قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان ۇلى جازۋشى-جۋرناليست سارباس اقتاەۆ اعامىز ايتقانداي, «قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ بالالىعى – «ۇلاندى», جاستىعى – «جاس الاشتى», دانالىعى – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن باسقارعان تۇلعا.
بۇگىندە شەرحان مۇرتازا اعام ايتقان «جەت تە ءپىس» دەگەن, ياعني جەتپىسكە تولىپ وتىرعان زامانداس-اعامىز, اتاقتى اقىندار مەن باتىرلار ەلى دەپ اتالاتىن الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, بەسمويناق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. جاستايىنان قيىنشىلىق كورىپ ءوستى. ويتكەنى اكەسى قاليجان ءسابيى ومىرگە كەلگەننەن سوڭ ءبىر ايدان كەيىن دۇنيەدەن ءوتىپتى. سوندىقتان بار اۋىرتپاشىلىقتى اناسى ءمارتاي قولعاناتقىزى كوتەرگەن.
ۋاكەڭنىڭ اناسى ءمارتاي قولعاناتقىزى اۋىلداعى بەلگىلى قولونەرىنىڭ شەبەرى, ايتىسقا قاتىسقان اقىن جانە ەسكى جىرلاردى جاقسى بىلەتىن جان بولعان. سوندىقتان دا ءۋاليحان قاليجان بالا كەزىنەن ءسۇيىنباي مەن جامبىلدىڭ ولەڭدەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى. ال 1955 جىلى جانگەلدى ورتا مەكتەبىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا باردى. ادەبيەتتەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى كابىرجان دەگەن كىسى ساباق بەرىپتى. وسىلاي ادەبيەتكە دەگەن ءۋاليحان اعانىڭ سۇيىسپەنشىلىگى ەكى تاراپتان قاتار ءوربىدى. ال 1962 جىلى الماتىداعى جالعىز №12 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ 6-سىنىبىنا كەلىپ وقۋىن جالعاستىردى. وسى جەردە اتاقتى ۇستاز, لەنين وردەندى مۇعالىم ءاليا دۇيسەنوۆانىڭ سىنىپ جەتەكشىلىگىمەن ادەبيەتكە دەگەن بۇرىنعى قۇمارلىعى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى بۇل مەكتەپكە الماتىداعى اتاقتى جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ءجيى ءوتىپ تۇراتىن. سىرباي ماۋلەنوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ جانە باسقا دا ونەر ادامدارى وقۋشىلارمەن ءجيى جۇزدەسەتىن. سىرباي ماۋلەنوۆكە ارناپ, بالا ءۋاليحان ولەڭ جازادى:
ءسىز بولساڭىز قۇيار جەرى ساعانىڭ,
مەن دە سولاي كوز جازبايمىن اعامىن.
ارينە, اقىندىق – دارا قاسيەت, ۇلى قاسيەت. بىراق جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆپەن كەزدەسۋ ونىڭ كوزقاراسىن مۇلدەم وزگەرتىپ جىبەرەدى. بۇل كەزدە جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولاتىن. جۇمەكەن اعاسى «قاپتاعان كوپ اقىننىڭ ءبىرى بولعانشا, پروزاعا بار. سەنىڭ جازعاندارىڭدى وقىعان سوڭ مەن وسىنداي ويعا كەلدىم» دەيدى.
1966 جىلى حرۋششەۆتىڭ رەفورماسىنا سايكەس مەكتەپتى 10-11 سىنىپ وقۋشىلارى قاتار ءبىتىردى. ءۋاليحان اعا اۋەلى قۇجاتتارىن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتيكا جانە تەلەمەحانيكا فاكۋلتەتىنە تاپسىرادى. ويتكەنى ول كەزدە ينجەنەر كادرلارىن دايارلاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇلكەن باعدارلاماسى ەدى. بىراق ادەبيەتكە دەگەن قۇمارلىق ءۋاليحان قاليجان ۇلىن قۇجاتتارىن قايتىپ الىپ, كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە بارۋعا جەتەلەيدى. ەمتيحاننان سۇرىنبەي وتەدى. ادەبيەتتەن ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى ەكىنشى سۇراق بولىپ تۇسەدى. سوندا ۋاكەڭ: «مەن سىزدەرگە ءسۇيىنباي مەن قاتاعان ايتىسىنىڭ انامنان ەستىگەن نۇسقاسىن ايتايىنشى», – دەيدى. بۇعان ەمتيحان الىپ وتىرعان سۇلتانعالي سادىرباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, مۇحتار ماعاۋين كەلىسە كەتەدى. وسىلاي ول ستۋدەنت اتانادى.
ۋنيۆەرسيتەتتە ءۋاليحان قاليجان ۇلى اتاقتى پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆتىڭ كوزىنە تۇسەدى. جانە ول كىسى ءدىنشىل, ەسكىشىل, كەرتارتپا دەپ اتالىپ جۇرگەن اقىندار جايلى زەرتتەۋ جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ستۋدەنتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي بايقاۋىنا «نۇرجان ناۋشاباەۆتىڭ ءومىرى مەن ادەبي مۇراسى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما دايىنداتادى. بۇل جۇمىس رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ ەكىنشى جۇلدەسىن العان ەدى. ءۋاليحان قاليجان ۇلىنىڭ الدىندا عىلىم جولى كورىنگەندەي ەدى. بىراق اسپيرانتۋراعا كۇندىزگى بولىمگە ورىن بولماي, ۋاكەڭ سىرتتاي وقۋعا تۇسۋگە ءماجبۇر بولادى. ءسويتىپ ول بىردە راديو, بىردە تەلەديدار, بىردە «جەتىسۋ» گازەتىن جاعالاي ءجۇرىپ, قىزمەتكە ورنالاسا الماي, التى ايداي ءجۇرىپ قالادى. تاعدىر ۋاكەڭدى «جەتىسۋ» گازەتىنە الىپ كەلدى. وسى جەردە التى اي قالاماقىعا جۇمىس ىستەپ, العاشقى جۋرناليستيكا مەكتەبىنەن ءوتتى. «جەتىسۋ» گازەتىندە ۋاكەڭ جەتى جىل قىزمەت ىستەدى. ءۋاليحان قاليجان ۇلى «مەنىڭ جۋرناليستىك فاكۋلتەتىم «جەتىسۋ» گازەتى دەپ» ءالى كۇنگە ايتىپ وتىرادى. «جەتىسۋ» گازەتى بولاشاق قالامگەردىڭ باعىن اشتى. وسى جەردەن ول ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءباسپاسوز سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلدى. ءۇش جىلدان كەيىن «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان») گازەتىنە رەداكتورلىققا بەكىدى. مۇندا دا جەتى جىل قىزمەت ىستەدى. 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ءۋاليحان قاليجان ۇلى «لەنينشىل جاس» گازەتىنە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. ول وسىلاي ءومىر سىنىنان, ابىروي سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. «لەنينشىل جاس» اتاۋىن 1991 جىلى تامىزداعى گكچپ وقيعاسىنان كەيىن ءبىر تۇندە ەشكىممەن كەلىسپەستەن «جاس الاش» دەپ وزگەرتىپ جىبەردى. بۇل ءۋاليحان قاليجان ۇلىنىڭ جەكە ەرلىگى عانا ەمەس, ازاماتتىق بولمىسى ەدى. ايتا كەتەلىك, «لەنينشىل جاس» – «جاس الاشتا» دا تابانى كۇرەكتەي جەتى جىل قىزمەت ىستەدى. «جاس الاش» تا ءۋاليحان قاليجاننىڭ باعىن اشا ءتۇستى. 1994 جىلى ول XIII شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. جوعارعى كەڭەستە استانانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندەگى پرەزيدەنت ۇسىنىسىن قولداعان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى بولدى.
جوعارعى كەڭەس تاراعاننان كەيىن ءۋاليحان قاليجان ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىدى. العاشقى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جونىندەگى زاڭدى دايىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. بۇدان سوڭ ءۋاليحان قاليجان ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. ءبىر جىلعا جەتەر-جەتپەستە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ بەكىدى.
سىندارلى جىلداردىڭ سىنىنان ءۋاليحان قاليجان ۇلى سۇرىنبەي ءوتتى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن ەلورداعا كوشىردى. گازەتتىڭ عيماراتىن الدى. رەداكتسيا جۋرناليستەرى تۇگەلدەي ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ۋاكەڭ «ەگەمەندى» باسقارعان جىلدارى شەرحان مۇرتازا مەن بەلگىلى ساياساتكەر, پۋبليتسيست كامال سمايىلوۆ ەكەۋىنىڭ ءبىر جارىم جىلعا سوزىلعان حات-سۇحباتىن ۇيىمداستىردى. گازەتتىڭ بەدەلى ءوستى, تيراجى كوبەيدى, كوكەيكەستى كوپ ماسەلەلەر كوتەرىلدى. مۇنداي پىكىرلەردى گازەتكە جاريالاۋ ءۇشىن گازەت رەداكتورىنىڭ ازاماتتىق بولمىسى بيىك بولۋى كەرەك. ءۋاليحان قاليجان ۇلى ازاماتتىق ۇستانىمى بىرەگەي رەداكتور ەكەندىگىن تانىتتى. بىراق بۇل كەزدە ول ساليقالى ساياساتتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەتىن. سوندىقتان دا اۋەلى, پارلامەنت سەناتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى جانە ءباسپاسوز حاتشىسى بولىپ ءبىراز جۇمىس ىستەپ, ودان سوڭ №10 تالعار سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اتاندى. وسىلايشا ءۋاليحان قاليجان ۇلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ II, III, IV شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. دەپۋتاتتىق قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. وتكىر-وتكىر ماقالالار جازدى, عىلىمنان دا قول ۇزگەن جوق. جۋرناليستيكادان باستالعان سول جول
ءۋاليحان قاليجان ۇلىن بۇگىنگى بيىك دەڭگەيگە جەتكىزىپ وتىر. ۇلتىنىڭ ءسوزىن سويلەگەن, ۇلتىنىڭ تاريحىن تۇگەندەگەن مۇنداي تۇلعالار البەتتە حالىقتىڭ كوزىندە جۇرەدى. ۋاكەڭ قاي باسىلىمدا قىزمەت ىستەسە دە, كاسىبي دەڭگەيى بيىك باسىلىم دارەجەسىنە كوتەردى.
ءۋاليحان قاليجان ۇلى – قازاق جۋرناليستيكاسى مەن ادەبيەتى, عىلىمى مەن ساياساتىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ۇلتتىق مۇددەگە ءمىنسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اردا ازامات دەپ بىلەمىن. ول وسىنداي ەلەۋلى ەڭبەگىمەن دە ەلگە كەڭىنەن تانىلىپ, حالىق قۇرمەتىنە بولەندى.
ءاربىر تاسى بابالارىمىز جايلى سىر جيناعان, ءاربىر قايىڭ-تەرەگى, ارشاسى, كوكوراي شالعىن دالاسى بابالارىمىزعا جايىلىپ توسەك بولعان, شىڭدارى اسپانمەن استاسىپ, قۋاتتى كۇش تاراتقان الاتاۋ باۋرايىندا وسكەن ءۋاليحان اعا ات جالىن تارتىپ مىنگەلى تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە بارىن بەرىپ ەڭبەك ەتتى. ۇلتتىق سانانى وياتۋعا, ۇلتتىق رۋحتىڭ بەلىن جازىپ, بيىككە اسپانداۋىنا سوناۋ قاساڭ كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە قولىنان كەلگەنىنشە قىزمەت قىلدى.
ۋاكەڭنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تىنىسىن اشۋ جولىندا اتقارعان, اتقارىپ جۇرگەن ىستەرىن بىرەۋ بىلسە, ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ۋ.قاليجان ۇلى ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە «ديپلوماتيالىق قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا «ديپلوماتيالىق قىزمەتكە باراتىن تۇلعالار مەكتەپتى قاي تىلدە تامامداعانىنا قاراماستان, مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك ءبىلۋى ءتيىس» دەگەن ماڭىزدى ۇسىنىستى ايتىپ, كەيىن ول زاڭ نورماسىنا ەنگىزىلدى. وسىلايشا ول انا ءتىلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتتەگى قولدانىلۋ اياسىن زاڭ جۇزىندە كەڭەيتۋگە تىكەلەي قاتىسىپ ەدى. بۇل دا ۇلتجاندى ازاماتتىڭ ەل قالاۋلىسى رەتىندەگى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارعاندىعىن بىلدىرمەي مە؟! ونىڭ «تۇڭعىش پرەزيدەنت وقۋلارىن» وتكىزۋ يدەياسىن ۇسىنۋداعى تۇپكى ماقسات-تىلەگى دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋمەن ساباقتاسىپ جاتتى.
ءبىر دەپۋتاتتىق ساۋالى ەرەكشە ەسىمدە قالىپتى. ۋاكەڭ وندا شەتەلگە بەرىلگەن سابيلەردىڭ تاعدىرى تۋرالى تەرەڭ تولعانىپ, وزگە ۇلتتاردىڭ قازاق بالالارىن اسىراپ الۋداعى زاڭنامالىق قىرلارىن ءسوز ەتىپ, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان كەمشىلىك ەكەنىن العا تارتقان ەدى. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قايدان بولادى؟», ەندەشە قاراكوزدەردىڭ ارتىنان ىزدەپ بارىپ, تۋىسقانى رەتىندە تانىسىپ, قازاق دەگەن ۇلى ەلدىڭ بالاسى ەكەنىن ايتىپ, شىققان تەگى تۋرالى اڭگىمە ءوربىتىپ, دارحان دالاسى, مۇنارلى تاۋلارى, ايدىن-شالقار كولدەرى, كوشپەندى مادەنيەتىنەن باستاۋ العان قايتالانباس, باي دا ماعىنالى سالت-ءداستۇرى, مادەنيەتى بەينەلەنگەن سۋرەتتەر مەن اۋديو, ۆيدەو جازبالار, ت.ب. ماتەريالداردى بەرۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتقاندا تەبىرەنبەگەن ادام قالماعان شىعار. ايتقانداي-اق وسى ساۋالنامادان كەيىن كوميسسيا قۇرىلىپ, ۋاكەڭ ءبىر توپ ازاماتپەن بىرگە ۇلىبريتانيا, يرلانديا, ت.ب. بىرنەشە ەلدەگى قازاق بالالارىنىڭ جاعدايىن ءبىلىپ, ۇكىمەتكە ارنايى حات جولدادى.
ءۋاليحان قاليجان ۇلى وسىنداي بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعان ساتتەردە بولسىن, ەلدە جەتىسپەي جاتقان اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر, بالاباقشا, ت.ب. ماسەلەلەردى كوتەرۋدە حالىقتىڭ ناعىز ۋاكىلى رەتىندە ارقاشان قالامىن قارۋ, قاعازىن قالقان ەتىپ, ەلدىڭ كوكەيىندە جۇرگەن پىكىرلەرمەن ساناسىپ پارلامەنت تورىنەن ۇسىنىس ايتۋدان, دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋدان جالىققان ەمەس. ونىڭ باستاماسىمەن ەڭبەكشىقازاق, تالعار اۋداندارىندا اۋرۋحانا تۇرعىزىلدى, الماتى وبلىسىنىڭ بەساعاش, بەسمويناق اۋىلدارىندا مەكتەپ, بالاباقشالار سالىندى. بۇگىن بۇل مەكەمەلەر ەل يگىلىنە جۇمىس جاساۋدا.
ۋادەسىنە بەرىك, ايتقان ءسوزىن ورىندايتىن ومىرلىك ۇستانىمىنان قاي لاۋازىمدا جۇرسە دە, قانداي جاعدايعا كەزدەسسە دە جاڭىلعان ەمەس. ءىرى باسشىلىق جۇمىسى, ادامدار تاعدىرىن ارقالاعان لاۋازىمدى اتقارۋ زەردەلى جانعا عىلىممەن اينالىسىپ, جاڭالىق اشار ەڭبەكتەر جازۋعا زيانىن تيگىزبەدى.
ءۋاليحان قاليجان ۇلى «پرەزيدەنت», «ەل مەن ەر», «زامانا سىنى», «ۇلت رۋحى» سىندى كىتاپتاردىڭ اۆتورى. جاقىندا عانا قوس تومدىعى «جەتىسۋ» كىتاپحاناسىنان شىقتى. قاجىرلى ەڭبەكتى, قالتقىسىز قىزمەتتى سەرىك ەتكەن ۋاكەڭنىڭ ەلىنە بەرەرى ءالى كوپ دەپ سەنەمىز.
دارحان قىدىءرالى
