قاراپ وتىرساق ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلت بولىپ ۇيىسۋ پروتسەسىنە تاريحي تاقىرىپتارعا قاتىستى ديسكۋسسيالار قوزعاۋشى كۇش بولىپ وتىردى. ەستەرىڭىزدە بولسا, 90-جىلدارى ۇلتتىق سانا-سەزىمگە ۇلكەن ءدۇمپۋ بەرگەن دە تاريحقا قاتىستى پىكىرتالاستار. سول كەزدە پايدا بولعان تاريحتىڭ اقتاڭداقتارى ماسەلەسى, رەپرەسسيا كەزىندە قۇربان بولعانداردى اقتاۋ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتۋ, ءباھادۇر باتىر بابالارىمىزدىڭ استارىن بەرىپ, تويلارىن اتاپ ءوتۋ – ۇلتتىق تاريحي سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەردى. ودان كەيىن, جاڭا مىڭجىلدىققا اياق باسقاندا, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى – ۇلتتىق تاريحىمىزداعى جوعىمىزدى تۇگەندەپ, جيناقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى. 2013 جىلى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇلتتىق تاريحتى اكادەميالىق تۇرعىدان تۇگەندەۋ جولىندا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وتكەن جىلعى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا وسى ديسكۋسسيالارعا تاعى ءبىر قوزعاۋ سالدى. ال بۇگىنگى ماقالانى ەلباسىنىڭ ۇلتتىق تاريح جونىندەگى تاقىرىپتىق تۋىندىسى دەپ قاراستىرۋعا بولمايدى. « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» – ۇلتتى جاڭا ويلارعا جەتەلەيتىن كەزەكتى باعدارلامالىق ماقالا. مۇنىڭ الدىنداعى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالا قازاق قوعامىنىڭ كۇن ءتارتىبىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرسە, بۇگىنگى ماقالا دا ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنداعى جاڭا ديسكۋرس.
بۇگىنگى ماقالانىڭ ويى نەدە؟ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبىز تاريحىمىزدى جيناقتاپ, تولىقتىرىپ, بارى مەن جوعىن انىقتاۋمەن كەلدىك. ەندىگى رەتتە قازاق ۇلتىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنىن جانە ۇلەسىن كورسەتۋ. تۇسىنگەن ادام ءۇشىن شىن مانىسىندە مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگى شارتتارىنىڭ ءبىرى.
مەملەكەتتىڭ بولاشاقتاعى ومىرشەڭدىگى ءتيىستى ينستيتۋتسيونالدى شارتتارعا: مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, شەكاراسى, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى, ەكونوميكاسى, اسكەرى, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىمەن قاتار, رۋحاني قۇندىلىقتارمەن دە انىقتالادى. ءبىز جاپون, قىتاي, اراب مادەنيەتتەرىنە تامسانىپ, سۇيسىنەمىز. ولار سول مادەنيەتتەرىن كورسەتە العاندارىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىلىگىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دە قالىپتاستىرا الدى. بۇل ۇلتتىق مادەنيەتتەر ەرتەڭ وڭاي جوعالىپ كەتپەيدى. جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ۇلتىنىڭ ءوز ورنىن ساقتاپ قالۋ, سونىمەن قاتار باسقالارعا ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىمىزدى كورسەتە ءبىلۋ اسا ماڭىزدى.
ءبىز كەزدەيسوق پايدا بولعان, الەمدىك پەريفەريادا كەزدەيسوق فاكتورلار اسەرىنەن قالىپتاسقان ۇلت ەمەسپىز. ءبىز مىڭداعان جىلدار بويى ادامزات وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ارقاشان ۇلەس قوسىپ قويماي, ءتىپتى ۇلكەن الەمدىك تاريحي پروتسەستەردىڭ ورتاسىندا بولدىق. ءبىز جىبەك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسىپ قانا قويعان جوقپىز, جىبەك جولىنىڭ توعىسقان ورنى بولدىق. ءبىز باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى وركەنيەتتەردى بايلانىستىردىق. سول ارقىلى قازاق مادەنيەتى ءوز الدىنا بولەك وركەنيەت بولىپ قالىپتاسا الدى. قازاق مادەنيەتى الەمدىك مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى, وزەگى. تۇركى مادەنيەتى, يسلام مادەنيەتى, كوشپەلى مادەنيەتتەردىڭ ەپيتسەنترىندە بولعان قازاقتىڭ ساناسىندا ءوزىنىڭ باي مادەنيەتىنىڭ ورنىن انىقتاۋىمىز قاجەت. بۇل مەملەكەتتىلىكتىڭ ءبىر ماڭىزدى تىرەگى. ءبىز مەملەكەتتىلىكتى قۇردىق, ەندى مەملەكەتشىلدىكتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ال مەملەكەتشىلدىكتىڭ نەگىزگى العىشارتى – ۇلتتىق سانا-سەزىم مەن تاريحي سانا-سەزىم. بۇگىنگى ماقالا قازاق قوعامىنا تەرەڭ پىكىر قالىپتاستىرۋعا, كولەمدى ديسكۋسسيالارعا ۇلكەن نەگىز بولماق.
ەرلان قارين,
«قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسى
