− تولەگەن سەبەپ ۇلى, ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىز جاقسىلىق پەن ماقسات-مۇراتتان, ىزگىلىك پەن مەيىرباندىقتان, ومىرشەڭدىك پەن بەلسەندىلىكتەن, قامقورلىق پەن قايسارلىقتان قۇرالعانداي كورىنەدى. دانىشپان مۇحتار اۋەزوۆ: «مەنى تانىپ ال دەپ شالقالاقتاي بەرسەڭ, شالقاڭناڭ قۇلايسىڭ, ءجوندى-ءجونسىز ەلپەلەكتەي بەرسەڭ, ەتپەتىڭنەن تۇسەسىڭ. سوندىقتان ءار ادام ءوز شاماسىن ءبىلۋى كەرەك», – دەيدى. ءبىز قازىر باسقا فورماتسيالىق قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ءاربىر قازاقستاندىق قانداي ۇعىممەن العا باسۋى كەرەك؟
− الدىمەن ايتارىم, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى مەنى اسا ىقىلاسقا, سۇيىسپەنشىلىككە بولەدى. تاقىرىبىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن بۇرىنعىدان دا كوتەرىپ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرا ءتۇسۋ, جالاقىنى ءوسىرىپ, تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ, سونىمەن قاتار اۋىل-سەلونى كوركەيتۋگە قوماقتى قارجى ءبولۋ – ءسويتىپ, مەملەكەت پەن ادامداردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىنىڭ ارقاسىندا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ. بۇل جولداۋدىڭ حالقىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەسەلى ەڭبەك ەتۋىنە جىگەرلەندىرەتىنى ءسوزسىز. جولداۋدا ايتىلعان التى باعىت تا ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بايلانىستى ەكەنى داۋسىز.
مەن ون ەكى-ون ءۇش جاسىمنان ەڭبەككە كىرىسىپ, ابدەن شىڭدالدىم. قاراپايىم جۇمىسشىدان اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن كوتەرىلدىم. قاي قوعامدا دا ادامدى تورگە شىعاراتىن شىنايى ەڭبەك قانا. ءسال عانا جالقاۋلانساڭ, ساعان مول ءبىلىمىڭ دە, يەك ارتار دوسىڭ دا, جاقىن-جۇراعاتىڭ دا كومەكتەسە المايدى. «ادامدى جان بىلەتىن دانا دەپ ءبىل, ىستەرىن جالقاۋ جاننىڭ شالا دەپ ءبىل» دەمەي مە, شال اقىن. مەن كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە تەر توكتىم, بار مۇمكىندىگىمدى ورتاعا سالدىم. قانداي لاۋازىمدى اتقارسام دا, سول ءىستى ءبىلىپ ىستەدىم. جۇمىستىڭ كىلتىن تابۋعا ۇمتىلدىم. مۇنىمدى جالتاقتاماي ماقتانىش سەزىممەن ايتا الامىن. بىرەۋگە ءجونسىز قاباق شىتقانىم جوق, ناشاردى قولتىعىنان دەمەپ قاناتتاندىردىم. ويتكەنى بۇل مەنىڭ ادامي پارىزىم ەدى. «ەڭبەك – قۋانىش, جالقاۋلىق – ايىرىلماس ازاپ» دەپ ۇلى اباي تەگىننەن-تەگىن ايتپاسا كەرەك. بۇگىنگى كۇنى دە, ەرتەڭ دە ەڭبەك ءبىزدى ۇلى ماقساتقا جەتەلەيدى. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دا باستى مۇراتى – ەڭبەك.
− ءسىزدىڭ ومىردەرەگىڭىزگە كوز جۇگىرتسەك, ءبىلىمىڭىز جوعارى, عالىم-زووتەحنيكسىز. شارۋاشىلىقتاردا بولىمشە زووتەحنيگى قىزمەتىنەن باستاپ, سوۆحوز ديرەكتورى, تايپاق اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, ودان قاراتوبە اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ودان كەيىن ورال ەت-كونسەرۆى كومبيناتىنىڭ پارتكوم حاتشىسى, وبلىستىق اسىل تۇقىمدى مال بىرلەستىگىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردىڭىز...
− وي, شىراعىم-اي, «جەتەكتەپ سالعان تازى تۇلكى المايدى» دەگەن ماقال بار. اتام قازاق بىلمەسە ايتپايدى. مەن تازا ءوز ەڭبەگىممەن تورگە شىققان اداممىن. راس, مەنىڭ تالپىنىسىمدى, قولىمنان ءىس كەلەتىنىن سول كەزدەگى اۋدان, وبلىس باسشىلارى كورىپ ءبىلدى. قاجەتتى دەگەن جۇمىسقا مەنى پايدالاندى. ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىن, قىستىڭ كوزى قىراۋدا مەنى سول كەزدەگى وبلىس باسشىلارى شارۋاشىلىعى كەرى كەتكەن «قالدىعايتى» سوۆحوزىنا ديرەكتور ەتىپ جىبەردى. بارعىم كەلمەپ ەدى, «بارماساڭ پارتيالىق بيلەتتى تاپسىراسىڭ» دەپ ىزعار شاشتى. امالسىز كوندىم. بۇل 1987 جىلدىڭ اقپان ايى ەدى. مال تۇرالاپ قالعان, جەم-ءشوپ جوقتىڭ قاسى. قوي ماڭىراپ, سيىر موڭىرەپ, جىلقى كىسىنەپ, تۇيە بوزداپ, ۋ-شۋ. ىسكە جۇمىلا كىرىسىپ, ايتەۋىر سول قىستان امان-ەسەن شىقتىق-اۋ. سونداعى اق بورانمەن ارپالىس ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. سول قىستا بىزگە قولۇشىن بەرگەن ازاماتتاردى ەكى دۇنيەدە دە ۇمىتپاسىن. مەندە دوس-جاران كوپ بولدى, ال بىراق, لاۋازىمدى ورىنتاققا وتىرعىزاتىن «كوكەم» بولعان جوق. مەنىڭ «كوكەم» ءوز ءبىلىمىم مەن ىنتا-جىگەرىم, تالپىنىسىم مەن تالابىم, وزىمە دەگەن سەنىمىم بولدى. عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆ: «ەڭبەك ەتپەسەڭ, جيعان ءبىلىمىڭ كادەگە جاراماي جاتقان مينەرال سەكىلدى. ونىڭ ءىشىن ارشىپ, اسىل كەنىن جارقىراتۋ ءۇشىن ەڭبەك كەرەك, قول مەن وي قيمىلى قاجەت» دەسە, ۇلى اباي: «تالاپ, ەڭبەك, تەرەڭ وي, قاناعات, راقىم ويلاپ قوي, بەس اسىل ءىس كونسەڭىز» دەپ تەبىرەنبەي مە؟!
− ال ەندى امالىڭىز تاۋسىلىپ, ساسقان كەزدەرىڭىز بولدى ما؟
− ساسىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ, تۇيىققا تىرەلگەن كەزىم جوق. سوسىن لاۋازىمدى قىزمەتتەرگە كوتەرىلسەم, كوتەرىڭكى ورىنتاقتان تۇسپەسەم ەكەن دەگەن ويعا بەرىلگەن ەمەسپىن. مەنىڭ قاي قىزمەتتى دە ءىلىپ اكەتەتىن ءبىلىمىم (جوعارى پارتيا مەكتەبىن دە سىرتتاي بىتىرگەنمىن) بولدى. قازاقشاعا دا, ورىس تىلىنە دە ساۋاتتىمىن. قولىما كۇرەك بەرسە, دەنىم ساۋ, قاجىر-قايراتىم بارشىلىق, نەدەن تايساقتايمىن. اعامىز ماقتانشاقتاۋ ەكەن دەمەڭىز, مەندە ءۇش پرينتسيپ بولدى ءبىرىنشى, شىنشىلدىق, ەكىنشى, وتىرىك كولگىرسىمەۋ, ءۇشىنشىسى, ادال, تازا ءجۇرۋ. وسىلاردى ءومىر بويى جولداس, دوس ەتتىم.
− مەنىڭ بىلۋىمشە, اتاقتى باقىتجان قاراتاەۆ, اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ, داۋىلپاز ءانشى, سازگەر مۇحيت مەرالى ۇلى, اقيىق ءانشى, حالىق ءارتىسى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, اقىن بەرقايىر امانشين, ايگىلى ءانشى ەسكەندىر حاسانعاليەۆ, اقىن ساعىنعالي سەيىتوۆ وسى قاراتوبە توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن...
− ايتۋىڭىز ورىندى. وپەرا ءانشىسى, حالىق ءارتىسى ناريمان قاراجىگىتوۆپەن بىرگە وقىدىم. ول شىڭعىرلاۋ اۋدانىنان. 1968 جىلدىڭ زاۋزا ايىندا وندا مەن «سارالجىن» سوۆحوزىندا ديرەكتور ەدىم. الماتىدان حاميت ەرعاليەۆ, بەرقايىر امانشين, مۇقاعالي ماقاتاەۆ ۇشەۋى اۋەلى اۋدان ورتالىعىنا, سونان سوڭ ءبىزدىڭ شارۋاشىلىققا كەلدى. قۇشاق جايىپ قارسى الدىق. ارنايى كيىز ءۇي تىكتىرىپ, قوناقاسى بەردىك. قوناقتار دا شىرايلى, ءبىز دە قۋانىشتىمىز. ەرتەڭىنە حاماڭ: «مۇحيت بابامىزدىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقيىق» دەدى. باردىق. حاماڭ قۇران وقىدى. قاسىمىزدا شارۋاشىلىقتىڭ باس زووتەحنيگى قاپار كەرەەۆ پەن مەنىڭ ورىنباسارىم امانتاي سۇلەيمەنوۆ بار. ەكەۋىنىڭ دە تۇلعاسى ءىرى, نار جىگىتتەر. اناداي جەردە جارقىراپ جاتقان اقباقاي كولىنە قاراپ تۇرعان مۇقاعالي كەنەت داۋىستاپ:
اقباقاي دەيتىن كول ەكەن,
اينالا تولعان گۇل ەكەن.
ايالاپ اتامەكەنىن,
قىزعىشتار قورىپ ءجۇر ەكەن.
سالتتارى دا ءدۇر ەكەن,
جىگىتتەرى دە ءىرى ەكەن.
ماحامبەت پەن مۇحيتتار,
ءتىرى ەكەن, ءالى ءتىرى ەكەن, −
دەپ قولما-قول ولەڭ (ەكى شۋماعى جادىمدا جوق) شىعاردى. جازىپ الماپپىن, سونىما وسى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. مۇقاعاليدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعىندا وسى ولەڭ كەزدەسپەدى. بۇل كۇندە باتپاقكولدەگى ورتا مەكتەپ بەرقايىر ءامانشيننىڭ اتىمەن اتالادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇش بايتەرەگى دە قازىر ارامىزدا جوق. مۇقاعاليداي اقىن حح عاسىردىڭ جانە قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋارى ەدى. مەن اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرىن جاتقا ءبىلۋشى ەم. ول قايتىس بولدى دەپ ەستىگەندە:
ماڭدايعا سىيماي كەتتىڭ-اۋ,
دارىنىم ەدىڭ, دارىنىم.
جۇلدىزداي اعىپ ءوتتىڭ-اۋ,
كەسكىنى كەربەز الىبىم, −
دەپ تەبىرەنىپ ەدىم.
− ونەردەن دە قۇر الاقان ەمەسسىز-اۋ, دەيمىن؟
− اكەم سەبەپ قازماعانبەتوۆ ۇلتتىق اسپاپتاردا ويناپ, ءان سالاتىن. شەشەم ۇرقيا دا قاراجاياۋ ەمەس-ءتىن. اكەم 1954 جىلى دۇنيەدەن وتكەندە, جەتى بالا قالدىق. ەڭ ۇلكەنىمىز زاۋرەش, ودان كەيىن مەن, ىنىلەرىم دەمەۋ, امانتاي, بەرىك, قارىنداستارىم ءاليا, مانشۇك. قيىن كەز ەدى عوي. اكەمنىڭ تۋعان ءىنىسى ىلەس قازماعانبەتوۆ پەن ءباتيما جەڭگەم بىزگە كوپ كومەك كورسەتتى. ىلەس اعاي دومبىراشى ەدى, ءىنىسى وتەگەن 1960 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن فەستيۆالدە لاۋرەات اتاندى. ىلەس 1964 جىلى ومىردەن ءوتتى. اياعىمىزدان تۇرعان سوڭ ولارعا ءبىز دە شاما-شارقىمىزشا كومەك بەردىك. مەنىڭ دە از-مۇز ءان سالاتىن مەزگىلدەرىم بولىپ تۇرادى.
− تولەگەن اعا, وتباسىندا ءوزارا سۇيىسپەنشىلىك بولعاندا عانا شاڭىراق شاتتىققا كەنەلە الاتىنى شىنايى شىندىق. ءسىزدىڭ وتباسىڭىز باياندى باقىتقا يە مە؟
شىنتۋايتقا كەلگەندە, ەر ادامدى باپتاپ, كۇتەتىن ايەل عوي. ال, ادالدىق – ەرلى-زايىپتىلار ىنتىماعىنىڭ ايقىن بەلگىسى. سۆەتلانا قامەنقىزى گيززاتوۆا ەكەۋمىز 1963 جىلى وتباسىن قۇردىق. ماماندىعى – سانفەلدشەر. اناسى ماقپۋزانى كۇللى قاراتوبە جاقسى بىلەدى. قايىرىمدى ءارى ىسكەر جان ەدى. مىنە, سۆەتلانا ەكەۋمىزدىڭ باس قوسقانىمىزعا 55 جىل تولدى. ومىرگە ەكى ۇل, ءۇش قىز اكەلىپ, تاربيەلەپ وسىردىك. سەگىز نەمەرەم بار. ءوزىنىڭ تۋعان ۇلى مەن قىزىن تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەڭ ءبىرىنشى اسا ماڭىزدى قوعامدىق قىزمەتى ءارى ازاماتتىق بورىشى ەكەنى اقيقات.
− جەكەشەلەندىرۋ جىلدارى ءسىز سوۆحوز ديرەكتورى ەدىڭىز عوي؟
− جەكەشەلەندىرۋ ساياساتى تىم اسىعىس ءوتتى. كوپ بايلىق تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا كەتتى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. سول كەزدە سوۆحوز باسشىسىنا شارۋاشىلىقتىڭ بارلىق مالى مەن تەحنيكانىڭ 10 پايىزىن تەگىن, 10 پايىزىن ساتىپ الۋعا جارلىق شىقتى. مەن تەگىنىن دە, تەگىن ەمەسىن دە المادىم, سول 1994 جىلى «تەمىربەك» ۇجىمدىق كاسىپورنىن قۇرىپ, ديرەكتورى بولدىم, بۇل شارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرىنىڭ وتىنىشىمەن ىستەلگەن ءىس ەدى.
قيسىنىن تاپسا, ورىندالمايتىن جۇمىس, قۇرالمايتىن دۇنيە جوق. تاۋەلسىزدىك قازاق حالقىنىڭ جانە كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ باقىتى, ونىڭ ىرگەتاسى بەرىك, مەملەكەتىمىزدى الەم مويىنداعان سارابدال ساياساتكەر نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باسقارىپ وتىر. ەندىگى جەردە ءبىز ەڭبەككە دەگەن ىنتامىزدى ارتتىرىڭقىراپ, ىنتىماعىمىز بەن اۋىزبىرشىلىگىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋىمىز كەرەك.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت. سەكسەن جاسىڭىز قۇتتى بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن مارات ءماجيتوۆ
استانا
