بەكاسىل بيبولات ۇلى سايرام, قارناق, تاشكەن, سامارقان مەدرەسەلەرىن, سوسىن بۇحار-ي-ءشاريفتىڭ ء«مىر-اراب» مەدرەسەسىن اياقتاپ, شام (سيريا) ەلىنە بارىپ, سول ءداۋىردىڭ ەڭ عۇلامالارىنان ءتالىم الىپ, ءبىلىمپاز بولعاندىعىنىڭ جانە ۇشان-تەڭىز ءبىلىمىنىڭ پايداسىن حالقىنا مولىنان تيگىزگەنىنىڭ شاراپاتىنان كوزى ءتىرى كەزىندە-اق اۋليە اتانىپ, اتى اڭىزعا اينالعان. ول سونشاما جىلدار بويى جيعان ىلىمىمەن «زيكزال» اتتى باعا جەتپەس اسا قۇندى ەڭبەگىن جازىپ قالدىرعان.
قازاق رۋحانياتىنداعى الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ وڭتۇستىككە ساپارىن باياندايتىن, «قازاق بالاسى وقىدىم, توقىدىم دەسە دە, بەكاسىل حازىرەت بولا ما» دەپ اتالعان ەڭبەگىندە بۇل كىتاپ تۋرالى بىلاي دەپ بايانداعان ەكەن: «حازىرەتتىڭ قارا ءسوزى ءبىر توبە دە, اقىندىعى ءبىر توبە, قۇلاعىنىڭ تەسىگى, كوكىرەگىنىڭ ەسىگى بار پەندەگە جەتەرلىك. دۇعا بىتكەننەن يسم اعزام, دۇعا-ي قۇلقۇل, شاريعاتتاعى ءتورت ءپىر, دۇعا-ي حاتم, ءاسىناد, عاجايبۇل-يستيحفار, ريسالا-ي ءبافاندا, ريسالا-ي سارتاراش, يمام جاپار سادىقتىڭ رۋاياتى, ريسالا-ي دۋرۋد, دۇعا-ي قاداح, قاداحناما, ءابجاد, ءالي قاراماللانىڭ دۇعاسى, ەلدە ەتەك العان بەزگەك, قىزىلشا اۋرۋلارىنىڭ بەتىن الاتىن, تاۋىسىپ بىتە الماس دۇنيەلەر. ايدىڭ, كۇننىڭ امالى, ءبىر جۇماداعى جەتى كۇننىڭ پايداسى. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر كىتاپ, ءبارى دە تەگىس عىلىم. وسى دۇنيەنىڭ ءبىر قىدىرۋى قاعازعا ولەڭمەن جازىلىپتى. وقىعان جان اراب, پارسىدان ءسوز بىلمەسە, ميىنا توقۋى مۇمكىن ەمەس».
كىتاپتىڭ ءۇشىنشى باسىلىمىنداعى ورازباي ءزارىپبايدىڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ عۇلامالىق, بىلىمپازدىق كەلبەتى, اۋليەلىك قاسيەتى جانە «زيكزال» اتتى ەڭبەگى جايىندا مىناداي وي قورىتۋعا بولادى:
نەگىزىندە بۇل كىتاپتى – يسلام ءدىنىنىڭ قاعيدالارىن, قۇران تاپسىرلەرىنىڭ ماعىناسى مەن استارىنداعى قۇپيالارىن, حاديس ىلىمدەرىنىڭ قاسيەتتەرىن جانە پايعامبارلار تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى تەرەڭ يگەرگەن, يسلامي ىلىمدەردىڭ ءبىر تاراۋى بولىپ سانالاتىن «پالناما», ياعني شاريعي دەرەكتەر نەگىزىندە جورامال جاساۋ ىلىمدەرىن جەتە مەڭگەرگەن عۇلاما; اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرىن جاقسى بىلگەن ءسوز شەبەرىنىڭ جازعاندىعىندا, سونداي-اق كىتاپتا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەر شاريعات قاعيدالارىنىڭ شەڭبەرىنەن شىقپايتىن عىلىمي ەڭبەك ەكەندىگىندە ەش كۇمان جوق.
بۇل ەڭبەكتە باياندالعان بارشا عىلىمي مالىمەتتەر, كەلتىرىلگەن دۇعالار, تىلسىمدار مەن ولاردىڭ قولدانۋ تاسىلدەرى, پايعامبارلار مەن اۋليەلەر تۋرالى دەرەكتەر, ادامدار مەن پەرىلەر, جانۋارلار مەن قۇستار, شارۋاشىلىق پەن ديقانشىلىق, قۇسبەگىلىك پەن اڭشىلىق جانە باسقا دا كوپتەگەن سالالاردى قامتىعان ماسەلەلەر مەن ولاردىڭ شەشىمدەرى قۇران مەن حاديستەردىڭ عىلىمي ۇستانىمدارىنا نەگىزدەلگەن:
بىرىنشىدەن, كوپتەگەن دۇعالاردا قاسيەتتى قۇران اياتتارى كەلتىرىلگەن جانە ءاربىر اياتتىڭ قانداي دەرتكە شيپا بولاتىندىعى, ونى قالاي قولدانۋ قاجەت ەكەندىگى كورسەتىلگەن. مۇنى تەك ءتاپسىر ىلىمدەرىن جەتە مەڭگەرگەن عالىم عانا بىلگەن;
ەكىنشىدەن, كوپتەگەن حاديستەر مەن ريۋاياتتار كەلتىرىلگەن. بۇل دا – حاديس ىلىمدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس;
ۇشىنشىدەن, اقيدا ىلىمىنە دە قاتىستى دانالىق ويلار ايتىلعان. جانە اللا تاعالانىڭ كوركەم ەسىمدەرى مەن سيپاتتارىن بايانداپ, الەمدەردىڭ جاراتىلۋ حيكمەتتەرى جايلى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن;
تورتىنشىدەن, ء«ابجاد» تىلسىمدارىنىڭ قۇپيالارى وتە كۇردەلى, ولاردىڭ استارىن تەك ارىپتەردى ساندارعا اينالدىرۋ ادىستەرى ارقىلى ۇعىنۋ مۇمكىن ەمەس. ارايلانۋدىڭ جانە يلاھي نۇرلانۋدىڭ ناتيجەسىندە (يلاھي قۇدىرەتتەن كەلەتىن كەرەمەتتەر ارقىلى) عانا تۇسىنۋگە بولادى. بەكاسىل اۋليە وسىنداي قۇدىرەتكە يە بولعان, سونىڭ شاراپاتىنان كوپتەگەن تىلسىمداردىڭ قۇپيالارىن ءتۇسىنىپ, ولار جايلى دەرەكتەر كەلتىرگەن;
بەسىنشىدەن, اللانىڭ ەرەكشە ەتىپ جاراتقان ۇلى ءتورت پەرىشتەسى جانە باسقا دا پەرىشتەلەرى, ولاردىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرى مەن اتقاراتىن مىندەتتەرى تۋرالى دەرەكتەر بەرىلگەن;
التىنشىدان, الەمدەردىڭ جاراتىلىسىنان باستاپ حازىرەتى ادام اتانىڭ (اللانىڭ وعان سالەمى بولسىن!) جاراتىلۋى, ونىڭ جەرگە تۇسىرىلۋىمەن بىرگە جەردەگى تىرشىلىگى, وعان حاق تاعالا تاراپىنان سىيلىق ەتىلگەن ءتۇرلى نىعمەتتەر, ونىڭ پەرزەنتتەرى, ونىڭ پەرزەنتتەرىنەن تاراعان پايعامبارلار مەن اۋليەلەر, اسىرەسە ادامزاتتىڭ ابزالى, حازىرەتى مۇحاممەد مۇستافاعا (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سالەمى بولسىن!) قاتىستى عاجايىپ وقيعالار مەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسە بەرمەيتىن حيكايالار جايلى دەرەكتەر مولىنان قامتىلعان;
جەتىنشىدەن, ادامزات بالاسىن تاربيەلەۋدەگى يماني تاربيەسى مەن تاقۋالىق تانىم-تاربيەنى شىڭداۋعا بايلانىستى پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان اماندىعى مەن سالەمى بولسىن!) كەيىنگى ۇمبەتتەردىڭ قامى ءۇشىن حازىرەت الىگە (اللا وعان رازى بولسىن!) ايتقان وسيەتى اسا كوركەم تۇردە باياندالعان;
سەگىزىنشىدەن, «بۇرجىلار» (شوقجۇلدىز) مەن ولاردىڭ الەم كەڭىستىگىندە ورنالاسۋى مەن دارەجەلەرى جايلى تياناقتى مالىمەتتەر بەرىلگەن. بۇلار يسلامي ىلىمدەردىڭ ءبىر تاراۋى بولىپ تابىلاتىن «پالناما» (جورامال جاساۋ) ىلىمدەرىنىڭ قۇرامىنا جاتادى. بۇل ءىلىمدى ءبىلۋ – ادامنان ۇلكەن بىلىمدىلىك پەن تەرەڭ ىزدەنۋشىلىكتى تالاپ ەتەدى;
توعىزىنشىدان, بۇرجىلاردىڭ قۇرامىنا جاتپايتىن, باسقا دا كوپتەگەن اسپان دەنەلەرىنىڭ كوك كەڭىستىگىندە ورنالاسقان ورنى مەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى, ءتىپتى ولاردىڭ قوزعالىسىنىڭ دالمە-ءدال ۋاقىتتارى جانە ولاردىڭ ءار ادامنىڭ تىرشىلىگىنە ەتەتىن اسەرى, ولاردىڭ پايداسى مەن زيانى, جاقسىلى-جاماندى بولمىسى جايلى اسا قۇندى دەرەكتەر بەرىلگەن;
ونىنشى, ادامنىڭ ون ەكى مۇشەسىندە كەزدەسەتىن دەرتتەردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى, ولاردى ەمدەۋ تاسىلدەرى تۋرالى جانە ادامداردى ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىراتىن جانە ارازداستىراتىن جاقسىلى-جاماندى ارەكەتتەر, زيانكەستىكتەر مەن ىرىمدار, ولاردىڭ زيانىن جوياتىن قايتارىقتار تۋرالى جانە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋدىڭ جولدارى جايىندا مول دەرەكتەر قامتىلعان;
ون ءبىرىنشى, ادامزات بالاسىنىڭ ءتۇرلى جان-جانۋارلار مەن جاندىكتەرگە قاتىستى جانە تابيعات قۇبىلىسىنا بايلانىستى جاسايتىن ءىس-ارەكەتى مەن امالدارى جايلى دا قۇندى ويلار ايتىلعان;
ون ەكىنشى, يسلام الەمىنە اسا تانىمال بولعان ەڭ اتاقتى عۇلامالاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, ۇلىق يمام دەگەن اتاققا يە بولعان يبن-ءارابيدىڭ كىتاپتارىنان قىمبات دەرەك كەلتىرىلگەن;
ون ءۇشىنشى, قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن شىمىر اۋليە جانە باسقا دا اۋليەلەر تۋرالى, يسپيدجاب (سايرام) شاھارى تۋرالى, ونىڭ نۇرى جەتى قابات اسپاندى نۇرلاندىرىپ تۇراتىندىعى جايلى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسە بەرمەيتىن حيكايالار مەن دەرەكتەر بەرىلگەن;
ون ءتورتىنشى, جالپى سانى ءۇش جۇزدەن اسا دۇعالاردىڭ قۇپيا سىرلارى مەن قاسيەتتەرى باياندالىپ, ولاردىڭ قولدانۋ ورنى مەن ەمدىك قاسيەتى, كەيبىرىنىڭ تىلسىمدىق سىرلارى دا ايتىلعان.
ون بەسىنشى, وسى اتالعانداردان تىس, باسقا كىتاپتاردا كەزدەسپەيتىن تىڭ دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر بار.
مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارى بەكاسىل اۋليە يگەرگەن عىلىم سالالارىنىڭ كوپ قىرلى ەكەندىگىن جانە وسى عىلىمداردى جەتە مەڭگەرگەن عۇلاما بولعاندىعىن دالەلدەيدى.
«زيكزال» مىنا تومەندەگىدەي قۇرىلىمنان تۇرادى:
ءبىرىنشى – قولجازبانىڭ ءبىرىنشى بەتى ەڭبەكتىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنان بولەك جازىلعان. ياعني, نەگىزگى بولىگى ەكىنشى بەتتەن باستالادى. ءبىرىنشى بەتتىڭ باسىندا ايەل زاتى جايلى كوركەم شۋماقتارمەن ءبىر قاتاردا جازىلعان حاشياسىندا ەكى بىردەي حاديس بەرىلگەن. مۇنداعى ولەڭ شۋماقتارىندا ايەل زاتىنىڭ قاسيەتتەرى مەن ارتىقشىلىعى جىرلانادى. بەكاسىل اۋليەنىڭ ايەل زاتىن وسىلاي قولجازبانىڭ ءبىرىنشى بەتىندە دارىپتەۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. مۇنىسىمەن يسلام ءدىنىنىڭ ۇستانىمدارىن جاقسى بىلگەن بەكاسىل اۋليە ايەل زاتىنىڭ ادامزات ومىرىندەگى ورنىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى جالپى يسلامي تانىمعا نەگىزدەلگەن قازاقيلىق تانىم دا ايەل زاتىنىڭ دارەجەسىن اسا جوعارى باعالايدى. بەكاسىل اۋليەنىڭ ايەل تۋرالى كەلتىرگەن شۋماقتارى حازىرەت مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) دارىپتەگەن ىزگى ايەل بەينەسىن كوركەم تىلمەن باياندايدى.
قولجازبانىڭ العاشقى بەتتەرىنىڭ حاشياسىندا جەتى حاديس جازىلعان, بىراق وكىنىشكە قاراي پاراقتىڭ جەتىنشى ءحاديسى جازىلعان تۇسى جىرتىلعان. قالعان التى ءحاديسى تولىق وقىلىپ, سوزدەرىن اجىراتىپ الۋعا بولاتىنداي دارەجەدە ساقتالعان.
ەكىنشى – قولجازبانىڭ نەگىزگى بولىگى «پالناما», ياعني «جورامال ءىلىمى». مۇندا بىرنەشە ءتۇرلى تاقىرىپتار زيكزال ەتىپ ورنەكتەلىپ جازىلىپ, ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر كىتاپتى قۇرايدى. بۇل – دۇنيەجۇزىندەگى «پالناما» اتالاتىن كىتاپتاردىڭ توعىزىنشىسى. ياعني «پالناما» تۋرالى قالام تارتقان الەمنىڭ توعىز عۇلاماسىنىڭ ءبىرى – بەكاسىل بابا دەگەن ءسوز. بۇل كىتاپقا دەيىن بۇرىن دۇنيە ءجۇزى بويىنشا «پالناما» دەپ اتالاتىن كىتاپتاردىڭ سەگىزى ءمالىم ەكەن. بۇل اسا قۇندى دەرەكتى اۋدارماشى ءزارىپباي ورازباي اعىلشىن وقىمىستىسى چارلز امبروۋز ستوري مەن تۇركىتانۋشى ءارى يرانتانۋشى ورىس عالىمى يۋري برەگەل سياقتى اتاقتى عالىمداردىڭ كىتابىنان العان. مىنە, وسى دەرەكتەر بويىنشا «زيكزالدىڭ» قۇرامىنداعى «پالناما» اتاۋلى كىتاپتاردىڭ توعىزىنشىسى بولىپ شىعادى.
«پالنامانىڭ», ياعني «جورامال ءىلىمىنىڭ» ءدۇر-گاۋھارى ء«ابجاد ءىلىمى» بولىپ تابىلاتىنى ونىڭ ماعىناسى وسى اۋدارمادا وتە انىق, ۇعىنىقتى بولىپ شىققان. قولجازبانىڭ ءۇشىنشى بەتى جىرتىلىپ, جوعارعى وڭ بۇرىشىندا كىشكەنتاي عانا بولىگى قالعان. وندا «ۇلكەن ءابجاد» ءتاسىلى بويىنشا جازىلعان ءبىرشاما جازۋلاردىڭ ۇلگىسى ساقتالعان. ءبىر قاراعانعا پاراقتىڭ ءبىر بۇرىشىندا عانا قالعان بىرنەشە جازۋدا اناۋ ايتقانداي ۇلكەن دۇنيە جوق سياقتى كورىنگەنمەن, وندا تاقىرىپ تۋرالى دا, ونى جازعان ادام تۋرالى دا اسا قۇندى مالىمەت بەرىلگەن.
جوعارىدا ايتىلعانداي, بەكاسىل بيبولات ۇلى – يسلام دىنىنە قاتىستى ىلىمدەردىڭ دە, ءدۇنياۋي ىلىمدەردىڭ دە سان-سالالارىن جەتىك مەڭگەرگەن جان-جاقتى عۇلاما, ءوز داۋىرىندە «قۇتب زامان» دارەجەسىنە جەتكەن اۋليە, مەدرەسە ۇستاعان ۇستاز. مۇنىڭ ءبارى – اللا تاعالا تاراپىنان وعان سىيلىق ەتىلەتىن ۇلكەن نىعمەت, ماڭدايىنا بىتكەن زور باقىت.
بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ قولجازباسىنىڭ تابىلعانى دا ءبىر عاجايىپ وقيعا. الاتاۋدىڭ اقيىق اقىنى اتالعان قازانعاپ بايبول ۇلى بەكاسىل اۋليەنىڭ وكىل بالاسى جانە ەڭ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان شاكىرتى بولعانى تۋرالى مالىمەتتى ولاردىڭ ۇرپاقتارى جاقسى بىلگەن. بىراق تۇرىمتاي تۇسىمەن بولعان كەڭەس داۋىرىندە ولار ءبىر-بىرىمەن ارالاسپاعان.
عۇلامانىڭ شوبەرەسى گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ 2002 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولەبي اۋدانى كەڭەسارىق اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە بەكاسىل بيبولات ۇلىنىڭ اتىن بەرۋ راسىمىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىنعا قازانعاپتىڭ ۇرپاقتارىن شاقىرتادى. سول جەردە قازانعاپتىڭ بالاسى وڭعارمەن تانىسادى. بىرنەشە ايدان كەيىن ەرجان ۇزىنارىق اۋىلىنداعى وڭعاردىڭ ۇيىنە بارىپ, اڭگىمە بارىسىندا بەكاسىلدىڭ مۇرالارىن ىزدەستىرىپ جۇرگەنىن جەتكىزەدى. وڭعار وسى ءساتتى كوپ جىلدار بويى كۇتىپ جۇرگەنىن ايتادى. ويتكەنى قازانعاپ دۇنيەدەن وتەر الدىندا (1946 جىلى) ءوزىنىڭ جۇبايى مەن بالاسى وڭعارعا بەكاسىلدىڭ قولجازباسىن امانات ەتىپ تاپسىرىپتى. وڭعاردىڭ ايتۋىنشا, بەكاسىل قازانعاپقا: – زامانىندا مۇنىڭ يەسى كەلىپ سۇرايدى, يەسىنە بەرەرسىڭدەر, سوعان دەيىن ساقتاڭدار, – دەگەن ەكەن.
وسىعان بايلانىستى وڭعار ءوزىن كوپتەن بەرى ويلاندىرىپ جۇرگەن تاعى ءبىر وقيعانى ەسىنە الادى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازانعاپتىڭ اۋىلىنا ءبىر ادام كەلىپ, ءوزىن سامارقاننان كەلگەن يشان دەپ تانىستىرادى. قولجازبادا نە جازىلعانىن بىلمەي جۇرگەن وڭعار ونى يشانعا كورسەتەدى.
يشان قولجازبانى وقىپ, ونىڭ وتە قۇندى مۇرا ەكەنىن, جاقسى ساقتالۋى ءۇشىن جىلىنا ەكى رەت (كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن جانە ەڭ الشاقتاعان كەزدەرىندە) كۇنگە شىعارىپ پاراقتارىن اۋدارىپ وتىرۋعا, ەڭ باستىسى اۋليەنىڭ ايتىپ كەتكەن اماناتىن مىندەتتى تۇردە ورىنداپ, قولجازبانى يەسىنە تاپسىرۋ تۋرالى كەڭەس بەرەدى. سونىمەن ول قولجازبا قازانعاپتىڭ اۋلەتىندە ءبىر عاسىرعا جۋىق كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالادى.
جوعارىداعى اڭگىمەدەن سوڭ, وڭعار ەرجانعا ايتىلعان قولجازبانى ءۇش ايدان كەيىن بەرۋگە ۋادەلەسەدى. وڭعاردىڭ بالالارى اكەسىنىڭ بۇل شەشىمىنە قارسىلىق بىلدىرەدى. دەگەنمەن وڭعار اكەسىنىڭ اماناتىن ورىنداپ, اسىل مۇرانى قيماستىقپەن جىلاپ تۇرىپ يەسىنە تابىس ەتەدى. قولىنا تيگەننەن كەيىن ەرجان قولجازبانى ماعان اكەپ كورسەتتى. سول كۇننەن باستاپ ەكەۋمىز اسىل مۇرانى اۋدارتۋدى, ءسويتىپ جاريالاۋدى قولعا الدىق. 2005 جىلى ەرجان يساقۇلوۆ تۋعان اۋىلىندا باباسىنا اس بەرىپ, قۇران وقىتتى. بەكاسىل اۋليەنىڭ كىتابىنىڭ العاشقى نۇسقاسى «جۇلدىزنامانى» ەلگە تەگىن تاراتتى. سول استا قولجازبانى ساقتاپ, جەتكىزگەن وڭعاردى كورگەن ەدىم.
قولىما قالام الىپ جازدىم «زيكزال»,
باسقانىڭ ءبىر ولىمنەن ەرتەسى ابزال.
جاقسىلار, وقىپ كورسەڭ, مىنە, كىتاپ,
ىشىندە ءاربىر ءتۇرلى نۇسقالار بار, – دەپ بەكاسىل بابامىزدىڭ ءوزى ايتقانداي, بۇل كىتاپ ەندى «زيكزال» دەگەن اتپەن وقىرمانعا جول تارتتى.
ەندىگى مىندەت – اسىل مۇرانى بويعا ءسىڭىرىپ, جان-جاقتى, تەرەڭ زەرتتەپ, تاعىلىمىن, قوعامنىڭ پايداسىنا, ادامزاتتىڭ تىرشىلىگىنە پايدالانۋ. وسى ورايدا ساحارادان شىققان اۋليەنىڭ مۇراسىن جۇيەلى زەرتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ارنايى قۇرىلىپ جاتقان قوردىڭ جۇمىسى دا جەمىستى بولسىن.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ
