كەلەر ۇرپاققا كەرەك دۇنيە
ەلباسىنىڭ تاريحقا بايلانىستى كوزقاراس ءبىلدىرىپ وتىرۋىن تاريحشىلار قاجەتتى شارت-داعدى رەتىندە قابىلدايتىنى بار. پرەزيدەنت جاي ايتىپ قانا قويمايدى, وزەكتى, ماڭىزدى عىلىمي جوبالارعا الدىن الا نەگىز قالاپ وتىرادى. «مادەني مۇرادان» باستاپ تاريحي ماڭىزى زور, رۋحانياتتى وركەندەتۋدە ولشەۋسىز مانگە يە سول جوبالاردىڭ باستاماشىسى بولىپ, قوزعاۋ سالاتىن دا ءوزى. وسى جولى دا ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ ەڭ وزەكتى قىرلارىن, ۇلتتىڭ رۋحاني ساپاسىن جاڭا ساتىعا كوتەرەتىن ويلارىن بىلدىرگەن ەكەن.
مىنا نارسەنى ءبىلۋىمىز كەرەك. ءبىز ءوز تاريحىمىزدان ءوزىمىز جەرىپ قالعان حالىقپىز. قازاقتا «قاعىنان جەرىگەن قۇلان» دەگەن ماتەلگە اينالعان اۋىر ءسوز بار. ۇلتتىق تاريحقا بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ جاساعان تۇجىرىمدارى ىرگەلى ويلاردى قوزعايدى. ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسپەن بىرگە رەسەيتسەنتريستىك كوزقاراسقا سىني تۇرعىدا قاراي العاندا عانا, ءبىز ءوز تاريحىمىزعا قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەنە باستايمىز. اسىرەسە رەسەيمەن بايلانىستى سوڭعى ءۇش عاسىرلىق تاريحىمىز تۇبىرىمەن قايتا قاراۋدى قاجەت ەتكەلى قاي زامان. وسى تۇرعىدا ايتقان پرەزيدەنتتىڭ ويىن تولىعىمەن قولدايمىن. پرەزيدەنت ماقالاسىنىڭ تاريحقا بايلانىستى ويلارىنىڭ ءار جولى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن عىلىمي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن شىنايى بايانداۋىمەن كوكەيگە قونادى. شەتەل ارحيۆتەرى مەن مۋزەيلەرىندە ساقتالعان ۇلتىمىزدىڭ قۇندى جادىگەرى مەن تاريحي مالىمەتتەرىن ەلىمىزگە الدىرۋعا قاتىستى ويلارى تىڭ. سونىمەن بىرگە ارحيۆ ماسەلەسىندە بىزدە ءالى جاسالماي جاتقان شارۋالار شاش-ەتەكتەن. مىسالى, سول شەتەل مۇراعاتىن بىلاي قويعاندا, الىسقا بارماي-اق, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆتەردە جاتقان كەشەگى تاريحىمىزعا تىكەلەي قاتىسى بار ماڭىزدى دەرەكتەر مەن ماتەريالداردى تولىقتاي جارىققا شىعارا الماي وتىرمىز. ايتالىق, الاش قوزعالىسى, الاش سوت پروتسەستەرى تۋرالى دەرەك ءالى بۇركەۋلى كۇيىندە, ءبىزدىڭ ايتىپ جۇرگەنىمىز ءبىر پۇشپاعى عانا. ال الاش دەگەن – ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ وتە ماڭىزدى بولشەگى. قايتا جاڭعىرىپ جاتقان الاش تاريحىنا وتە-موتە قامقورلىق كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن الاش ماسەلەسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى بيلىك ساتىلارىنا, پارلامەنتكە دەيىن بىرنەشە رەت حات جازدىم. الاش دەگەن – مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ ارەكەتى ەدى, ال وسىدان نەگە سونشا قاۋىپتەنەمىز؟ مۇندا كۇدىكتەنەتىن, كۇمانمەن قارايتىن ەشنارسە جوق. مەملەكەتىن جاڭعىرتىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسى مەن داڭعىل جولىنا تۇسىرگەن ۇرپاقتارىنا باسقا ەل الدەقاشان ءوز باعاسىن بەرىپ قويدى. ال ءبىز ءالى باعا بەرگەن جوقپىز.
الاششىل ازاماتتاردىڭ ءبارى دە بولشەۆيزممەن كۇرەستى. ال بولشەۆيزم دەگەن – قازاق قوعامىنا قارسى جاسالعان اگرەسسيا. كىم بولشەۆيزمدى قابىلدامادى, سول قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولدى. حالىق جاۋى اتاندى. اتىلدى.
سوۆەت ۇكىمەتى بىزگە, قازاق حالقىنا سىرتتان كۇشپەن تاڭىلعان ۇكىمەت. ءبىز قازىرگى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, بيلىگىن زاڭدى ۇكىمەت دەپ مويىنداساق, ونىڭ ارعى جاعىندا الاشوردا جاتىر. الاشوردا دا زاڭدى بيلىك بولاتىن. بولشەۆيزم وسى ۇكىمەتتى كۇشپەن جويدى. وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ال بۇل دەگەنىمىز تاريح قوي, وسىعان بايلانىستى دەرەكتىڭ ءبارى ارحيۆتە سىرەسكەن كۇيى جاتىر. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاريحتى جاڭاشا جازۋدىڭ جوباسىن كورسەتىپ, جول سىلتەپ, پارمەن بەرىپ وتىرعان كەزدە ارحيۆتە جاتقان ماتەريالداردى جاريالاۋعا اسىعۋىمىز كەرەك, قولدان تۇسالىپ وتىرعان جۇمىستار اتقارىلا باستاۋى كەرەك. ول ءۇشىن شەكارا اسىپ باسقا ەلگە بارۋدىڭ, ىسساپارعا شىعۋدىڭ, قارجى شىعىنداۋدىڭ دا قاجەتى جوق, وسى ءوزىمىزدىڭ ىرگەمىزدەگى مەكەمەگە بەرىلگەن الاشتىڭ قۇجاتتىق ماتەريالدارىن عىلىمي اينالىمعا شىعارىپ, يگەرۋدىڭ ارەكەتى عانا قالىپ تۇر. ابايدىڭ كۇيىنىپ ايتقان: ء«بىر جانعا ەكى ءولىم ادىلەت پە؟» دەگەنى ءدال وسى الاش ارداقتىلارىنا ارنالىپ ايتىلعانداي. سوۆەتتىك توتاليتارلىق جۇيە باسىپ تاستاعان ارمان-تىلەكتى ارشىپ الۋ تاۋەلسىز ەل ۇرپاعىنىڭ ازاماتتىق پارىز-بورىشى ەمەس پە؟ ولار تۋرالى بارلىق شىندىقتى ايتا الماساق, ەكىنشى مارتە ءوزىمىز ولتىرگەنىمىز عوي. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە, وسىعان كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. بۇل بىزگە عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاققا كەرەك دۇنيە. كەرەك بولسا, بۇل تاريح الدىنداعى, بولاشاق الدىنداعى اعا بۋىن تاريحشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. ال سول تاريحي شىندىقتى كاسىبي ماشىقپەن جەتكىزە الاتىن تاريحشىلار قوعامىمىزدا بار, جەتكىلىكتى. پرەزيدەنت ارحيۆ ماسەلەسىن ايتقاندا, الدىمەن كەلگەن وي وسى بولدى.
مامبەت قويگەلديەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
جىلقى جالىنداعى جىلناما
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلت تاريحىنىڭ ۇلاعاتىن ۇقتىراتىن سالماقتى دا ساليقالى ەڭبەكتى تۇشىنا وقىپ, ءتانتى بولدىق.
كونە تاريحتى كەۋدەسىندە قىمتاعان ۇلى دالا توسىنەن جىلقىنىڭ جالىنا جابىسىپ ومىرشەڭ وركەنيەتتىڭ تورتكۇل دۇنيەگە تەگىس تاراعاندىعىن ويلاعان ساتتە كوكىرەگىڭ ۋىلجىپ, ونە بويىڭدى ماسايراعان ماقتانىش بيلەيدى ەكەن. سولتۇستىك وڭىردەگى سوناۋ ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى بوتاي قونىسىنىڭ قويناۋىن اقتارعان كەزدە جىلقى جارىقتىقتىڭ ەڭ العاش رەت ءدال وسى جەردە باسىنا جۇگەن, ارقاسىنا ەر سالىنىپ, قولعا ۇيرەتىلگەندىگى ءمالىم بولىپ وتىر. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ ايبارىنان اي ىققان الاش بالاسى الەمدە ۇستەم بولدى.
تابيعاتىنا تىم جاقىن, جاقسىلىعىن مولىنان كورگەن ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ جىلقى بالاسىن شىبىن جانىنا تەڭەيتىن لۇپىلدەگەن سەزىمى بالكىم وسى كەزدەن باستاۋ العان شىعار. ەت جۇرەگى ەلجىرەي سۇيەتىن پەرزەنتتەرىن «قۇلىنشاعىم, ق ۇلىنىم» دەپ اينالىپ-تولعانعاندا ءبىر كەرەمەت ءمان جاتىر ەمەس پە؟! ايتپاقشى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى نيكولسكوە اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بوتاي قونىسى تالايدى تاڭعالدىرعان. ءدال وسى جەردەن تاستان جاسالعان كوپ قىرلى جەبە, ساداق, قانجار, پىشاق, نايزا ءتارىزدى قارۋ-جاراقتاردىڭ وتە كوپ تابىلۋى سول داۋىردەگى دالا توسىندەگى وركەنيەتتى قاپىسىز اڭعارتىپ تۇر. ءدال وسى قونىستان تابىلعان 133 مىڭعا جۋىق جىلقى سۇيەكتەرى زەرتتەلدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بوتاي جىلقىسىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى, ياكي سۇيەكتەرى ەجەلگى جىلقى سۇيەگىنەن ەرەكشەلەنەدى ەكەن. تۇبەگەيلى زەرتتەۋدەن كەيىن عالىمدار بوتاي جىلقىسى قولعا ۇيرەتىلگەن دەگەن پىكىردى ۇستاندى. ياعني, ۇلى دالانىڭ جەل جەتپەس جۇيرىكتەرى جابايى جانۋار ەمەس. دەمەك, ءۇي شارۋاسىنا, جورىققا, سايات-سەرۋەنگە پايدالانىلعان. بوتاي جىلقىسىن قاپىسىز زەرتتەۋ ءۇشىن ماسكەۋ, انگليا, گەرمانيا عالىمدارى دا اتسالىستى. ورتاق قورىتىندى مىناداي, بوتاي قونىسى كۇللى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە دامىعان مال شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىعى بولعان. بۇل جاڭالىق قۇلاعى تۇرىك كۇللى الەمدى ەلەڭ ەتكىزدى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى ۆيكتور زايبەرت انگليانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە بوتاي قونىسى تۋرالى لەكتسيا وقىدى. ءسويتىپ الەم جۇرتشىلىعى ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن ۇعا باستادى.
قونىستىڭ قويناۋىندا قالعىپ جاتقان قۇپيا كوپ. كوپتىگىنەن بولار, وتىز جىلعا جۋىق زەرتتەلگەن. ءالى دە اشىلماعان جۇمباعى از ەمەس. مىنە, ەلباسى ماقالاسىنىڭ ماڭىزى وسى ارادا ەمەس پە؟! وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, جوعالعانىمىزدى تاۋىپ بەرگەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قايتا تۇلەگەن جالعاسىنىڭ وسىلايشا ساباقتاسۋى ءبىزدىڭ دە كوڭىلىمىزدى دەمدەپ وتىر.
بولات كوشىمباەۆ,
كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
اقمولا وبلىسى
