جامبىل اۋدانىنا قاراستى ايشا ءبيبى اۋىلىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي ءۇش شاقىرىم جەردە اۋليەباستاۋ كولى بار. تابيعاتى تامىلجىعان ولكەنىڭ قۇپياسى مەن عاجابى كىمدى دە بولسا تاڭداندىرماي قويمايدى. الايدا وسى ۋاقىتقا دەيىن سول اۋليەباستاۋ كولىنە باراتىن جولدىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگى تالاي رەت ايتىلعان بولاتىن. سونىمەن قاتار, كولگە باراتىن جولدىڭ قولايسىزدىعى وڭىرگە كەلگەن تۋريستەر ءۇشىن دە ۇلكەن ماسەلە ەدى.
ەندى مىنە, جامبىلدىقتار تالاي جىل بويى كۇردەلى ماسەلە بولىپ كەلگەن اۋليەباستاۋ كولىنە اپاراتىن جولدىڭ جوندەلگەنى تۋرالى اقجولتاي حابارعا كۋا بولىپ وتىر. ناقتى ايتساق, جۋىردا «جامبىلدورموستسترويسەرۆيس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى اۋليەباستاۋ كولىنە اپاراتىن 1,7 شاقىرىم جولدى جوندەپ ءبىتىردى. بۇل ماقساتقا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 33 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ماقساتتى يگەرىلگەن.
تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, اۋليەباستاۋ اۋەلى كونە قالا ورنى بولعان ەكەن. بۇل جەرگە العاش رەت ە.اگەەۆا جانە گ.پاتسيەۆيچ سياقتى تانىمال ارحەولوگتار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قالانىڭ ساقتالعان ورنى تىك ءتورتبۇرىشتى بولىپ كەلەدى. ال قالا ورنىنىڭ ۇزىندىعى باتىستان شىعىسقا قاراي 400 مەتر بولسا, ەنى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي 140, ال بيىكتىگى 9 مەتر. ۇستىندە ەكى توبە بار. ونىڭ ءبىرىنشى توبەسى باتىس جاعىندا, ياعني 105ح87 مەتر بولسا, ەكىنشى توبەسى شىعىس جاعىندا, كولەمى 100ح120 مەتردى قۇرايدى. قۇرىلىس سىرتى دۋالمەن قورشالىپ, ونىڭ ورتاسىندا ءۇيدىڭ ورنى ساقتالعان. ال شىعىس جاعىندا ءىرى تاستاردان قالانعان ورتالىق قورعان بار. سوندىقتان بۇل قالا ورنىنىڭ كونە زامانداردان بەرى كەلە جاتقانىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى قالا جۇرتىنان جيناستىرىلعان قىش ىدىستارعا قاراپ, عالىمدار بۇل قالانى ح-ءحىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن قاراحان اۋلەتى زامانىنا جاتقىزىپ كەلەدى.
جامبىل جۇرتشىلىعىنا اۋليەباستاۋ تەك كونە قالانىڭ ورنى رەتىندە عانا بەلگىلى ەمەس. قالانىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا جارىلعان جارتاس بار. سول جارتاستىڭ استىنان بۇلاق اعىپ جاتىر. بۇلاق سۋىنان كونە قالا تۇبىندە اۋماعى 100 شارشى مەتر بولاتىن كولشىك پايدا بولعان. اتاقتى اقسۋ وزەنى وسى كولدەن باستاۋ الادى. ال جەرگىلىكتى حالىق بۇل بۇلاقتى اۋليەباستاۋ دەپ اتاپ كەتكەن. بۇلاقتاعى سۋ جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە +16 گرادۋس تەمپەراتۋرانى ۇستاپ تۇرادى. ال سۋ قۇرامىن ادام ومىرىنە وتە قاجەتتى ماگني, كالي, يود سياقتى 17 ميكروەلەمەنتتەر قۇرايدى.
– اۋليەباستاۋ بۇلاعى وڭىرىمىزدەگى ايتارلىقتاي نىسانداردىڭ ءبىرى. بۇل تۋريستەر ءۇشىن دە قولايلى ايماق بولا الادى. مۇندا ادامداردىڭ جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە كەلىپ دەمالۋىنا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن كەيبىر ازاماتتار بۇل جەردىڭ تامىلجىعان تابيعاتىنا قىزىعىپ كەلسە, ەندى ءبىرى تاريحىمەن تانىسپاق نيەتتە اتباسىن بۇرادى. سونىمەن قاتار, بۇل جەر كونە قالانىڭ ورىنى بولىپ سانالعاندىقتان دا مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان. ال اۋليەباستاۋ كول سۋىنىڭ دا ەمدىك قاسيەتى مول. بۇگىنگى تاڭدا بۇل ايماققا جول توسەلىپ, ەڭ ۇلكەن ماسەلەسى شەشىلدى. كەلەشەكتە بۇل جەردىڭ ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا قوساتىن ۇلەسى مول بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. الداعى ۋاقىتتاردا مۇندا كەلگەن ازاماتتار تاريحىمىزدى تانىپ, وعان لايىقتى قۇرمەت كورسەتىپ جاتسا, ءتىپتى جاقسى بولار ەدى, – دەيدى جامبىل وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى قارلىعاش ارالبەكوۆا.
تابيعاتتىڭ ءوزى سىيعا تارتقان تاماشا مەكەن اۋليەباستاۋدىڭ بۇگىندە الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. تاريحى مەن اڭىزى ءبىر بولەك, دەرتكە داۋا سۋى ءبىر بولەك اۋليەباستاۋ جەرىنىڭ جۇلدىزى جارقىرايتىن كۇن الىس ەمەس. ال ەجەلدەن اۋليەاتا اتانعان ولكەدە «اۋليەباستاۋ», «اۋليەشوقى» اتاۋلارىنىڭ كوپ كەزدەسەتىنى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس بولار...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
