ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاريحقا جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ, تاريحي وقيعالارعا ءادىل باعاسىن بەرۋ ءۇردىسى باستالعاندا, وتكەن عاسىردىڭ 1930 جىلدارىنداعى اشارشىلىق قاسىرەتىن شەككەن الەۋمەتتىك تاپ – قازاق اۋىلدارى تۋرالى قالىپتاسقان ءداستۇرلى كوزقاراسقا دا وزگەرىس ەندى. كسرو حالقىنىڭ ورتاق قاسىرەتى – ميلليونداعان تاعدىردى قيىپ تۇسكەن 1930 جىلدارداعى ۇلى ناۋبەت بولسا, قازاقستاننىڭ باسىنا بۇل زۇلمات ايرىقشا اۋىر بولىپ تونگەن ەدى. مىنە وسى تاقىرىپقا وراي قۇراستىرىلىپ, ارحيۆ دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە دايىندالعان «قازاق اۋىلىنىڭ قاسىرەتى. 1928-1934 جج.» اتتى جاڭا جيناق باسپا بەتىنەن جارىق كورىپ وتىر. بۇل جيناقتىڭ 1928 جىل مەن 1929 جىلدىڭ اراسىن قامتىعان ءبىرىنشى تومى 2013 جىلى وقىرمان قولىنا تيگەن ەدى. ال 1929 جىل مەن 1932 جىلدىڭ ارالىعىنداعى ارحيۆتىك مالىمەتتەر جيناقتالعان جاڭا كىتاپ بيىلعى قىركۇيەك ايىندا وقىرمانعا جول تارتتى. كىتاپ «مادەنيەت پەن ونەر سالاسىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كوتەرۋ, قازاقستاندىق مادەني مۇرانى ساقتاۋ, زەرتتەۋ جانە تانىمال ەتۋ, ارحيۆ ءىسىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋ» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە جارىققا شىقتى. كىتاپتى قۇراستىرۋشىلار – انارگۇل زۇلقاشەۆا, عازيزا يساحان جانە جانار ساتاەۆا سەكىلدى ارحيۆ ماماندارى. كىتاپتى ازىرلەۋگە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى مەن پرەزيدەنت ءارحيۆى سەكىلدى ىرگەلى مەكەمەلەر قاتىسقان.
اشارشىلىق تۋرالى جيناقتىڭ 2-تومىندا ءداستۇرلى قازاق اۋىلدارىنداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەر: كۇشتەپ كوللەكتيۆتەندىرۋ, بايلاردى جاپپاي كامپەسكەلەۋ, ءماجبۇرلى تۇردە وتىرىقشىعا اينالدىرۋ سەكىلدى بۇرىن قازاق اۋىلىنا جات بولىپ كەلگەن ءومىر سالتىنا بايلانىستى جازىلعان قۇجاتتار جاريالانعان. بۇل وزگەرىستىڭ ءبارى دە اكىمشىلىك شارالار ارقىلى اسقان قاتىگەزدىكپەن جۇزەگە اسىرىلدى. استىق, نان دايىندايتىن, مال ەتىنىڭ ءونىمىن ازىرلەيتىن ورىنداردىڭ بىرتىندەپ جابىلۋى قازاقستانداعى اشتىقتىڭ ورشۋىنە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاپپاي سىرتقى ەلدەرگە جوڭكىلە كوشۋىنە, ەرەۋىلدەر مەن باس كوتەرۋلەرگە, بيلىكتىڭ ولاردى اياۋسىز باسىپ-جانشۋىنا الىپ كەلدى. كىتاپتا رەسپۋبليكالىق ەكى باس ءارحيۆتىڭ: پرەزيدەنت ءارحيۆى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ دەرەكتەرى مەن مالىمەتتەرى كورىنىس تاپقان. جيناقتا جالپى سانى 172 ارحيۆتىك قۇجات جاريالانعان.
1929-1932 جىلداردىڭ ارالىعىنداعى كەزەڭ تاريحتا قازاق اۋىلدارىنىڭ ءومىر سالتىن تولىقتاي تالقانداعان ۋاقىت بولىگى بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىنى ايعاقتاعان قۇجاتتاردىڭ كوپشىلىگى جيناق ارقىلى عىلىمي اينالىسقا العاش رەت ەنىپ وتىر. وتكەن عاسىردىڭ سوڭى مەن وسى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن قازاق اۆتونوميالى سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق, رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى كەڭەستىك, پارتيالىق, شارۋاشىلىق ورگاندارىنىڭ, وگپۋ وكىلەتتى ۋاكىلدىگىنىڭ اۋقىمدى قۇجاتتار كەشەنى, قازاقستانداعى ۇرىس قيمىلدارى تۋرالى 11-قىزىلتۋلى كاۆالەرلىك ديۆيزياسى كوماندوۆانياسىنىڭ ەسەبى تۇڭعىش رەت وسى كىتاپتا جاريالاندى. سول ۋاقىتتاعى قازاقستاننىڭ ناقتى احۋالىن ايعاقتايتىن بۇل قۇجاتتاردىڭ بارلىعى «قۇپيا» جانە «اسا قۇپيا» اتتى ايرىقشا بەلگىلەرمەن ساقتالعان. مۇقيات سارالاپ وقىعاندا بۇل قۇجاتتار اشتىقتىڭ قولدان جاسالعانىن انىق قۋاتتايدى. ناتيجەسىندە قازاق ۇلتىن قۇراپ وتىرعان اۋىلدىق تۇرعىندار سانى كۇرت تومەندەدى. ولكەنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەستەن سىڭارجاق, سوقىر ادىسپەن قاۋلى قابىلداعاندار «جوعارىدان» كەلگەن جارلىقتاردى مۇلتىكسىز ورىنداپ وتىردى.
مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جارىققا شىققان جيناقتا جاريالانعان قۇجاتتارمەن وقىرمان قازاقستاننىڭ بارلىق كىتاپحاناسى ارقىلى تانىسا الادى.
جانار ساتاەۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى
