– مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى اراسىندا كەڭىنەن تانىمال الماتى دەكلاراتسياسى تۋرالى بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيدى. بىلەتىندەر بۇل قۇجاتتىڭ دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز بولعانىن ايتادى. سول تۋرالى تاراتىپ بەرىڭىزشى؟
– الەمدە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قابىلدانعان ماڭىزدى قۇجاتتار بارشىلىق. دەسە دە, ولاردىڭ اراسىندا الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ ءجونى بولەك, سوندىقتان دا ول زامانىمىزدىڭ ۇلى حارتياسىنا تەڭەستىرىلەدى. سەبەبى شەت مەملەكەتتەر دە ءوز ەلدەرىندەگى مساك جۇيەسىن الماتى دەكلاراتسياسىنا سۇيەنە وتىرىپ دامىتتى. بۇل قۇجات 1978 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا الماتىدا وتكەن مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك (مساك) جونىندەگى جاھاندىق كونفەرەنتسيادا قابىلداندى. ول جيىنعا 157 ەلدەن وكىلدەر قاتىسقان بولاتىن. جالپى, اتالعان جيىننىڭ الماتىدا وتۋىنە سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. ول كەزدە ماسكەۋگە باعىنامىز عوي. مىنە, سول ماسكەۋدە مساك جونىندەگى جاھاندىق جيىندى قايدا وتكىزەمىز دەگەن ماسەلە ءسوز بولعاندا, تورەگەلدى شارمان ۇلى ءبىزدىڭ ەلدى ۇسىنىپ, ۇزاق تايتالاستان كەيىن جەڭىسكە جەتكەن ەدى. ويتكەنى مۇنداي ماڭىزدى جيىندى وتكىزۋگە باسقا رەسپۋبليكالار دا مۇددەلى بولدى. بۇل جيىننىڭ ءبىزدىڭ ەلدە ءوتۋى اۋىل-ايماقتارداعى مەديتسينالىق, سانيتارلىق كومەك كورسەتۋدىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. سەبەبى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن قاعيداتتارى نەگىزىندە اۋىلدارعا مەديتسينالىق قىزمەت جەتتى. ال وعان دەيىن ەلدى مەكەندەردىڭ كوبىندە دارىگەر جوق ەدى. ال بىزدە سول جىلدارى 7 700-ءدىڭ شاماسىندا اۋىل بولعانىن ەسكەرسەڭىز, ولاردى مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قانداي وزەكتى بولعانىن تۇسىنەسىز.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى دەگەن زاڭدا ءار ەلدى مەكەندە مەديتسينا قىزمەتكەرى بولۋى كەرەكتىگى كورسەتىلگەنىمەن, اۋىل دەگەن ۇعىمدارعا زاڭدىق تۇرعىدان تۇسىنىكتەمە بەرىلمەگەن ەدى. كوپ ۇزاماي ول زاڭ دا قابىلداندى. ءسويتىپ ەلدى مەكەندە 50 جانە ودان كوپ ادام تۇرسا, اۋىل دەپ اتالادى دەگەن انىقتاما پايدا بولدى. ەندى ءبىز مەديتسينا قىزمەتكەرىن حالىقتىڭ سانىنا بايلانىستى بولە باستادىق. ماسەلەن, 50-300 ادام تۇراتىن اۋىلدا مەديتسينالىق مەكەنجايى جوق مەدبيكە, 300-800 ادام تۇراتىن ەلدى مەكەندە فەلدشەرلىك پۋنكت, ال 800-2000 ادام تۇراتىن اۋماقتا فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت اشىلدى. حالىق سانى 2000-نان اساتىن ەلدى مەكەندە دارىگەرلىك امبۋلاتوريا اشىلدى. سونىڭ بارلىعى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. 1997 جىلى اقمولادا اۋىلدارداعى دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋعا ارنالعان مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك جونىندەگى كونفەرەنتسيا ءوتتى. سول كونفەرەنتسياعا اۋىل-اۋىلدان كەلگەندەردىڭ قولىنا ۇكىمەت قاۋلىسىن ۇستاتتىق. وسىلايشا ءىس العا جىلجىدى. بۇگىنگى تاڭدا بارلىق ەلدى مەكەندە مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جۇمىس ىستەيدى. اتالعان يگىلىكتى ىستەر الماتى دەكلاراتسياسى قاعيداتتارىن ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى.
– الماتى دەكلاراتسياسى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىعىنا ەنگىزىلگەنى راس پا؟
– الماتى دەكلاراتسياسى قابىلدانعان جىلدان باستاپ مەديتسينالىق ينستيتۋتتارىنىڭ 5-6 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە وقىتىلىپ كەلەدى. مەن استانا مەديتسينا اكادەمياسىندا الماتى دەكلاراتسياسىنا سۇيەنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى دەگەن تاقىرىپتا ءدارىس وقىدىم. كوپ جىل بۇرىن قابىلدانعان قۇجاتتا قايداعى جاڭا تەحنولوگيا دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. ءبىز دەكلاراتسيا قابىلداعاننان سوڭ, ءار بەس جىل سايىن مەرەيتويلىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ كەلەمىز. سول كونفەرەنتسيالاردا دەكلاراتسياعا زامان تالابىنا ساي تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ وتىردىق. ءالى كۇنگە دەيىن مەديتسينالىق مەكەمەلەر مەن دارىگەرلەردىڭ قايسىسى مساك-كە جاتادى دەگەن ماسەلەدە تالاس تۋاتىن ساتتەر بار. وندايدا ءبىرىنشى كەزەكتە, مساك دەگەنىمىز نە دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنا جۇگىنەمىز. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تىلىمەن ايتساق, مساك پاتسيەنت پەن مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ العاش كەزدەسەتىن جەرى. پاتسيەنت مەديتسينالىق كومەك الۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كىممەن كەزدەسەدى؟ اۋىلدا مەدبيكەمەن, فەلدشەرمەن, امبۋلاتوريادا دارىگەرمەن كەزدەسەدى, قالادا قارالۋ ءۇشىن ۋچاسكەلىك دارىگەرگە بارادى. اۋىر حالدە جاتسا, جەدەل جاردەم شاقىرادى, دەمەك ناۋقاسپەن ءبىرىنشى بولىپ بايلانىس جاسايتىن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بارلىعى مساك كورسەتۋشىلەر قاتارىنا كىرەدى.
مساك دارىگەرلەرى مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى – مەديتسينانىڭ العى شەبىندەگى جاۋىنگەرلەر ىسپەتتى. قاي مايداندا دا الدىڭعى شەپتىڭ ءبىرىنشى بولىپ سوققى الاتىنى بەلگىلى. قالالىق جەرلەردە جالپى تاجىريبە دارىگەرلەرى تۇرعىندار تاراپىنان ءجيى ءسوز ەستىپ جاتاتىنى سودان. جالپى تاجىريبە دارىگەرىنە الدىن الا جازىلۋ مۇمكىن ەمەس, كەزەك كوپ دەگەن سىن ايتىلىپ جاتادى. وسىنىڭ ءوزى 8-10 ماماننىڭ بىلىكتىلىگىن ءبىر ءوزى مەڭگەرگەن جالپى تاجىريبە دارىگەرلەرىندە بۇگىندەرى جۇكتەمە كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. بىزدەگى ەرەجە بويىنشا جالپى تاجىريبە دارىگەرىنە قاراستى ۋچاسكەدەگى ادام سانى جاقىن كەلەشەكتە 1700-دەن اسپاۋى كەرەك. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىنداعى ستاتيستيكا بويىنشا ول كورسەتكىش 1950 بولدى. بۇرناعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 2220-2400 ەدى. بۇل نورما ءار ەلدە ارقالاي, مىسالى, كۋبادا 1 دارىگەرگە 700 پاتسيەنتتەن كەلەدى, كەي ەلدەردە 1300.
– كونفەرەنتسيادا استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانادى ەكەن, ءسىز جوعارىدا بەس جىل سايىن الماتى دەكلاراتسياسىنا تولىقتىرۋ مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنىن ايتتىڭىز, ولاي بولسا, جاڭا دەكلاراتسيا قابىلداۋدىڭ قاجەتى بار ما؟
– بۇگىنگى مەديتسينا وسىدان قىرىق جىل بۇرىن پروبلەما سانالعان اۋرۋلاردى, ينفەكتسيالىق اۋرۋلاردىڭ كوبىن جەڭدى. قازىرگى كۇنى اۋرۋدىڭ باسقا تۇرلەرى پايدا بولدى. ادامدار سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانباۋ سالدارىنان تۋىندايتىن دەرتكە ۇشىراپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە تسيفرلى مەديتسينا قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەمدەلۋشى مەن دارىگەر اراسىنداعى قاتىناس تا وزگەردى. وسىنىڭ بارلىعى الماتى دەكلاراتسياسىن جاڭعىرتاتىن ۋاقىتتىڭ كەلگەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان قازاقستان كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا زاماناۋي سىنداردى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭارتىلعان استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى ۇسىندى. ۇسىنىس قابىلداندى. ەندى جاڭا دەكلاراتسيا ەرەجەلەرى 2030 جىلعا دەيىن بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزى رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىمەن جاپپاي قامتۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن نەگىزگى مانگە يە بولادى. سونداي-اق مساك-تى زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋدىڭ نەگىزىندە حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانعان سوڭ دسۇ اسسامبلەياسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. بۇل قۇجات بۇۇ-دا قارالۋى مۇمكىن.
– ءسىز جاھاندىق كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋ شتابىن باسقارىپ وتىرسىز. جيىنعا كىمدەر كەلەدى, دايىندىق قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– بۇل كونفەرەنتسيا «الماتىدان باستالعان دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتتەرىمەن جاپپاي قامتۋعا جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا» دەپ اتالادى. كونفەرەنتسيا مساك جونىندەگى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە, ونىڭ باستاپقى قاعيداتتارىن راستاۋعا جانە مساك ىسىنە ساياسي ادالدىقتى جاڭعىرتۋعا باعىتتالىپ وتىر. كونفەرەنتسيانى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىندە وتكىزۋدى مەملەكەت باسشىسى قولدادى. سونداي-اق بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەرەش مىرزانىڭ, ددۇ باس ديرەكتورى تەدروس گەبرەيەسۋس مىرزانىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مينيسترلەرىنىڭ, حالىقارالىق جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, اكادەميالىق, عىلىمي ورتا وكىلدەرى, 190-نان استام مەملەكەتتەن مساك جونىندەگى ماماندارمەن قاتار, جاس دارىگەرلەر جانە ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ستۋدەنتتەر دە قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كۇنى 52 ەلدىڭ مينيسترلەرى كەلەتىنىن راستادى. بۇل اقپارات ءالى دە تولىعا تۇسەدى. 7-8 ەلدىڭ باسشىلارى دا كەلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز.
تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتەتىن كونفەرەنتسيا ششەڭبەرىندە بىرقاتار ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ماسەلەن, ۇلتتىق مۋزەيدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ كورمەسى, بوتانيكالىق ساياباقتا ءجۇرۋ مەن جۇگىرۋدەن مارافون, ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە مەديتسينالىق جوو ستۋدەنتتەرى مەن جاس دارىگەرلەر فورۋمى وتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايدانا بەگىم
