قازىر وسى وبلىسقا كەلگەن بارلىق مارتەبەلى مەيماندارعا, ساياحاتشىلار مەن جۇرگىنشىلەرگە, جەكە ادامدارعا كەلگەن قوناقتارعا, قۇدالار مەن جەگجاتتارعا قالا باسشىلارى مەن تۇرعىنداردىڭ ماقتانىشپەن كورسەتەتىن مەكەنى وسى. جەرگىلىكتى اقىندار «ابىلايدىڭ اق ءۇيى – حالقىمىزدىڭ باق ءۇيى» دەپ باستالاتىن ولەڭدەر مەن جىرلار شىعارعان, بىرنەشە كىتاپتار جازىلعان. وسىندا وقۋشى جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە تاريح ساباعىنان دارىستەر وقىلىپ, ەكسكۋرسيالار دا جاسالىپ تۇرادى. ابىلايدىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن, ءومىرى مەن اتقارعان قىزمەتىن مۇندا كەلگەن جاندارعا اسەمگۇل قىدىربەكوۆا باستاعان سەرۋەندەتۋشىلەر قىزىقتىرا باياندايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىر «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» قىزىلجارلىقتاردىڭ عانا ەمەس, وندا بارعان بارلىق جاننىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان سۇيىكتى ورىن.
وسى ءۇيدىڭ جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتپەي, قالپىنا كەلتىرىلىپ, حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالۋىنا قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى جاساعان ادامنىڭ ءبىرى ەدىك. بۇگىن تاريحقا اينالعان سول كەزەڭدى ەسكە ءتۇسىرىپ كەتكەندى ءجون كوردىك.
1998 جىلى ءبىز جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتتىك م ۇلىك كوميتەتىنە قىزمەتكە اۋىستىق. وسىندا ءجۇرىپ مەملەكەتتىك م ۇلىكتەر تىزىمىنەن «دوم حانا ابلايا» دەگەن عيمارات كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. قىزىلجاردا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» بولعانىن بۇرىن جۇرتتان ەستىپ جۇرسەك تە ونىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ناق سول اتاۋمەن الىنعانىن بىلمەيتىن ەدىك. بىزدە قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى دۇنيەلەردىڭ ءبارى ميف, جالعان, ويدان شىعارىلعان دەگەن ۇعىم قالىپتاسقانى جاسىرىن ەمەس قوي. سوندايدى ءتىپتى كەيبىر تاريحپەن ءۇستىرت اينالىساتىن عالىمدارىمىز, ادەبيەتشىلەرىمىز دە كوپ ۋاقىت مالدانىپ كەلەدى. ابىلايعا قاتىستى اۋىز ادەبيەتى ارقىلى جەتكەن تاريحقا, ەرلىكتەر مەن ورەلى ىستەردىڭ بارىنە كۇدىكپەن قاراۋ ورىن العان. ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى, باي-باعىلاندارى رەسمي يدەولوگيا ارقىلى حالىققا ۇنامسىز, جەككورىنىشتى ەتىپ سيپاتتالاتىن. اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ «وزگە جۇرتتىڭ حاندارى كەرەمەت بوپ, ءبىزدىڭ حاندار قالايشا جامان بولعان؟» دەپ جىرلايتىنى دا سول تۇستا. وسى ولەڭى ءۇشىن عافاڭدى وك-گە شاقىرتىپ, «اقىل» ايتىپ, «اداسۋدان» ساقتاندىرعانىن بىلەمىز...
مىنە, وسىنداي يدەولوگيانىڭ كەسىرىنەن ابىلايدىڭ اق ۇيىنە دەگەن كوزقاراس حالىق اراسىندا ءتۇزۋ بولمادى. قالاداعى اسكەري ءبولىمنىڭ اۋماعىنداعى بۇل نىسانعا ايتارلىقتاي ءمان بەرۋشىلەر بولعان جوق. الماتىدان سول ءۇيدى كورمەك بولىپ كەلگەن اقىن-جازۋشىلارعا, تاريحشى عالىمدارعا جەرگىلىكتى جۋرناليستەر مىسقىلمەن قاراپ, ك ۇلىپ جۇرەتىنىن دە كوزىمىز كوردى.
جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان تۇستا «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دە ۆ.پولياكوۆ دەگەن بىرەۋگە ساتىلىپ كەتتى. ساتىلۋ كەلىسىمشارتىندا الۋشى ءۇيدى العاشقى قالپىنا كەلتىرەدى دەپ جازىلعانىمەن, بۇل تالاپ ساقتالماعان. ۆ.پولياكوۆ ءۇيدىڭ قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدارىن سۋىرىپ الىپ, قاڭقاسىن عانا قالدىرىپ, جونىنە كەتكەنىن ارتىنان بىلدىك...
سول جىلدارى قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى كەنجەبەك ابىشەۆ دەگەن اقساقال «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» تۋرالى اڭگىمە ايتىپ, ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدى ارمانداپ جۇرەتىن. ءوزى قىزىلجاردا تۋىپ-وسكەن, اكەسى فازىل دا قالانىڭ ەجەلگى تۇرعىنى, داۋلەتتى كىسىلەر بولعان ەكەن. كەزىندە بۇلاردىڭ ۇيىنە قازاقتىڭ وقىعان جاستارى, سونىڭ ىشىندە ماعجان جۇماباەۆ تا كەلىپ جۇرگەن. وسى كىسىمەن ءبىز «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» تۋرالى جەكەمەنشىك «كۇننار تۆ» تەلەارناسىندا حابار دا جاساعان بولاتىنبىز.
ءسويتىپ جۇرگەندە, 2003 جىلى 2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداندى. وسى باعدارلاما بويىنشا تاريحي, مادەني ماڭىزى بار مۇرالار قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولدى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنداعى تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ل.سوروكوتياگا دەگەن حانىم وسى تالاپقا وراي پەتروپاۆلدا قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك دەگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا «ابىلايدىڭ اق ءۇيىن» كىرگىزبەپتى, كەرىسىنشە ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە بولمايدى, سىرىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن اكت جاساپ, وعان بىرنەشە ولكەتانۋشى بەلسەندىلەردىڭ قولدارىن قويدىرىپتى.
بۇل تۋرالى ەستىگەن كەنجەبەك اقساقال كۇيىپ-ءپىسىپ, سول كۇنى ماعان جەتكىزدى. ءبىز قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ت.قۇلجانوۆاعا بارىپ, اڭگىمەنىڭ راستىعىن انىقتادىق. سويتسەك, باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە قالادا قالپىنا كەلتىرىلۋى كەرەك دەگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىزىمى جاسالعان ەكەن, ونىڭ ىشىندە ءتىپتى لەنيننىڭ دە ەسكەرتكىشتەرى ءجۇر. كازانتسەۆ, گانشين, يانگۋرازوۆ جانە ت.ب. كوپەستەردىڭ ۇيلەرى دە بار. ال ابىلايدىڭ ءۇيى جوق, ونى سىرىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن اكت تۇر...
بۇل نامىسقا قاتتى تيگەن جايت بولدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇراسىنا جانى اشىمايتىن بىرەۋلەر قاشانعى وسىلاي سىرتىمىزدان ءپىشىپ, جەر بەتىنەن جوق قىلا بەرەدى دەگەن وي قانىمىزدى باسقا شاپتىردى. سودان كەنجەبەك اعاي ەكەۋمىز مۋنيتسيپالدىق تەلەارناعا كەلىپ اديگۇل قيزاتوۆا دەگەن قارىنداسىمىزعا بولعان وقيعانى ايتىپ, سۇحبات بەردىك. ەكەۋمىز دە «ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ» جەر بەتىنەن جوعالۋى ادىلەتسىزدىك ەكەنىن حالىققا اشىنا جەتكىزدىك. بۇل حاباردان كەيىن رەسپۋبليكالىق «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», «التىن وردا», «الاش ءۇنى», «ازات», وبلىستىق «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتتەرىنە قازاقشا, رەسپۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» مەن جەرگىلىكتى «پانوراما» گازەتتەرىنە ورىسشا بىرنەشە ماقالا جازىپ, حالىقتى اراشاعا شاقىردىق. رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق تەلەارنالار جاڭالىقتارىنان ايتىپ, حابارلار ۇيىمداستىرۋعا قاتىستىق. وسى دۇمپۋلەر جەرگىلىكتى باسشىلىقتىڭ ابىلاي حاننىڭ ۇيىنە نازارىن اۋدارتىپ, وبلىس اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى قۋات ەسىمحانوۆ جەرگىلىكتى تاريحشىلار, ولكەتانۋشىلار, جۋرناليستەر مەن بىلىكتى اقساقالداردى جانە وسى سالاعا قاتىستى بارلىق شەنەۋنىكتەردى قاتىستىرىپ, ۇلكەن ءماجىلىس وتكىزدى. بۇل جينالىستا ءبىزدى بەل شەشىپ قولداعاندار بولا قويعان جوق, بىراق ءماجىلىستىڭ شەشىمىمەن وبلىستىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى جۇقاش قوسىباەۆ ەكەۋمىزدى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ مۇراجايىنا قوسىمشا دەرەكتەر اكەلۋ ءۇشىن ىسساپارعا جىبەردى. وسى ءماجىلىس تۋرالى سول كەزدەگى وبلىستىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى, قازىرگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ك.مۇسىرمان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە ەگجەي-تەگجەيلى جازدى («نامىس ۇلى», «ەق»., 21.03.2009 ج.)
سانكت-پەتەربۋرگ ارحيۆىندە 10 كۇن جۇمىس ىستەگەن ءبىز ودان ناقتى دەرەك تابا الماعانىمىزبەن قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ ماسكەۋدەگى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىندە ەكەنىن انىقتادىق. كەلە سالا سول ارحيۆكە حات جازعان ەدىك, كوپ ۋاقىت جاۋاپ بولمادى. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەن ەمەس پە, سول جىلى «قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى» اتالىپ جاتقان. سونى اتاپ ءوتۋ شەڭبەرىندە قۋات ەسىمحانوۆ اعامىز ماسكەۋگە بارا قالىپ, ەلشىلىكتەگى جىگىتتەرگە وسى قۇجاتتاردى ىزدەۋگە مۇرىندىق بولۋدى ءوتىنىپ كەلدى. اقىرى... 2003 جىلعى قاراشانىڭ 18-دە جاۋاپ كەلىپ, وندا پەتروپاۆل قورعانىندا ابىلاي سۇلتانعا ارنالىپ 1762-1765 جىلدارى ءۇي سالىنعاندىعى جانە ءۇيدىڭ جوسپارى قوسا جىبەرىلدى. بۇل قۇجاتتى مەن سول كۇنى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى ەرجۇمان سمايىل اعاعا فاكسپەن جىبەرىپ, ەرتەڭىندە گازەتكە «ابىلايدىڭ اق ءۇيى: اڭىز ەمەس اقيقات!» دەگەن تاقىرىپپەن ءبىرىنشى بەتىنە جارق ەتە قالدى... ءسويتىپ اۋزى دۋالى باس گازەت ابىلاي حاننىڭ قىزىلجاردا ءۇيى بولعانىن دالەلدەيتىن قۇجاتتاردى العاشقى بولىپ جاريالادى.
دەرەكتەر تابىلىپ, ءۇيدىڭ بولعاندىعى دالەلدەنگەنىمەن, جوندەۋدى ىسكە اسىراتىن قاراجات كەرەك قوي. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇل ىسكە قاجەتتى قىرۋار قارجى ءبولدىرۋ كەز كەلگەن اكىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سول كەزدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تانىمال ديپلومات, بىلىكتى باسشى تايىر مانسۇروۆ كەلە قالدى. بۇل كىسى ءۇيدىڭ ماڭىزىن بىردەن ءتۇسىنىپ, ونىڭ قۇجاتتارىن پرەزيدەنتكە كورسەتىپ, اقىرى بيۋدجەتتەن قاجەتتى سومانى ءبولدىرتىپ, قازىرگى تۇرعان تاماشا ءۇيدى قالپىنا كەلتىرتكەن ەدى.
ارينە بۇكىلحالىقتىق قاجەتتى ءىستىڭ ماڭىزىن تانىماي, جاعادان الماسا دا, اياقتان شالۋعا تىرىسقاندار بولدى. بۇلاردىڭ ايتاتىنى: ابىلايعا سالىنعان ءۇي اعاشتان بولاتىن, ال مىناۋ قالپىنا كەلتىرىلگەن ءۇي تاستان سالىنعان. ونىسى ءبىر جاعىنان راس, حانعا سالىنعان ءۇي اعاشتان بولعان. بىراق پەتروپاۆلدا بىرنەشە رەت ۇلكەن ءورت بولىپ, سونىڭ ىشىندە ءبىر رەت 450 ۇيگە دەيىن كۇيگەن. ىشىندە حاننىڭ ءۇيى دە بولعان. بىراق ارتىنان كىرپىشتەن قالاپ, قالپىنا كەلتىرگەن. ونى حالىق «ابىلايدىڭ اق ءۇيى» دەپ ءومىر بويى اتاپ كەلگەن. بۇل تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ, ءشادى تورە, ۇكىلى ىبىراي, ءسابيت مۇقانوۆ جانە ت.ب. جۇزدەگەن اقىن-جازۋشىلار, قالامگەرلەر جازعان.
ابىلايدىڭ ءوزى 1759 جىلى پاتشاعا حات جازىپ, پەتروپاۆل قورعانىنىڭ تۇبىندە ەكىجاقتى جارمەڭكە اشقىزۋدى ۇسىنعانى تۋرالى قۇجات تا بار. وسى جارمەڭكەگە رەسەيدەن عانا ەمەس, حيۋا, بۇقارادان دا كوپەستەر كەلىپ, كوبى قونىستانىپ قالعان. قىزىلجار قالاسى سودان ءوسىپ شىققان. XVIII عاسىردىڭ اياعىندا قالا باسشىسى ۆ.چەرەميسينوۆ: «ۆسكورە كرەپوست سۆ. پەترا سدەلالوس گلاۆنىم پۋنكتوم مەنوۆوي تورگوۆلي س حيۆوي, بۋحاروي, تاشكەنتوم ي مالو پو مالۋ نا لۋگوۆوي چاستي بەرەگا رەكي يشيم وسەلو سمەشاننوە ناسەلەنيە يز پەرەسەليۆشيحسيا بۋحارتسەۆ, تاشكەنتتسەۆ ي ناەحاۆشيح تاتار, سرەدي كوتورىح رۋسسكيە سوستاۆليالي تولكو ۆوەننىي وترياد» دەپ جازدى. ال قىرعا سالىنعان العاشقى ءۇي ابىلاي حاندىكى بولاتىن... سوندىقتان وسى قالانىڭ شاعىن قامالدىڭ اتى ەمەس, «ابىلاي حان» اتالاتىن كەزى دە جەتتى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
