قوعام • 16 قاراشا، 2018

ۇلتتىق تەرمينولوگيا جايى تولعاندىرادى

274 رەتكورسەتىلدى

قازاق تىلىندە تەرمينولوگيا، تەرمين شىعارماشىلىعى، تەرمينجاسام – قاي كەزدە دە وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. اسىرەسە وسى سالا بو­يىنشا ىزدەنىستەر توقسانىنشى جىلداردان كەيىن كۇرت جانداندى. ماماندار دا، جالپى قالام ۇستاعان جازارمان قاۋىم دا بۇل ۇردىستەن تىس قالمادى. بۇل ارينە زاڭدى ءۇردىس. 

ءتىل جاندى قۇبىلىس ءارى جالپى حالىقتىڭ قازىناسى بول­عاندىقتان، ونىڭ زامانمەن ىلەسە، كەيدە ىلگەرى ءجۇرىپ دامىپ وتىرۋى قالىپتى دا قاجەتتى ۇدەرىس. دەگەنمەن، تەك مامانداردىڭ عانا ارالاسۋىن، عالىمداردىڭ عانا ىجداعاتىن قا­جەت ەتەتىن تىلدىك قاباتتار دا بار. ول ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان – تەرمينولوگيا ماسەلەسى. ويت­كەنى ەرىنبەگەن ادامنىڭ بارلىعى جاپپاي تەرمينشى بولىپ كەتكەن قازىرگى كەزەڭدە شەت تىلدەردەن ەنگەن تەرميندەردىڭ كەيدە جارىسپالى بالامالارىنىڭ قاپتاپ كەتۋى، ءتىپتى اراگىدىك وقشى­رايعان رابايسىز اتاۋلاردىڭ پاي­دا بولۋى، ولاردىڭ ءتىلىمىزدى بايى­تۋدان گورى كەسكىنىن كەتىرىپ، جاداعايلاندىرىپ تۇراتىنى جاسىرىن ەمەس.

سوندىقتان دا بولار، بۇل ماسەلەنى ەلباسىنىڭ ءوزى دە بىرنەشە رەت تىلگە تيەك ەتتى. بۇعان اسا بايىپپەن، عى­لى­مي دالدىكپەن قاراۋدى ۇسىندى. وسىنى ەستىپ العان كەيبىر ناۋقان­شىل اتقامىنەرلەر ەلباسى ەس­كەرتۋىنىڭ بايىبىنا بارماي ونى ۇشقارى ءتۇسىنىپ، «حالىقارالىق تەرميندەردى مۇلدەم قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بولمايدى، ولاردى سول قالپىنشا وزگەرتپەي الۋ كەرەك» دەپ اتتانعا ايعاي قوسىپ داۋرىعىپ الا جونەلدى. البەتتە، بۇنداي ۇشقارىلىق بىرجاقتىلىققا ۇرىندىراتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان اسىعىستىققا جول بەرمەي، ءاربىر دۇنيەنى سالماقتاپ، بايىپتاپ بارىپ، ىسكە كىرىسكەن ءجون. 

سونىمەن قازاق ءتىلىنىڭ عى­لىم ءتىلى رەتىندەگى ءورىسى قايتسە كەڭەيەدى؟

ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ باس­تى كەپىلى – ونىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋى. عىلىم ءتىلىنىڭ تى­رەگى – تەرمينولوگيا. ۇلتتىق تەرمينولوگيا وركەن­دەمەي، ۇلت ءتىلىنىڭ دە ءورىس جايا قويۋى نەعايبىل. سوندىقتان ءتىلىن عۇمىرلى، ەل­دىگىن تۇعىرلى ەتۋ­دى كوزدەگەن ۇلت بۇل ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل ءبو­لىپ، ۇنەمى نازارىندا ۇستايدى.

قازاق ءتىلىن عىلىم ءتىلى رەتىندە قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مىناداي ءۇش نەگىزگى كوزى مەن ءورىسى بار:

- ورتا مەكتەپتەردەگى، جوعارى وقۋ ورىندا­رىنداعى بۇكىل پاندەر مەن ماماندىقتار بويىنشا وقۋ قۇرالدارىن قازاق تىلىندە شىعارۋ جانە ونىڭ قازاق تىلىندە وقىتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ;

- عىلىمنىڭ بارشا سالاسى بويىنشا قازاق تىلىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ;

- عىلىمي ادەبيەتتەردى شەت تىلدەرىنەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ.

وسىندا اتالعان عىلىم ءتى­لىنىڭ ءبىرىنشى كو­زىنە كەلسەك، ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بۇل ما­سەلە شەشىمىن تاپقان. مەكتەپ پاندەرىنىڭ بار­­لىعىنىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتارى بار. كەڭەس كەزەڭىنەن بەرى ءتۇرلى پاندەردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە وقىتىلىپ، ولار بويىنشا قازاق تىلىندە سالالىق عىلىمي تەرميندەر جاپ-جاقسى قالىپتاسقان. ەلى­مىز­دىڭ قازىرگى كوپتەگەن تانىمال عالىمدارى، اكادەميكتەردىڭ باسىم بولىگى سول اۋىلدىق مەك­­تەپتەردەگى اتالعان وقۋ­لىقتاردان سۋ­سىنداپ، عىلىمنىڭ باستاپقى نەگىزدەرىن العان بولاتىن. 

سوڭعى جىلدارى قولعا الىنعان ءبىلىم رەفورماسىنا سايكەس ەلى­مىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرىندە ءۇش تىل­دىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ باستاماسى قارقىن الىپ تۇر. ءبى­لىم جۇيەسىندەگى بۇل جاڭالىق بويىنشا جوعارعى سىنىپ وقۋ­شىلارىنا جا­­را­تىلىستانۋ پان­دەرى اعىلشىن تىلىندە وقى­­تىلماق. ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋ، ورتا مەك­­تەپتەردە جاراتىلىستانۋ پان­­دەرىن اعىلشىن تىلىندە ءوتۋ باس­تاماسى قازاق ءتى­لىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى قىزمەتىن شەك­تەي­تىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. 

مەنىڭشە، بۇل جوبانىڭ قازاق تىلىنە تيگىزەر زيانى وراسان زور بولادى. ياعني وقۋشىلار ەن­دىگى جەردە جاراتىلىستانۋ پاندەرى بو­يىنشا قا­زاق تىلىندە ۇزاق جىلدار بويى قالىپتاسىپ، قول­دانىلىپ كەلە جاتقان عىلىمي تەرميندەردەن ءبىرجولاتا اجىرايدى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ وسىناۋ رەفورمانىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي دامۋى تارىلتىلىپ، ول عىلىم، بىلىمنەن ىعىستىرىلىپ، وتباسى، وشاق قاسىنىڭ عانا تىلىنە اينالدىرىلماق. ايدىڭ، كۇننىڭ امانىندا مۇنداي قادامعا بارۋىمىز ەشبىر اقىلعا سىيمايدى. باسقاشا ايتقاندا، بۇل كونستيتۋتسياعا تىكەلەي قاي­شى.­ ەل كونستيتۋتسياسىندا قازاق­ستان­نىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ مەملەكەتتىك مەكتەپتە ءبىلىمدى تولىقتاي قازاق تىلىندە (مەم­لەكەتتىك تىلدە) الۋىنا كەپىلدىك بەرىلگەن. وسىناۋ كونس­تيتۋتسيا­لىق قۇقىقتى شەكتەۋ ادام قۇ­قىعىن اياق­قا تاپتاپ، اتا زاڭدى ورەسكەل بۇزۋ بولىپ تابىلادى. ەش­كىمگە دە مۇنداي قۇزىرەت بە­رىلگەن جوق. سوندىقتان رەفورماشىلار بۇل جاعىن دا ويلاپ قويعانى ءجون.

ارينە ەلباسىنىڭ ءۇش تۇعىر­لى ءتىل جوباسى بولاشاقتى كوز­دەگەن ويدان تۋعان يگى باستا­ما. ونى قولدايمىز. بىراق ەل­باسىنىڭ بولاشاققا با­عىتتالعان، قازاقتىڭ ءتىلى مەن ويىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ماقساتىنداعى وزىق يدەيا­سىنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ، ونى قاساقانا قازاق ءتىلىنىڭ قول­دانىسىن تارىلتۋ ماقساتىندا پايدالانۋ ايار­لىق، قازاق حالقى مەن قازاق تىلىنە دەگەن قىساستىق، زور قيانات دەپ بىلەمىز. 

قازاقستاندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە، قول­دانۋعا ەشكىم دە قارسى ەمەس. مۇنى ءبارىمىز دە قولدايمىز. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ايتپاي-اق، ەشقانداي ناسيحاتسىز-اق ءاربىر ازامات، ءاربىر اتا-انا ءوز بالاسىن اقىلى نە­گىزدە اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا الدەقاشان كىرىسىپ كەتكەن. بىراق وسى جەردە ەسكەرەتىن ءبىر ماسەلە بار. اعىلشىن ءتىلىن ءتىل رەتىندە وقىتۋ مەن ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ بار. ءبىز وسى ەكەۋىنىڭ اراسىن ايىرىپ الايىق. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ادەيى جۇرتقا وسى ەكەۋىنىڭ اراسىن اجىراتپاي ۇسىنۋ ارقىلى كوز الداپ، ەلدى اداستىرىپ وتىر. 

جەكە مەكتەپتەردە، دارىندى بالالارعا ار­نالعان ارناۋلى مەكتەپتەردە مۇنداي تاجىريبەنى سىناقتان وتكىزۋگە بولار. ال مەم­لەكەتتىك مەكتەپتەردە جاراتىلىس­تانۋ پاندەرىن جاپپاي اعىل­شىن تىلىندە وقىتۋعا تۇبەگەيلى قار­سىمىن. سون­دىقتان ورتا مەكتەپتەردە بارلىق ءپاندى تولىقتاي قازاق تىلىندە وقىتۋدى ساقتاۋ كەرەك دەپ سانايمىن. 

ارناۋلى ورتا جانە جوعا­رى وقۋ ورىندا­رىنداعى مامان­دىق­تاردىڭ قازاق تىلىندەگى وقۋ­لىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ جايىنا كەلسەك، مۇندا ءتيىستى وقۋ قۇرالدارى ءالى دە تولىق ەمەس. اسىرەسە جاراتىلىستانۋ سا­­­لا­سىنداعى ما­ماندىقتاردا قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار تاپشى. ءتيىستى وقۋلىعى بولماسا، ودان قانداي مامان دايىندالىپ شىقپاق؟ سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بارلىق ماماندىقتى قازاق تىلىندەگى وقۋ­لىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالاردى تەز ارادا قولعا الۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە قازاق تىلىندە وقۋلىق دايىنداۋ­شى عالىمداردى، ۇستازداردى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ، قا­لام­اقى تولەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. 

ەكىنشى، ياعني قازاق تىلىندە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جاعى دا كوڭىل كونشىتەرلىك دارە­جەدە ەمەس. بۇعان قازاق تىلىن­دە جۇرگىزىلگەن عىلىمي زەرت­تەۋلەردىڭ، قورعالعان ديسسەر­تا­­تسيالاردىڭ ستاتيستيكاسىنا قاراپ كوز جەتكىزۋگە بولادى. بۇل ماسەلەگە دە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى نازار اۋدارىپ، ونى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراس­تىرۋى، عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازاق تى­لىندە جۇر­گىزۋدى مىندەتتەيتىن، ىنتالاندىراتىن شارالار كە­شەنىن قولعا الۋى كەرەك.

ءۇشىنشى، عىلىمي ادەبيەتتەردى شەت تىلدەرى­نەن قازاق تىلىنە اۋدارۋ جايى سوڭعى جىلدارى قول­عا الىنۋدا. «مادەني مۇ­را» باع­دارلاماسى بويىنشا گۋ­ما­نيتارلىق سالادا بىرقاتار ەڭ­­بەكتەر اۋدارىلدى. ەلباسى ۇسىنعان «100 وقۋ­لىق» جو­باسى بويىنشا دا اۋدارما ىسىنە سەر­پىن بەرىلدى. الايدا تەك 100 وقۋ­لىقپەن عانا شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. مۇنى تەك ۇلكەن ىسكە جول اشقان باستاما دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. اۋدارما ءىسى ۇزدىكسىز، توقتاۋسىز جۇرگىزىلە بەرگەنى ءجون. بۇل ءتىلدى، عىلىمي ويدى بايىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى. ونى ىنتالاندىرۋدىڭ دا جولدارى كوپ. مينيسترلىك بۇل ىسكە وقىتۋشىلارمەن قاتار ما­گيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردى دا تارتاتىنداي تەتىكتەردى ەنگىزسە ءجون بولار ەدى. سول ارقىلى شەت تىلىنەن ۇزدىك جانە ساپالى عىلىمي ادەبيەتتەردى ىرىكتەپ، كوپتەپ اۋدارۋعا جول اشۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.

سونىمەن شەت تىلىندەگى تەر­مين­دەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بولا ما؟

سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق تەرميندەردى اۋدا­رۋعا بولمايدى، ولاردى تۇلعالىق ءبىتى­مىن وزگەرتپەي سول قالپىندا الۋ كە­رەك دەگەن پىكىر باسىمدىق تا­نىتىپ تۇر. بۇل رەتتە مى­ناداي سۇراقتاردىڭ سۇلباسى بوي كور­سە­تەدى. حالىقارالىق تەرمين دەگەنىمىز نە؟ ولار­دى قانداي حالىقارالىق ۇيىم بەكىتكەن؟ حالىق­ارالىق تەرميندەردى الەم­دەگى بارلىق ەل سول قالپىندا پايدالانىپ ءجۇر مە؟ 

بىزدىڭشە، ەل اراسىندا حا­لىق­ارالىق تەرمين اتاۋى قولدا­نىلعانىمەن، شىن مانىندە، حالىق­­ارالىق ۇيىمداردىڭ ال­قالى جيىنىندا بەكىتىلگەن حالىق­ارالىق تەرميندەر دەگەن جوق. حالىقارالىق ساۋ­دا پالاتاسىنىڭ ەلارالىق ساۋ­دا-ساتتىق بارىسىندا تۇسىنىس­پەۋشىلىككە ۇرىنباۋ ءۇشىن سىرت­قى ساۋدا سالاسىندا قول­دا­نىلاتىن بىرقاتار تەر­ميندەردى بىردەي قول­دانۋ ماق­ساتىندا كەڭ پايدالانىلاتىن ساۋدا-سات­­تىق تەرميندەرىنىڭ سوزدىگىن (ينكوتەرمس (اعىلش. Incoterms، International commercial terms)) شىعارىپ وتىراتىن ءداستۇرى بار. بۇل شەكتەۋلى سالانى بۇكىل تەرمينگە تەلۋگە بولمايدى. دەمەك، عىلىمي ايادا ورنىققان، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇ­شە ەلدەر تاراپىنان ورتاق ما­مى­لەگە كەلىپ، حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ارنايى بەكىتىلگەن، بار­شا ەل ونى سول قالپىندا وز­گەرىسسىز قولدانۋ كەرەك دەگەن حا­­­لىقارالىق تەرميندەردىڭ تىز­بەسى جوق.

ولاي بولسا، ءبىزدىڭ حا­لىق­ارالىق تەرميندەردى قازاق تى­لىنە اۋدارۋعا، ونى تىلدىك زاڭ­دىلىعىمىزعا ساي تۇلعاسىن بە­يىمدەپ پايدالانۋعا نەمەسە بالاماسىن بەرۋگە بولمايدى دەپ وزەۋرەۋىمىزگە جول بولسىن. ءارى-بەرىدەن سوڭ ءبىزدىڭ حالىقارالىق تەرميندەر دەگەنىمىز ارعى تەگى لاتىن، گرەك تىلدەرىنەن باستاۋ الاتىن ەۋروپالىق تىلدەردەگى عىلىمي اتاۋلار. ولار حالىقارالىق تەرمين، ولاردىڭ تۇلعاسىن وزگەرتپەي قولدانۋ قاجەت دەيتىن بولساق، وندا تاپ سول قالپىندا الۋىمىز كەرەك ەدى عوي. ال ءبىزدىڭ حا­­­­­­­­­­­لىق­ارالىق تەرميندەر دەپ قول­­دانىپ جۇرگەن اتاۋلارىمىز بۇل تەرميندەردىڭ ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي بەيىمدەلگەن نۇسقالارىن قازاق تىلىندە دە سول ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنان وزگەرتپەي الىپ جۇرگەن اتاۋلار ەمەس پە؟! سوندا حالىقارالىق تەرميندەردى وزگەرتپەي الۋ كەرەك دەيتىن قاعيدا قايدا قالدى؟ الدە ول ورىس تىلىنە جۇرمەي مە؟ الدە ورىس ءتىلى حالىقارالىق تەرميننىڭ باستى كوزى مە؟

دەمەك، مۇنداي نيەتتەگى ادام­­­­داردىڭ تەرىس پيعىلى – حا­لىق­­­ارالىق تەرميندەردى اۋدا­رۋعا بولمايدى دەگەن جەلەۋ­مەن قازاق تىلىندەگى تەرمين شى­­عار­ماشىلىعىنا شەكتەۋ قويىپ، ورىس-ەۋروپا تىلدەرىنىڭ ۇستەم­دىگىن ساقتاپ قالۋ. سوندىقتان كەز كەلگەن ماسەلەگە كەڭەستىك-ورىس­تىق كوزىلدىرىكپەن قارايتىن ەسكى داعدىدان ارىلۋ كەرەك. تاۋەلسىز ويلاپ، قازاق ءتىلىنىڭ قۋاتى مەن بولاشاعىنا سەنىم ارتپاساق، دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بىلاي تۇرسىن، وسى قالپىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە، احمەت بايتۇرسىن ۇلى باس­تاعان ءبىلىمپاز ءتىلشى عالىم­دار­دىڭ عىلىمي نەگىزدەگەن تەر­مينجاسامعا قويىلاتىن پرينتسيپتەرى بار. اركەز وسىنى نەگىزگە الىپ جۇرسەك اداسا قوي­مايمىز دەپ ويلايمىن. ال ەلدە تەرمين شىعارماشىلىعى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، تەرمينكوم جۇمىسىن جاڭاشا قالىپتا ۇيىم­داستىرۋ، ونىڭ پارمەنىن ارتتىرۋ، تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى ارنايى ءسوز ەتۋدى قاجەت ەتەدى. 

ومىرزاق ايتباي ۇلى،

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ 

باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، 

ۇعا اكادەميگى

سوڭعى جاڭالىقتار

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • بۇگىن، 09:08

Grand Slam جارىسىندا بەلدەسەدى

سپورت • بۇگىن، 08:30

مەكسيكالىقتىڭ قارسىلاسى اتانۋى مۇمكىن

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 08:29

وقىرمانمەن وي ءبولىستى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:17

قياناتقا قارسى تۇرعان گازەت

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

جەمقورلىق جەرگە قاراتادى

قوعام • بۇگىن، 07:48

«ءبىر سىناعان جاماندى...»

ايماقتار • بۇگىن، 07:46

ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەرلىگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

ەل يگىلىگىن ەسەلەگەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

ەڭ قىمبات ۇلتتىق برەندتەر

الەم • بۇگىن، 07:23

تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى

قارجى • بۇگىن، 07:21

سەنىم كاپيتالى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:18

قور الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر

قازاقستان • بۇگىن، 07:04

ۇقساس جاڭالىقتار