قازاقستان • 25 قاراشا، 2018

بۇگىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تۋعانىنا - 133 جىل

729 رەت كورسەتىلدى

133 جىل بۇرىن (1885-1935) قازاق اقىنى، جازۋشى، اعارتۋشى-پەداگوگ، الاش وردا ۇكىمەتىنىڭ بەلدى باسشىلارىنىڭ ءبىرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دۇنيەگە كەلدى. 

حالىق جۇرەگىنە ەرەكشە قىمبات تۇلعالاردىڭ ءبىرى - مىرجاقىپ دۋلاتوۆ. ادەبيەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسقان، قالامگەر جانە قوعامدىق-الەۋمەتتىك ىسكە بەلسەنە ارالاسقان قايراتكەر مىرجاقىپ دۋلاتوۆ بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ جانگەلدين اۋدانىنداعى قىزبەل اتىرابىندا 1885 جىلى 25 قاراشادا دۇنيەگە كەلگەن.

اكەسى دۋلات ەسكىشە وقىعان، ءوز داۋلەتى وزىنە جەتەرلىك شارۋاسى بار، قولى شەبەر ادام بولعان. كىشى بالاسى مىرجاقىپتى اۋىل مولداسىنا وقۋعا بەرەدى. ەكى جىلدان كەيىن ول اۋىلدىق مەكتەپتە مۇقان توقتارباي ۇلى دەگەن مۇعالىمنەن ورىسشا ساباق الادى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ءوزى جازعان ءومىربايانىندا «1897جىلى مەن ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە ءتۇستىم، ونى بىتىرگەننەن كەيىن وقىتۋشىلار كۋرسىندا وقىپ، اۋىل مۇعالىمى دەگەن ماماندىق الدىم. وسىمەن مەنىڭ وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم الۋىم اياقتالدى. 1902 جىلدان باستاپ اۋىلدا مۇعالىمدىك قىزمەتىمدى اتقارا ءجۇرىپ، بوس ۋاقىتىمدى ءبىلىمدى جەتىلدىرۋگە جۇمسادىم» - دەپ جازادى.

تورعاي توپىراعىنا ءبىلىمنىڭ ۇرىعىن سەۋىپ كەتكەن ىبىراي التىنسارين مەكتەبى جاس ۇرپاققا بۇل كەزدە يگى ىقپالىن تيگىزدى. مۇقان مۇعالىم دە، احمەت بايتۇرسىنوۆ تا، اعاسى اسقار دا ىبىراي التىنسارين مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. مىرجاقىپ ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ، ورىس ءتىلىن جەتە مەڭگەرەدى. ورىس جازۋشىلارى شىعارمالارىمەن تانىسادى. مۇعالىم بولعان 6 جىل ىشىندە وڭ مەن سولىن تانىپ، ۇلت قامى ءۇشىن كۇرەسۋگە دايىندالادى. اقىندىق تالانتىن دا وسى جىلدارى تانىتا باستايدى. وسى كەزدەن باستاپ-اق جاقاڭنىڭ بار عۇمىرى حالقىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. وسى ارادا ءبىر عانا «سەركە» گازەتىندەگى «جاستارعا» اتتى ولەڭى مەن جاريالانا ءتۇسىپ جابىلىپ قالعان.

ەندى، مىنە، بەلگىلى ءبىر مولشەرلى مەزگىل جەتكەندە، ەل جادىنداعى ۇلى تۇلعانىڭ عيبراتتى عۇمىرىنا كوڭىل ءبولىپ، تاعزىم ەتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي. دەمەك، بۇل تۇستا مىرجاقىپ دۋلات ۇلى كىم دەگەن سۇراققا ءمان بەرمەي قويا المايمىز. ونىڭ حالىق دەپ سوققان جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلى عاسىر ساعاتىنىڭ تىلىندەي تىرسىلداپ ەستىلىپ تۇراتىنىنا ەشكىمنىڭ  كۇمانى بولماسا كەرەك. ەندىگى سۇراق - ءبىز ونىڭ تابيعي بولمىسىن قانشالىقتى تۇسىنە بىلدىك. وتكەن عاسىردىڭ ۇشار باسىندا تورعايدىڭ قازاق-ورىس مەكتەبىن ءبىتىرىپ، كەيىننەن قوستانايداعى ءبىر جىلدىق كۋرستى ءبىتىرىپ، مۇعالىمدىك كۋالىك الىپ، مىرجاقىپ ءبىر-ەكى جىل اۋىل مەكتەبىندە بالا وقىتادى.

ەلگە ادال ەڭبەك كورسەتە ءجۇرىپ، ەلدىڭ الەۋمەتتىك ومىرىنەن حاباردار بولعان كوزى اشىق جىگىت اۋىل تۇلەگىنە كوڭىلى تولمادى. ءار ءتۇرلى سالاعا وي جۇگىرتىپ، الدەنەلەرگە الاڭداۋلى بولدى.سونداعى ونى ەڭ مازالاعانى، اۋىل بالالارىنا ءبىلىم بەرۋگە جاعداي جاسالماعانى، وقۋلىقتاردىڭ جوقتىعى. مەكتەپ قابىرعاسىندا مەڭگەرگەن عىلىمى پاندەردەن العان ءبىلىمىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەكتىگىن ويلاستىراتىنى. اسىرەسە كوبىرەك اۋەستەنەتىنى - ادەبيەت. بوس ۋاقىتىندا ادەبي كىتاپتار وقۋعا ءتىلىن جاتتىقتىرىپ، ازدى-كوپتى ولەڭدەر دە شىعارا باستايدى. كوبىنە جازاتىنى - ەل  ءومىرىنىڭ احۋالى. انا تىلىندە شىعاتىن ەلدىڭ قامىن ويلايتىن زيالى ازاماتتار ءسوزىن كوپ وقيدى.

سوندايدا كوبىرەك كوز توقتاتاتىن ەكى ەسىم بار. ءبىرى - ءاليحان بوكەيحانوۆ دەگەن كىسى دە، ەكىنشىسى - بۇگىندە جۇرت اۋزىندا ءجيى ايتىلاتىن احمەت بايتۇرسىنوۆ. جاس جىگىت وسىنداي ەكى ۇلى تۇلعانى ءبىر كورسەم دەگەن نيەتكە بەرىلە باستايدى. اقىرى 1904 جىلى، ومبى قايداسىڭ دەپ، سولار تۇرعان قالاعا قاراي تارتىپ وتىرادى. ايتقانداي-اق ءوز دەگەنىنە جەتىپ، ىزدەگەنىن تابادى. سولاردىڭ جىلى شىرايىن كورىپ، تىعىز ارالاسادى. ءاليحان وزىنەن كىشىگە «شىراق» دەپ سويلەيدى ەكەن، ول احمەت اعاسى مۇنى ءبىر كورگەننەن-اق، جاقىن تارتىپ، «ىنىشەك» دەپ اتاپ كەتەدى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كۇن تارتىبىنە شىعارعان جانە قازاق زيالىلىرىنىڭ ەركىن پىكىر الاڭىنا اينالعان.

«قازاق» گازەتى جارىق كورە باستاعاننان باستاپ ونىڭ باس رەداكتور احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى بولدى. تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆتىڭ پىكىرنشە، سول كەزدەرى كوپشىلىككە تانىمال بولعان «قازاق» گازەتىن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ قارىمدى قالامى، كوكسەمسەر ءسوزى، جالىندى پۋبليتسيستيكاسىنىڭ ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ەڭبەكتەرىندە ول مىرجاقىپ تۋرالى: «مىرجاقىپ وتە جىلدام جازعان جانە وتە وتكىر تاقىرىپقا جازعان. «قازاق» گازەتى  سونداي ساپادا، سونداي بيىكتىكتەن كورىنۋىنە، مەنىڭشە، بىردەن-ءبىر مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنا قارىزدار. جالپى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى – قازاق جۋرناليستيكاسىن جاڭا ساپاعا كوتەرگەن ادام»،- دەگەن پىكىر ايتىپتى.

ءسويتىپ ايەل تەڭسىزدىگىن جوقتاعان، ءوز زامانىنداعى وزبىرلاردى اشكەرەلەگەن مىرجاقىپ 1935جىل سوسنوۆسك ستانتسياسىنداعى جازالاۋ لاگەرىندە اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمادى. ومىردەن وتسە دە، مىرجاقىپتىڭ رۋحقا تولى جالىن جىرلارى ەل ەسىندە ماڭگى جاڭعىرا بەرمەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ورازانىڭ ءار ءساتى ساۋاپ

رۋحانيات • كەشە

ءسوزدىڭ جەتى بوياۋى

تانىم • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار