بەكەت اۋليەگە قاتىستى دەرەكتەردىڭ الدى XIX عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىقتارىنان باستاپ ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جازبالارىندا كەزدەسەدى. ماسەلەن, 1826 جىلى پولكوۆنيك ف.بەرگتىڭ ءۇستىرت ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان جاراتىلىستانۋشى ە.ەۆەرسمان ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە بەكەت اتانىڭ 4 مەشىت سالعانىن جانە ونىڭ بىرەۋى جەم بويىندا ورنالاسقاندىعىن اتاپ وتەدى. سونداي-اق زەرتتەۋشى اتالعان ساپارىندا اۋليەنىڭ وعىلاندىداعى مەشىتىندە بولىپ, ونى داۋلەتتى جانە ءدىنشىل بەكەت دەگەن ادام سالدى دەي كەلە, ونىڭ 12 جىل بۇرىن قايتىس بولعاندىعىن مالىمدەيدى (پەرۆىە رۋسسكيە ناۋچنىە يسسلەدوۆانيا ۋستيۋرتا: سبورنيك ماتەريالوۆ. موسكۆا. 1963. 145 ستر.). قازىرگى ۋاقىتتا بەكەت اۋليەنىڭ 1813 جىلى قايتىس بولدى دەپ جۇرگەن مەرزىمى وسى دەرەككە نەگىزدەلىنىپ الىنسا كەرەك.
بەكەت اتا سالعان جەراستى مەشىتى تۋرالى تولىققاندى جانە قۇندى مالىمەت 1851-1852 جىلدارى جەم وزەنى مەن ءۇستىرت ارالىعىنداعى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن توپوگراف الەكسەەۆتىڭ جازباسىندا كەزدەسەدى. توپوگراف اقمەشىت قورىمىنداعى جەر استى مەشىتىن تومەندەگىدەي سۋرەتتەيدى. «قورىمنىڭ وزەن جاق بەتكەيىندە قاسقىردىڭ ۇڭگىرىنە ۇقساس, ادام ازەر وتەتىن ساڭىلاۋ بار. بۇل ساڭىلاۋ وڭتۇستىك باتىسقا قاراي جەردىڭ تۇبىنە 3 ساجەننەن (1 ساجەن – 2,1 مەتر) كوپ ەمەس قاشىقتىققا سوزىلىپ, ءارى قاراي ديامەترى 2 ½ ساجەن, بيىكتىگى 4 ارشىنعا (1ارشىن – 0,7 مەتر) دەيىن باراتىن دوڭگەلەك ءپىشىندى ء(بىرىنشى) بولمەگە اپارادى. بولمەنىڭ توبەسى تەگىس كۇمبەزدەلگەن, ورتاسىندا كۇننىڭ كوزى تۇسەتىندەي جىڭىشكە ساڭىلاۋ قالدىرىلعان. بولمەنىڭ كىرەر جەرىنە دەيىنگى ەكى جاعىندا كومىلگەن شۇڭقىر ورىندارى بار. قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) ايتۋىنشا ول تۇششى سۋ ونگەن قۇدىق. وسى بولمەنىڭ وڭ جاعىندا كىشكەنتاي بولمە ورنالاسقان, ونى ءبىرىنشى بولمەمەن ەسىك ءبولىپ تۇر. ەسىككە ۇشكىر ۇشى تومەن قاراي قاراتىلعان تەمىر اساتاياق قويىلعان. ءبىرىنشى بولمەنىڭ وڭتۇستىك باتىس قابىرعاسىندا كەلەسى ءبىر ەسىك قاشاپ سالىنعان, ول دوڭگەلەك ءپىشىندى كەلەسى بولمەگە اپارادى. بۇل بولمەنىڭ ولشەمى الدىڭعىسىنا قاراعاندا ۇلكەنىرەك, كۇمبەزى جوعارى قاراتىلىپ, ءتورت قىرلى باعانامەن تىرەلىپ, ورتاسى ويىلعان. بولمەنىڭ قابىرعالارى تەگىس دوڭگەلەك ەمەس, ول 6 سيممەتريالىق قۋىستاردان تۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەسىككە قارسى تۇرعانى جالپاعىراق جانە تەرەڭىرەك بولعاندىقتان تاتار مەشىتىنە ۇقسايدى. بولمەدە ەدەن جوق, قابىرعالارى تەگىس ەمەس بولعانىمەن دە, دۇرىس جاسالعان. ۇڭگىپ سالىنعان مەشىتتىڭ جەرى مىقتى بوردان تۇرادى. مەشىتتىڭ بەتىندە, ياعني ۇستىندە بوردان ەكى نەمەسە ءۇش تومپەشىك ۇيىلگەن, ول قايتىس بولعان قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) قابىرى سەكىلدى. ۇيىندىگە بىرنەشە اعاش سىرىقتار قادالىپ, وعان كيىمنەن جىرتىلىپ الىنعان شۇبەرەكتەر مەن جىلقىنىڭ قىلى بايلانىپ, سۇيەكتەر ۇيىلگەن». توپوگراف بۇل ارەكەتتىڭ بارلىعىن كوشپەلىلەردىڭ كيەلى ورىندى قۇرمەتتەۋ باعىتىندا جاساعان ءدىني قادامى دەپ تۇسىندىرەدى.
الەكسەەۆ بۇل جەراستى (ول ۇڭگىر دەپ جازعان ەدى – م.ك.) مەشىتىن «50 جىل بۇرىن اداي رۋىنىڭ مۇعال ءبولىمىنىڭ قىرعىزى بەكەت بايتەلە ۇستىرتتەن ەمبى (جەم) وزەنىنىڭ بويىن جاز جايلاۋ بارىسىندا سالعان» دەپ كورسەتەدى. دەمەك ول, مەشىتتىڭ ءحىح عاسىردىڭ باسىندا پايدا بولعاندىعىن مەڭزەيدى. ال حالىق اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمە جەر استى مەشىتتىڭ XVIII عاسىردىڭ 70-جىلدارى سالىنعاندىعىن ايتادى. سوڭعىسى قازىرگى كەزەڭدەگى كوپشىلىك ادەبيەتتەردەن كورىنىس تاۋىپ ءجۇر. دەگەنمەن دە, الەكسەەۆ اتالعان مالىمەتتى ءوز ويىنان ەمەس, جەم بويىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن, جەرگىلىكتى جەردىڭ ءمان-جايىن, اڭىز-اڭگىمەسىن جاقسى بىلگەن سول كەزەڭدەگى قۇيماقۇلاق اتالارىمىزدان العانىن ەسكەرسەك, بۇل دەرەكتىڭ قۇندىلىعى اڭىزعا قاراعاندا الدەقايدا سالماقتىراق بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.
الەكسەەۆتىڭ جازباسىن ءارى قاراي تارقاتساق, بەكەت ءوزىنىڭ بوس ۋاقىتىن ەر بالالاردىڭ تاتارشا ساۋاتىن اشۋعا جانە يماندىلىققا تاربيەلەۋگە ارناپ, قالعان مەزگىلىن مەشىتتە ناماز وقۋعا جۇمساعان. سونىمەن قاتار بەكەت كەي جىلدارى اقمەشىتتە ءبىر كۇنگە جەتەر تاماعىمەن قىستاۋعا دا قالعان. دەگەنمەن, ۇستىرتتەن كەلگەن اعايىندارى ونى كەلەسى جىلى امان-ەسەن جانە جۇدەپ-جاداماعان كەيىپىمەن كورگەندە تاڭدانىستارىن بىلدىرگەن. توپوگراف جازباسىنىڭ سوڭىندا بەكەت اتانىڭ ومىرىنە قاتىستى كوپ اڭىز-اڭگىمەلەرگە وراي ورداداعىلاردىڭ بارلىعى ونى اۋليە سانايدى دەپ تۇجىرىمداپ جانە ول 40 جىل بۇرىن (1811-1812 جج.) ءۇستىرت پەن ماڭعىشلاقتى جالعاستىراتىن وعىلاندى دەگەن جەردە جەرلەنگەن دەپ قورىتىندىلايدى (پەرۆىە رۋسسكيە ناۋچنىە يسسلەدوۆانيا ۋستيۋرتا: سبورنيك ماتەريالوۆ. موسكۆا. 1963. 281-283 ستر.).
ورىس دەرەككوزدەرىنە قاتىستى ەسكەرەر ءبىر جايت, بەكەت اتا تۋرالى قالام تەربەگەندەردىڭ بارلىعى ول سالعان جەراستى مەشىتى تۋرالى مالىمەت قالدىرعاندار قاتارىندا ا.ديۋگامەلدىڭ ەسىمىن اتايدى. ناقتىراق ايتقاندا, «رۋسسكي ارحيۆ» جۋرنالىنىڭ 1885 جىلعى №2 سانىندا (184-187 بب.) ونىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى جاريالانعان ماقالادا بەكەت اتا مەن جەراستى مەشىتى تۋرالى مالىمەت جازىلعان دەپ سىلتەمە جاسايدى. ال شىن مانىندە اتالعان جۋرنالدى پاراقتاساق, وندا بەكەت اتا مەن اقمەشىت تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز جوق (اۆتوبيوگرافيا الەكساندرا وسيپوۆيچا ديۋگامەليا//رۋسسكي ارحيۆ. 1885. №2, ستر.179-217). وكىنىشكە قاراي بۇل جاڭساق پىكىردى كىم قالىپتاستىرعانى بەلگىسىز, دەگەنمەن ماقالادا نە جازىلعانىن كورمەي تۇرىپ, وعان سىلتەمە جاساۋشىلار كوپ. وسىعان وراي, ءحىح عاسىرداعى بەكەت اتانىڭ جەراستى مەشىتى تۋرالى تولىققاندى سيپاتتاپ جازىلعان بىردەن-ءبىر دەرەك توپوگراف الەكسەەۆتىڭ جازباسى ەكەندىگىن باسا ايتقان ءجون.
الەكسەەۆ مەشىتتى سيپاتتاۋمەن قاتار, سۋرەتتەرىن دە سالدى. ماسەلەن, ونىڭ مەشىتتىڭ ىشكى كورىنىسىن ء(بىرىنشى بولمەسىن) سالعان سۋرەتى العاش رەت 1963 جىلى شىققان «پەرۆىە رۋسسكيە ناۋچنىە يسسلەدوۆانيا ۋستيۋرتا» اتتى دەرەكتەر جيناعىندا جاريالاندى. الايدا توپوگرافتىڭ اقمەشىتكە قاتىستى سىزباسى تەك قانا ءبىر سۋرەتپەن شەكتەلمەيدى ەكەن. 2014 جىلى وسى ماقالا اۆتورىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىنا ۇيىمداستىرىلعان ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي ءارحيۆىنىڭ قورىنداعى الەكسەەۆتىڭ اقمەشىتكە قاتىستى جازبالارىنىڭ اراسىنان بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان جەراستى مەشىتىنىڭ قولمەن سالىنعان قوسىمشا 2 سۋرەتى تابىلىپ, كوشىرمەسى الىندى. ونىڭ العاشقىسى مەشىتتىڭ سىرتقى كورىنىسى بولسا, كەلەسىسى جەراستى مەشىتىنىڭ ەكىنشى بولمەسىنىڭ سۋرەتى. بۇل سۋرەتتەردىڭ سيپاتى جوعارىدا كورسەتىلگەن الەكسەەۆتىڭ جازباسىندا تولىقتاي بەرىلگەن, سول سەبەپتى قايتالاپ جازۋدى ءجون كورمەدىم.
كەلەسى ءبىر ايتا كەتەر جايت, الەكسەەۆتىڭ زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە اقمەشىت قورىمىنىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرى ءحىح عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنان باستاپ توپوگرافيالىق كارتالارعا ەندى. مىسالى, 1854 جىلعى جارىق كورگەن «گەنەرالنايا كارتا ورەنبۋرگسكوگو كرايا ي چاستەي حيۆينسكوگو ي بۋحارسكوگو ۆلادەني» كارتاسىندا قورىمنىڭ اتاۋى م.اك مەچەت (پەكەت سۋپۋ) دەپ بەلگىلەنسە, قازىرگى قۇلشان اتا جەراستى مەشىتى م.اك مەچەت (كۋلدجان) رەتىندە بەرىلدى. بۇل جەردە ەكى مەشىتتىڭ اتاۋى «اق» سوزىنەن باستالۋى, ولاردىڭ اقبور تاۋدا (قىردا) ورنالاسقاندىعىن ەرەكشەلەپ كورسەتەدى.
ەندى ەڭ سوڭعى ماسەلە, اتالعان جەر- استى مەشىتى بۇگىندە ساقتالعان با دەگەن سۇراققا كەلسەك. بەكەت اتا مۇراسىن جيناقتاۋشى جانە اقمەشىتتىڭ بۇگىنگى يمامى يسلام مىرزابەك ۇلى ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە حالىق اۋىزىنداعى جانە جەكە ادامدار جازعان اڭىز-اڭگىمەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, مەشىت 1937 جىلى جارىلعىش زاتتار ارقىلى قۇلاتىلىپ, ونىڭ تاسىن جەرگىلىكتى حالىق ءۇي سالۋعا پايدالانعان بولۋى كەرەك دەگەن پىكىرگە توقتالادى. (بەكەت اتا (يماندىلىق-تاعىلىم كىتابى). اقتوبە. 2008. 61-63 ب.). دەگەنمەن, الەكسەەۆتىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن سيپاتتاماسى مەن سالعان سۋرەتىنە جانە قورىمنىڭ قازىرگى اۋماعىنا قاراي وتىرىپ, مەشىت تۋرالى كەلەسىدەي وي قورىتۋعا بولادى.
بىرىنشىدەن, مەشىتتى سالۋدا ەشقانداي كەسەك تاس پايدالانىلماعان, سەبەبى, ول بور تاۋعا ۇڭگىپ سالىنعان. وسىعان وراي, مەشىتتىڭ سىرت كەلبەتى قازىرگى جاڭا مەشىتتەي تاسپەن قالانعان ەمەس, تەك تابيعي تومپەشىك رەتىندە بولعان. وسىعان وراي, ونىڭ تاسىن تاسىپ الىپ كەتۋ دەگەن قيسىنعا كەلمەيدى.
ەكىنشىدەن, مەشىت بەكەت اتا ومىردەن وتكەننەن كەيىن پايدالانۋسىز قالعان. سەبەبى 1852 جىلى الەكسەەۆتىڭ ءوزى مەشىتتىڭ كىرەبەرىسىن, ادام ازەر سياتىن «قاسقىردىڭ ىنىندەي» دەپ سيپاتتاۋى, ونىڭ كوپ ۋاقىتتان بەرى قاراۋسىز قالىپ, اۋا رايىنىڭ اسەرىنەن كىرەر ەسىگىنىڭ تارىلىپ قالعاندىعىن اڭعارتادى. ەگەر ول جەردە قازىرگى كەزەڭدەگىدەي باسىندا شىراقشى وتىرعان بولسا, بۇل كورىنىس الەكسەەۆتىڭ سيپاتتاۋىنان تىس قالماس ەدى. سەبەبى ونىڭ جازباسىندا مەشىتتىڭ ءوزى بارىنشا جان-جاقتى سيپاتتالىپ جازىلعان بولاتىن. وسىعان وراي, مەشىتتىڭ قازان توڭكەرىسىنە دەيىن ساقتالىپ كەلگەندىگى كۇمان كەلتىرەدى. ويتكەنى الەكسەەۆتىڭ جازۋىنشا بەكەتتىڭ اعايىندارى مەن ۇرپاقتارى ونىڭ باسىنا دۇعا ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن اقمەشىتكە ەمەس, وعىلاندىعا جينالعان (پەرۆىە رۋسسكيە ناۋچنىە يسسلەدوۆانيا ۋستيۋرتا: سبورنيك ماتەريالوۆ. موسكۆا. 1963. 283 ستر.).
ۇشىنشىدەن, جەراستى مەشىتى قيراتىلماعان, ول قاراۋسىز قالعاندىقتان تابيعي جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن ءۇيىندى بولىپ ەلەۋسىز قالعان. سونىمەن قاتار ءحىح عاسىردىڭ ورتا كەزىنەن باستاپ ونىڭ اينالاسى مەن ۇستىنە ادامدار جەرلەنىپ, زيراتقا اينالعان. بۇل جونىندە الەكسەەۆتىڭ ءوزى جوعارىدا جازعان بولاتىن.
سونداي-اق اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيانىڭ قورىندا جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ۆ.ك.افاناسەۆ باستاعان پيونەرلەر ءۇيىنىڭ جاس ارحەولوگتارىنىڭ 1977 جىلى جىلىوي وڭىرىنە ۇيىمداستىرعان ەكسپەديتسياسىنىڭ ەسەبى ساقتالعان (ەكسپەديتسيا نا ەمبۋ, مارت 1977 گ.). ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار اتالعان ساپاردا اقمەشىت قورىمىنا بارىپ, ونى فوتوسۋرەتكە تۇسىرەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىر سۋرەتتە ۆ.ك.افاناسەۆ اينالاسىنا كەسەك تاستار قويىلىپ, ماتا بايلانعان اعاش سىرىقتىڭ قاسىندا تۇر. ولكەتانۋشى سۋرەتتىڭ استىندا «بۇل جەردە مولدا قۇران وقيدى» دەپ جازعان. ەگەر فوتوسۋرەتكە قاراساق, ول ەرتەرەكتە سالىنعان زيراتقا ۇقسايدى جانە جاي عانا ەمەس, اۋليەلى جانە كيەلى قابىر بولعان سەكىلدى جانە دە ول جەر جاڭادان بوي كوتەرگەن مەشىتتىڭ ماڭىندا ورنالاسقان.
سوڭعى ءبىر ەسكەرەر جايت, قازىرگى كەزەڭدە جاڭادان تۇرعىزىلعان مەشىتتىڭ وڭتۇستىك باتىس بەتكەيىندە ۇستىندە ويىعى بار بورلى تومپەشىك بار. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە اقمەشىتكە ءىس-ساپارعا بارىپ, ويىقتى كورگەنىمدە ونىڭ تەرەڭدىگى ەكى مەتردەي بولاتىنىن اڭعاردىم. بۇل جەردى الەكسەەۆتىڭ جوعارىدا جازىلعان مالىمەتىمەن سالىستىرساق, تومپەشىك ورنالاسقان اۋماق مەشىتتىڭ بولمەسى سالىنعان ورىنعا كەلەدى. سەبەبى توپوگراف مەشىتتىڭ كىرەبەرىسى جەم وزەنى جاعىنان باستالىپ, ودان ءارى وڭتۇستىك باتىسقا قاراي جالعاساتىندىعىن كورسەتكەن بولاتىن. سول سەبەپتى, جاڭا مەشىت عيماراتى جەراستى مەشىتىنىڭ ءدال ۇستىنە ەمەس, ونىڭ جەم وزەنى بەتكەيىندەگى ەتەگىنە سالىنعان جانە ونىڭ جۇرناعى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان دەپ توپشىلايمىز.
مۇحامبەتقالي كيپيەۆ,
اتىراۋ وبلىسى تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى
