كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ۇستاحاناسى اتانىپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا وزا شاۋىپ, تارالىمى ءۇش ءجۇز مىڭعا جەتكەن جاستار باسىلىمى – «لەنينشىل جاس» گازەتى 1986 جىلى جاڭا باستاما كوتەرىپ, «سۇحبات-تەلەفون» دەگەن ايدار اشتى. بۇل ايدار اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەڭ تانىمال زيالى قاۋىمىنىڭ بەلدى-بەلسەندى وكىلدەرى سىرلاسۋ سۇحباتىنا قاتىسىپ, ءوز ويلارى عانا ەمەس, حالقىنىڭ كوكەيىندەگى كوپ-كوپ ماسەلەلەردى, كوكەيتەستى جايلاردى ورتاعا سالىپ, رۋحاني جاڭعىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. باسىلىمنىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى, سايىپقىران قالامگەر, ساردار باسشى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىز ءار كەز جاڭاعا قۇشتار, ەسكىگە سۇسى بار, ءور مىنەزدى ورەن, ەر مىنەزدى بەرەن ازامات ەدى. «سۇحبات-تەلەفوننىڭ» اتىن دا, زاتىن دا ءوزى تاۋىپ, تۇساۋىن كەستى. بۇل ايدار اياسىندا جارىق كورگەن ماقالالار ۇلتتىڭ جۇرەگىنە ۇرانشىل نامىس ءدانىن سەپتى. دۇربەلەڭ ءداۋىر دۇبىرلەپ كەلە جاتتى.
ايداردىڭ اتاۋىن بەكىتكەن سوڭ ساكەڭ مەنى وزىنە جەكە شاقىرىپ, «قازان ايىنىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە قىرعىزستاننىڭ قازاقستانداعى ادەبي-مادەني كۇندەرى وتەدى, ونى شىڭعىس ايتماتوۆ باستاپ كەلەدى, «سۇحباتتى» شىقاڭنان باستاساق پا دەپ وتىرمىن, قالاي قارايسىڭ؟» دەدى. ساكەڭ ايتسا, ءسوز قىسقا, دايىن ەكەنىمىزدى ءبىلدىردىم. «ەندەشە, دايىندال, بۇل اڭگىمەنى ەكەۋمىزدەن باسقا ءازىر ەشكىم بىلمەسىن», دەدى ول تۇجىرىپ. سول ساتتەن «سۇحباتقا» دايىندىقتى باستاپ كەتتىم.
ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلگەن بويدا ساكەڭ مەنى شۇعىل شاقىرتتى. «مەنىڭ شىقاڭ تۋرالى ايتقانىم ايتقان, ول تۋرالى پەيىلىمدى بىلەسىڭ. بىراق ارۋاق اتتاعانداي بولىپ وتىرمىن, تۇنىمەن ويلانىپ شىقتىم. اۋەلى وزىمىزدەن باستايىق, كىم بار؟» دەدى ءسال مازاسىزدانىپ. بىرنەشە اعالارىمىزدى اتادىم. «ابەكەڭ دۇرىس, ارقالى, ارىستان اقىن, ايتا الاتىن ادام, سول كىسىدەن باستالىق» دەدى نىقتاي سويلەپ. وسىلايشا, «سۇحباتتى», ەڭ الدىمەن, ءابدىلدا تاجىباەۆ اعامىزدان باستايتىن بولدىق. بۇل «سۇحبات» قىركۇيەك ايىنىڭ اياعىندا, الماتى جازىنىڭ كەلبەتىنە ءالى دە ءاجىم تۇسە قويماعان كەزىندە ءوتىپ, «قالاممەن جازىلعان قارۋمەن وشپەيدى» دەگەن اتپەن گازەتتىڭ ەكى بەتكە جۋىق كولەمىندە جارىق كوردى. وقىرمانداردىڭ قابىلداۋى قىزۋ بولدى, رەداكتسياعا بەس جۇزگە جۋىق قوشتاعان, العىس ايتقان, ۇسىنىس بەرگەن حاتتار كەلىپ ءتۇستى.
بۇل سۇحبات سول جىلعى, 1986 جىلعى دۇربەلەڭنەن سوڭ, مەنشىكتى ءتىلشى تولەۋجان ەسىلباەۆتىڭ «پراۆدا» گازەتىندە شىققان «پاۋتينا» دەگەن ماقالاسىندا «ۇلتشىلدىق ءيسى اڭقىعان ماقالا» دەگەن تىركەسكە تيەك بولدى. حالقىمىزدا: «وق قاعارى بار» دەگەن ءسوز بار عوي. «پراۆدا» ءتىلشىسى ماقالانىڭ اتى مەن اۆتورىن اتاپ كورسەتپەگەن سوڭ دا, «قىراعى كوزدەردەن» قاعىس قالدىق. ايتپەسە, ء«دۇر ءداۋىردىڭ ءدۇمدى ديىرمەنى» بالاڭ بيدايدى كۇلدەي ۋاتىپ, تالقانداي تارتىپ تاستايتىنى كامىل ەدى. بۇعان «قاپا بولىپ», ۇندەمەستەرگە جاسىرىن ءۇن قاتقان قاتارلاستار دا ارامىزدا بار بولىپ شىقتى. بۇل ەندى باسقا اڭگىمە.
قىرعىز ەلىنىڭ ادەبي-مادەني كۇندەرى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى اياعىنان تىك تۇردى. ول كەزدە شىڭعىس اعامىزدىڭ ءجۇزىن ءبىر كورۋگە قۇشتار جاندار توپ-توبىمەن جازۋشىلار وداعىنىڭ, تەاترلاردىڭ الدىندا ساپ تۇزەپ تۇراتىن. ونىمەن بىرگە فوتوعا ءتۇسۋ قۇرمەتىنە يە بولعاندار اتى بايگەدەن كەلگەندەي قۋانىپ, ايدىنى تاسىپ, الاپات جىگەرگە بولەنىپ, ارقالانىپ جۇرەتىن. ءبىز جۇمىستا ساقاداي سايلانىپ, ءىس-قيمىلىمىزدى ويلانىپ, اساي-مۇسەيىمىزدى قولعا الىپ, سەيداحمەت اعامىزدان پارمەن كۇتىپ, وكشەمىزدى كوتەرىپ وتىردىق.
ءبىر كەزدە ساكەڭ كابينەتكە شۇعىل كىرىپ كەلىپ, «سۇحباتتى» كەلىستىك, ول كىسىنى جولىنان قالدىرماي ۇزىناعاشتىڭ ۇزىن جولىندا كۇتىپ الىپ, فرۋنزە شاھارىنا دەيىن شىعارىپ سالىپ, جولاي الامىز, جانىڭا راحىمبايدى (گازەتتىڭ ءفوتوتىلشىسى راحىمباي حاناليەۆ) ال, باسقا جانعا ەشنارسە ايتپا, وسىندا بەلگىلى ءبىر قالامگەر قوسا كەلىپ, (ول حالقىمىزدىڭ قادىرلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ بولاتىن. – ءو.و.) مەنى دە وسى ساپارعا بىرگە ەرتسەڭىزدەر دەپ ءوتىندى. سىپايى تۇردە كەلىسپەيتىنىمدى ايتتىم. بۇل ءبىزدىڭ جوبا, ءازىر باسقالار بىلمەي-اق قويسىن, ال قوزعالامىز» دەپ اسىعىس شىعا بەردى.
ساكەڭنىڭ قىزمەتتىك كولىگى اق شاڭقان «گاز-24» ماشيناسىنا وتىرىپ, زاۋلاي جونەلدىك. باسشىمىز تاپسىرماسىن پىسىقتاپ كەلەدى. شىڭعىس اعانىڭ قاسىندا ماريام جەڭگەي (قىرعىز-قازاققا بىردەي بەلگىلى بولىپ, جۇرەكتەن ورىن العان: «ساعىنعاندا ءبىر كەلەرسىڭ, سارعايعاندا ءبىر كەلەرسىڭ الاتووىڭا» دەگەن اتاقتى ءاننىڭ كەيىپكەرى بولعان وسى ماريام جەڭگەي ەدى.- ءو.و.) مەن جەتى جاسار ۇلى ەلدار بار ەكەنىن بىلدىك. ۇزىناعاشتىڭ العا قاراي الا جونەلەتىن قايقاڭىنا كوتەرىلە توقتاپ, الماتى جاققا كۇن سالىپ قاراپ تۇرمىز. ءبىر كەزدە ساعىم ويناعان سارا جولمەن جۇيتكىپ كەلە جاتقان 10-46 فيا ءنومىرى بار قارا «ۆولگا» جالت ەتىپ كوزگە ءتۇستى. الدىنان جۇگىرە قوزعالدىق. ماشينا توقتاپ, ىشىنەن شىڭعىس اعامىز شىقتى. جاپىرلاپ قول بەرىپ جاتىرمىز.
«سەيداحمات, ۇرىستا تۇرىس جوق دەيدى عوي, قازاق تۋعاندار, ەندىگى اڭگىمەنى جول ۇستىندە ايتالىق, بۇل ءبىر توسىن سۇحبات بولعالى تۇر, تاپقىرلىقتارىڭ ۇنادى, قوزعالايىق» دەپ ساكەڭە قارادى. ساكەڭ: «شىقا, ءسىز ءبىزدىڭ كولىككە وتىرساڭىز, مەن جانىڭىزعا وتىرايىن, مىنا جىگىت ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اقىن وتەگەن دەگەن ءىنىڭىز, ال مىنا جىگىت راحىمباي دەگەن ءفوتوتىلشىمىز, ول ءسىزدىڭ كولىككە وتىرسىن» دەپ جاۋاپ كۇتە قارادى. «بوپتى» دەدى شىڭعىس اعا. ءسويتتى دە, ءبىزدىڭ كولىككە وتىرۋعا ىڭعايلاندى. ساكەڭ قوناقتىڭ قاسىنا, مەن كولىك الدىنا وتىردىم. تەزدەپ راديوجۋرناليستەردىڭ قولتىعىندا جۇرەتىن قارا سومكەلى داۋىس قابىلداعىشتى اشىپ, ىسكە قوستىم.
وسىلايشا, ۇزىندىعى 170 شاقىرىمعا, مەرزىمى جونىنەن 5 ساعاتقا سوزىلعان سۇحبات-سىر باستالىپ كەتتى. قاعازداعى الدىن الا دايىندالعان سۇراقتاردى كەزەگى بويىنشا داۋىستاپ وقيمىن دا, ميكروفوندى وعان قاراي بەيىمدەپ, قۇلاعىن ىسكە قوسامىن. شىڭعىس اعا اسىقپاي, بايىپپەن, ويلانا جاۋاپ بەرىپ وتىر. اڭگىمە, نەگىزىنەن ونىڭ قالامگەرلىك ەڭبەكتەرى, جاڭا تۋىندىلارى, ادەبيەت پەن ونەر تۋرالى ويلارى, تاريح تۋرالى پايىمدارى مەن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستار توڭىرەگىندە بولدى. كوكەيدە جۇرگەن ءتىل مەن ءدىل, ءدىن مەن تاربيە جونىندەگى سۇراقتارعا دا جاۋاپ الدىق. ولار تۋرالى بۇل جەردە جان-جاقتى ايتىپ جاتۋدىڭ رەتى كەلمەس.
ءبىر كەزدە قورداي اسۋىنا كەلىپ شىقتىق. اسۋ اياقتالاتىن سابىرلى, ساۋىرلى ءبىر جەرگە توقتاپ, اياق سۋىتتىق. «قوردايدىڭ ساعىندىم عوي قوڭىر جەلىن, دەپ شىرقاعان عوي كەنەن اعامىز, جارىقتىق قورداي, قۇداي قالاسا, بۇدان دا وتتىك, تالايدى كورگەن تاريحي اسۋ عوي بۇل», دەپ شىڭعىس اعا تەبىرەنە سويلەدى. داستارقان جايدىق. دايىندالىپ شىققانبىز. ساكەڭ داستارقاندى اشتى. راحىمباي دايىندالىپ ەدى, باسشىمىز اس ۇستىندە سۋرەتكە تارتپاي تۇرا تۇر دەپ ىڭعاي بەرمەدى. مۇندا دا سۇراق-جاۋاپ جالعاسىپ جاتتى.
كۇننىڭ رايى ءتۇسى وڭعان قىرمىزى ماتاداي بولا باستاعان كەزدە قوناق باتا جاساپ, ورنىنان تۇرىپ, جول جۇرۋگە ىڭعايلاندى. الدىمىزداعى جىلميىپ جاتقان جاتاعان توبەلەردىڭ ەڭىسىنە قاراي كوك ەسەگىن تەپەڭدەتىپ كەتىپ بارا جاتقان ءبىر بالاعا كوزىمىز ءتۇستى. ساكەڭ: «شاقىرشى انا بالانى» دەدى ماعان. ءسال العا شىعىپ, داۋىستاپ شاقىردىم. توقتاپ, ەسەگىنەن ءتۇسىپ, باس جىبىنەن ۇستاپ بەرى قاراي ءجۇردى. كەلىپ يبالىقپەن سالەم بەردى. ساكەڭ العا ۇمسىنا شىعىپ: «بالام, مىنا اعاڭدى تانيسىڭ با؟» دەدى. ايتۋىن ايتىپ قالعانمەن, بالا قالاي جاۋاپ بەرەدى دەپ قوبالجىعان بولۋى كەرەك, ءسال كۇيگەلەكتەنىپ قالدى.
ءبىر ءسات تىنىشتىق ورناي قالدى. ماريام جەڭگەي دە قىزىققان ءتۇر تانىتىپ, جانىمىزعا جاقىندادى. بالا قوناققا ءسال كوز توقتاتا قاراپ, «تانيمىن, بۇل كىسى قىرعىزدىڭ اتاقتى جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ اعا عوي» دەدى, «سۋرەتىن كورىپ ءجۇرمىن اعانىڭ, كىتابىن دا وقىدىم» دەدى سالماقپەن سويلەپ. ساكەڭ بالانى قۇشاقتاي الدى. قاراسام, شىڭعىس اعانىڭ جانارى دا بوتالاپ كەتكەن ەكەن, ول دا بالانى باۋىرىنا باستى. «قالامگەردىڭ باقىتى وسى عوي» دەدى ءجۇزى نۇرلانعان سەيداعاڭ.
«اۋا, ۋرماتتۋ سايداش, مەن ءۇشىن بۇل ۇلكەن سىي, قازاق تۋعاندارعا شوڭ راحمات» دەدى تولعانا سويلەپ. سونان سوڭ: «بالام, كۇن باتار كەزدە قايدا بارا جاتىرسىڭ؟» دەدى بالاعا. «سيىرىمىز جوعالىپ, سونى ىزدەپ بارا جاتىر ەدىم» دەدى ول. شىقاڭ: «بالام, مەكەن-جايىڭدى ايت, ەندى سيىرىڭدى ىزدەمەي-اق قوي, سيىر مەنەن بولادى» دەپ جۇرگىزۋشىسىنە جازىپ ال دەگەندەي يەك قاقتى. ول جازىپ الىپ جاتتى. قالامگەر سيىر جىبەرگەن بولار, ول جاعىن دىتتەۋگە سوندا نازار اۋدارماي قالعانىمىز جۋرناليست ءۇشىن ايتا جۇرەر كەمشىلىك بولدى دەپ ويلايمىن. ارينە, سول بالا قازىر اتپال ازامات بولعان شىعار. مۇمكىن وسى ماقالا كوزىنە تۇسسە, ءبىر حابارىن بەرەر دەگەن ءۇمىتىم دە بار.
بالا سول قورداي اسۋىنىڭ يەگىندەگى «العا» دەگەن اۋىلدىڭ مەكتەبىندە 9-شى كلاستا وقىپ جۇرگەن شاكىرت ەكەن. سول جەردە بالانى ورتاعا الىپ بىرنەشە كادر ءتۇسىرىلدى. مىناۋ سول سۋرەت ەدى: قالامگەردى جازباي تانىعان بالا, ونىڭ كوك ەسەگى, جانىندا تۇرعاندار: ماريام جەڭگەي, مەن, شىڭعىس اعا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, ەسەك ۇستىندە قىرعىز ەلىنىڭ قازىرگى تانىمال ديپلوماتى, سول كەزدەگى جەتى جاسار ۇلى ەلدار. بۇل كەزدەسۋدەن سوڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1986 جىلعى 1-ءشى قاراشا كۇنگى نومىرىندە مەنىڭ «جول مۇراتى – جەتۋ» دەگەن ءبىر بەتتىك سۇحباتىم جارىق كوردى. ونى قىمبات قاعازعا 100 دانا ەتىپ بولەك شىعارتىپ, سەيداحمەت اعامىز ارنايى فرۋنزەگە بارىپ, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوز قولىنا تاپسىرىپ, قۋانىپ, اعانىڭ اسىل العىسىن الا كەلدى.
تاعى دا جولعا شىقتىق. سۇراقتار جالعاستى. كۇن بايىرقالاپ, جىر داڭعىلى جامبىل بابامىز ايتقان: «ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, بولادى جىن سوققانداي كەشكە جاقىن» دەگەن ولەڭنىڭ ەگىز جولى ەسكە ءتۇستى. قارا جولدىڭ بويىنداعى قاراقۇرىم تىرشىلىك قوزعالىسى ساراڭدانىپ, الىستان كورىنگەن قازاق الاتاۋىنىڭ تەرىستىك بەتى قوڭىرقاي تارتتى. اعامەن قيماي قوشتاسىپ, اكەسىن الىس جولعا اتتاندىرعان بالاداي بولىپ جول بويىندا قالا بەردىك. قارا «ۆولگا» قادىرلى قوناقتى الا جونەلدى. شىڭعىس اعانىڭ كولىگى ەكى ءجۇز مەتردەي ءجۇرىپ بارىپ توقتاي قالىپ, الدىڭعى ەسىگى اشىلىپ, شىڭعىس اعا سىرتقا شىقتى. ساكەڭ سابىرسىزدانىپ: «نەگە توقتادى ەكەن, تەز بارايىق» دەپ العا ءتۇستى. شىڭعىس اعا اسىقپاي باسىپ, اياڭداپ كەلە جاتىر.
قاسىمىزعا كەلىپ, ساكەڭە قاراپ: «سەيداحمات, سەن ابىرجىما, ءبارى دۇرىس, رۇقسات بولسا مىنا وتەگەن باۋىرىممەن سۋرەتكە جەكە تۇسەيىن دەپ ەدىم, سول ءۇشىن توقتادىم» دەدى. مەن ءارى قۋانىپ, ءارى ابىرجىپ, ساكەڭە قارادىم. ول: «ارينە, شىقا, ارينە, ءىنىڭىزدى تانىعانداي بولدىڭىز عوي, راحمەت, تۇسىڭىزدەر» دەپ راحىمبايعا قاراي يەك قاقتى. شىقاڭ مەنى باۋىرىنا باسىپ قىستى دا, قۇشاقتاپ تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇستى. شىڭعىس اعا: «وتەگەن باۋىرىم, مەنىڭ مەكەن-جايىم فرۋنزە شاھارى, توقتاعۇل كوشەسى, 9-شى ءۇي, جولىڭ تۇسسە, سوق» دەپ جىلىۇشىراي قارادى. سوسىن كولىگىنە وتىرىپ ءجۇرىپ كەتتى.
وسى ءبىر ءسات ەسىمنەن شىققان ەمەس. ايتەۋىر شوڭ كوكەمنىڭ شۇعىلاسى ءتۇستى. ۇلى قالامگەرگە قاي جاعىمنان جاقتىم دەپ ويلاندىم. ويلانا كەلە, كولىك ىشىندە ءوز جانىمنان قويعان ءبىر ساۋالىم ەسكە ءتۇستى. وندا: «قازاق جاۋعا شاپقاندا ۇرانداپ شاباتىنىن بىلەسىز. ءسىزدىڭ جاۋعا شاپقانداعى ۇرانىڭىز قانداي؟» دەپ سۇراعان ەدىم. سوندا شىقاڭ كوزىن جۇمىپ, ۇزاقتاۋ ويلانىپ وتىرىپ: «مەنىڭ جاۋعا شاپقانداعى ۇرانىم – «بايتەرەك» بولادى» دەپ كوزىن اشىپ, ءسال وتىرىپ: «تۇرار رىسقۇلوۆ اعامنىڭ دا ۇرانى «بايتەرەك» بولاتىن» دەگەنى بار. بۇل ۇراندى كەيىن زەردەلەي كەلە, ەكى تاريحي تۇلعانىڭ اراسىنداعى ورتاق ۇراننىڭ ءىزىن اشا المادىم. مەنىڭ دە ۇرانىم «بايتەرەك» ەدى. سول جەردە بۇل ويىما كەلىپ تۇرسا دا, ادەپ ساقتاپ ايتا المادىم. تاريحتىڭ قيلى-قيلى سوقپاعىندا نەبىر جۇمباقتار جاتىر عوي, بالكىم ۇلى تۇلعانىڭ سەزىمتال جۇرەگى باۋىرمال لۇپىلمەن بەلگى بەرىپ, وزگەشە سوقتى ما ەكەن؟ كىم ءبىلسىن, بارلىعى ءبىر اللاعا ايان.
2008 جىلعى ماۋسىم ايىندا ۇلى قالامگەردىڭ جۇرەگى سوعۋىن توقتاتتى. قاپىلىستا قازا بولدى. جۇمباق ءولىم بولدى دەسەك تە, ءتىلىمىز جازىقتى بولماس. جايساڭ جاندى ماڭگىلىك مەكەنىنە – اتا بەيىتكە اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋعا بىشكەككە كەلگەن جەر قايىسقان قارالى توپتىڭ قاتارىندا كەلە جاتىپ, 1986 جىلعى كەزدەسۋدى ەسكە الۋمەن بولدىم. سول ساپاردىڭ سۇلباسى ساعىنىشتىڭ سازىنداي بولىپ جانىمدى جانە ءبىر تەربەدى. ەكى جاعىن بايتەرەكتەر كومكەرگەن ءپىل ساۋىرلى, تۇيەمويىن توبەنىڭ بەتكەيىنەن, ماسكەۋدە وقۋدا جۇرگەندە ۇرەيلى ۇندەمەستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, ارماندا بولىپ, اتىلىپ كەتكەن اكەسى تورەقۇل ايتماتوۆتىڭ جاتقان جەرىنەن, زامانىمىزدىڭ زاڭعار قالامگەرى, «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ايتماتوۆقا دا توپىراق بۇيىردى. اكەلى-بالالى ايتماتوۆتار ەندى قاتار جاتاتىن بولدى. تاپتى, تابىستى ءبىر-بىرىمەن. تۋعان جەرلەرىنىڭ تىلسىمى دا, تىنشىمى دا ءتۇيىنىن ءتۇيدى.
ولاردىڭ بەيىتىنىڭ باسىندا ۇرانى بولعان بايتەرەكتەر ەندى قىرعىز الاتاۋىنان جۇگىرە جەتكەن سامال جەلمەن تەربەلىپ, ونىڭ جاس ورەن جاپىراقتارى تۋعان جەرىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن جەر بەسىكتەگى ماڭگىجايلارىندا تەربەتىپ, بولاشاققا ءتىل قاتقانداي سىبدىر قاعادى.
وتەگەن ورالباي ۇلى
