– راۋان كەنجەحان ۇلى, بيىل 12 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى اياسىندا اۋدارىلىپ, جارىق كورگەن العاشقى وقۋلىقتار تانىستىرىلدى. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ستۋدەنتتەر سول وقۋلىقتارمەن ءبىلىم الا باستايدى. بۇل كىتاپتاردىڭ وتاندىق بىلىمگە بەرەرى نە؟
– ءيا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە اسىپ جاتقان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى بويىنشا اۋدارىلىپ باسىلعان العاشقى 18 وقۋلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەتكىزىلدى. ءار وقۋلىقتىڭ 10 مىڭ داناسى جوو-عا تەگىن تاراتىلدى. ستۋدەنتتەر الەمدىك ءبىلىم مەن عىلىم كوشىنە ىلەسۋ ءۇشىن دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى دەگەن وقۋلىق ۇلگىلەرىمەن تانىسىپ, وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەر دەڭگەيىندە وقۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇعان دەيىن عىلىمي ادەبيەت تە, وقۋ قۇرالدارى دا, جالپى كىتاپ اتاۋلى ورىس تىلىنەن نەمەسە ورىس ءتىلى ارقىلى ءتارجىمالاندى. قازىرگى اۋدارمانىڭ دەنى اعىلشىن تىلىنەن, بىرەن-ساران كىتاپ قانا وزگە تىلدەردەن اۋدارىلۋدا. ەڭ ماڭىزدىسى, بۇل اۋدارما دا, وعان كىتاپ ىرىكتەۋ ءىسى دە مازمۇندىق تۇرعىدان بەيتاراپتىق قاعيداسىنا سۇيەنەدى. ياعني اۋدارما ەڭ اۋەلى ءبىلىم مەن عىلىم ءۇشىن جاسالۋدا. اۋدارىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنىپ جاتقان جاڭا وقۋلىقتار ءار عىلىم سالاسىنداعى وي مەن يدەيالاردىڭ, كوزقاراس پەن ۇستانىمداردىڭ سپەكترىن تولىق بەرەدى.
– جاڭا وقۋلىقتار وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر تاراپىنان قالاي قابىلدانىپ جاتىر؟
– جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماماندارى جاڭا كىتاپتارمەن تانىسىپ, ولاردى بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋگە ارنالعان جوسپارلارىن دايىنداۋدا. بۇل جۇمىس جاز بويى ءجۇردى. وقۋلىق مازمۇنى, ونداعى جاڭالىقتار, ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار مەن كەڭەستەردى پايدالانۋ, سوعان وراي تۋاتىن جاڭا مۇمكىندىكتەر, وزگە دە وزگەرىستەرگە بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەتارالىق, ۋنيۆەرسيتەتىشىلىك كەزدەسۋلەر بارلىق وقۋ ورىندارىندا ءوتتى. شامامىز كەلگەنشە, سول كەزدەسۋلەرگە قاتىسىپ, تالقىنىڭ ورتاسىندا بولۋعا تىرىستىق. ويتكەنى بىزگە كەرى بايلانىس قاجەت. ماماندار ءبىر اۋىزدان بۇل جوبا ەلىمىزدەگى گۋمانيتارلىق ءبىلىمدى مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنىن ايتۋدا.
– وقۋلىقتار قاعاز كىتاپ تۇرىندە, ەلەكتروندى نۇسقادا جانە ۆيدەو لەكتسيالار تۇرىندە تارايتىنى ايتىلدى. بۇل جۇمىس قالاي جۇرۋدە؟
– «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم» جوباسى ارقىلى قازىرگى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا فورمالارىن دا ەنگىزۋ ماقساتى كوزدەلگەن. ءسىز اتاعان باستامالار سونىڭ ءبىر بولىگى. ءار وقۋلىق 10 مىڭ كىتاپ بولىپ تارايدى, سوعان قوسا ولاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرى «قازاقستاننىڭ اشىق ۋنيۆەرسيتەتى» – www.OpenU.kz پورتالىنان تابىلىپ, ينتەرنەت ارقىلى ەركىن قولدانۋعا جول اشىلدى. سونىمەن بىرگە «تسيفرلى قازاقستان» جوباسىمەن ۇندەس, الەمدەگى ونلاين وقۋ كۋرستارىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى وقۋلىقتار نەگىزىندە مۋلتيمەديالىق لەكتسيالار توپتاماسى دايىندالىپ, دايىن ونلاين كۋرستارعا اينالدى. ءار ءپان بويىنشا 25 ۆيدەو-لەكتسيا, كونسپەكتىلەر, تاپسىرمالار مەن تەست سۇراقتارىنىڭ توپتاماسى ازىرلەندى. ونلاين كۋرستاردى دايىنداۋعا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك پروفەسسورلارى مەن وقىتۋشىلارى قاتىسۋدا. اشىق ۋنيۆەرسيتەت, اسىرەسە, ايماقتاردا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە ۇزدىك ۇستازداردان جانە ەڭ وزىق وقۋلىقتاردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسايدى.
– ەكىنشى كەزەكتە قانداي وقۋلىقتار اۋدارىلىپ جاتىر؟
– ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قازىر جۇمىستىڭ ەكىنشى لەگى – 30 كىتاپتى اۋدارىپ, باسپاعا ازىرلەپ جاتىر. وقۋلىقتار فيلوسوفيا, ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەت تەورياسى, وريەنتاليزم, سەميوتيكا, قازىرگى پەداگوگيكا, ينتەرنەت پسيحولوگياسى, حالىقارالىق قۇقىق, ديپلوماتيا, مەديا مەن جۋرناليستيكا, ونەر تاريحى, ەكونوميكا جانە كاسىپكەرلىك سالالارىن قامتيدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ادامنىڭ جەكە تۇلعا جانە مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتەتىن ءبىلىم سالالارى. ولار قوعامداعى ازاماتتىق ۇستانىم, مورالدىق قۇندىلىق, ار-وجدان نەگىزدەرىن قالايدى. ادامنىڭ وزىنە, اينالاسىنا, ەلدىڭ بولاشاعىنا, قازىرگى الەمگە دەگەن كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن ەڭبەكتەر. اۋدارىلىپ جاتقان وقۋلىقتاردىڭ تولىق ءتىزىمى وسى جوباعا ارنالعان 100kitap.kz سايتىندا بار.
– «100 وقۋلىق» جوباسىنىڭ قولعا الىنعانىنا ەكىنشى جىل بولدى. وسى ارالىقتا اۋدارماشىلار جۇمىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر وتاندىق ءادىس-ءتاسىلىن قالىپتاستىرا الدىڭىزدار ما؟
– عىلىمي اۋدارما – وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار, كۇردەلى شارۋا. سوندىقتان عىلىمي اۋدارما ءىسى جولعا قويىلعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, الەمدەگى اۋدارما تاجىريبەسىنىڭ وزىق تۇستارىن الۋعا تىرىستىق. سونىڭ نەگىزىندە جۇمىسىمىزعا قاجەتتى اۋدارما ەرەجەلەرى مەن قاعيدالارىن دايىندادىق, ولاردى ۇدايى تالقىلاپ, جاڭارتىپ وتىرامىز. ول ازىرشە ءوز ىشىمىزدە پايدالانۋعا ارنالعان تۇجىرىمدار, بىراق سونىڭ نەگىزىندە اۋدارماعا قىزىعاتىن ورتاعا ارناپ عىلىمي اۋدارما ادىستەمەسىن دايىنداماقپىز. بۇل جوبانىڭ قوعامعا بەرەرى اۋدارىلعان كىتاپتاردىڭ ءوزى عانا ەمەس, كۇشەيگەن, الەۋەتى ارتقان اۋدارما مەكتەبى دە بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. دۇنيەدەگى ۇلتتار مەن ەلدەر اراسىندا تاۋار مەن قىزمەتتەن باسقا مازمۇن الماسۋ دا قارقىندى جۇرەدى. ول وتە ۇلكەن, جىل سايىن ەسەلەپ ارتىپ كەلە جاتقان وزىنشە نارىق. سول نارىقتا مازمۇندى جاساۋشى, ءوندىرۋشى ەلدەر بار جانە ونى الۋشى ەلدەر بار. ءوندىرۋشى ەلدەر – نەگىزىنەن ءبىز بەت العان الەمدەگى ىلگەرى دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ توبى. ونداي مازمۇن شىعارۋ ءۇشىن قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق, شىعارماشىلىق الەۋەتى زور بولۋى ءتيىس. ال ول ءۇشىن وزىق ءبىلىم مەن عىلىم قاجەت. سوندىقتان بىزگە اۋدارما اۋاداي قاجەت سالا.
– عىلىمي اۋدارما سالاسىمەن ەتەنە تانىس, ءتىلدى دە, بەلگىلى ءبىر ءپاندى دە تەرەڭ مەڭگەرگەن ماماندار بار ما؟ اۋدارماشىلاردى قانداي تالاپ نەگىزىندە جۇمىسقا قابىلدايسىزدار؟
– اۋدارماشىنىڭ مىندەتى – ماتىندەگى عىلىمي نەگىزدى, دالدىكتى ساقتاي وتىرىپ, اۋدارما ءتىلىنىڭ جاتىق, ۇعىنىقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. ول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. اۋدارما ساپالى بولۋى ءۇشىن جۇمىسقا تاجىريبەلى ماماندار كەرەك. سوندىقتان جوباعا بىلىكتى اۋدارماشىلار مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى, عىلىمي رەداكتسيا جاساۋعا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى, ادەبي رەداكتسياعا تانىمال قالامگەرلەر, بىلىكتى رەداكتورلار مەن باسپاگەرلەردى تارتۋدامىز. قازىر بۇل جۇمىسقا جالپى سانى 300-گە جۋىق مامان قاتىسادى. بىزگە كەرەگى – ءوزى عىلىمي دارەجەسى بار ءپان مامانى, ءوزى كىتاپتىڭ تۇپنۇسقا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن, ءارى ونى قازاقشا شەبەر جازىپ, جەتكىزە الاتىن مامان قاجەت. ارينە بارلىق وقۋلىققا بىردەي ونداي مامان تابىلا قويۋى قيىن. فيلوسوفيا, الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, ەكونوميكا باعىتتارى بويىنشا اعىلشىن تىلىنەن قازاقشاعا اۋداراتىن ماماندار از ەمەس. الايدا گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ كەيبىر باعىتتارىندا ءتىلدى مەڭگەرگەن امبەباپ ماماندار تاپشىلىعى سەزىلەدى. مۇنداي جاعدايدا ءپاندى جاقسى بىلەتىن عالىم-وقىتۋشى مەن اۋدارماشى جانە ءماتىندى قازاقشا ساۋاتتى جەتكىزەتىن رەداكتور بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى.
– اۋدارماشىلاردىڭ ءبىر كۇندىك جۇمىس كولەمى قانداي؟
– الەمدىك تاجىريبەدە جاقسى مامان ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 3-4 بەتتى شارشاماي اۋدارادى. اۋدارما ءىسى ءبىلىم مەن بىلىك قانا ەمەس, زور فيزيكالىق ءتوزىم مەن پسيحيكالىق تاباندىلىقتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان اۋدارماشىعا شامادان تىس جۇمىس مىندەتتەۋ اۋدارما ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. كۇنى بويى كومپيۋتەر الدىندا تاپجىلماي وتىرىپ, ءبىر ءسوزدىڭ جاقسى بالاماسىن, دۇرىس اۋدارماسىن تابۋ ءۇشىن ادەبيەت اقتارۋ, ونى وزگە نۇسقالارىمەن سالىستىرۋ – وڭاي جۇمىس ەمەس. ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى اۋدارماشىلارعا جۇمىس بەرگەن كەزدە ءبىر ادام كۇنىنە 3-4 بەتتەن ارتىق اۋدارمايتىنداي عانا كولەم ۇسىنادى. ءبىر اپتالىق نورما – 15-20 بەت. ال اۋدارماشىنىڭ تاجىريبەسى مول, قارقىنى تەز بولىپ, بەلگىلەنگەن مولشەردەن كوپ ءماتىن سۇراپ جاتسا, قارسى بولمايمىز. بىراق سىزدەردىڭ گازەتتەرىڭىزدە بۇعان دەيىن جاريالانعان سۇحباتتاعىداي, ءبىر ادامعا 3 ايعا 800 بەت اۋدارما بەرىلمەيدى. اۋدارماشى زاۋرە باتاەۆاعا ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى تاراپىنان ۇسىنىس جاسالعانى راس. الايدا ونداي وتە كوپ مولشەردە ءماتىن اۋدارۋ ۇسىنۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ونداي ۇسىنىسقا كەلىسە قوياتىن ادام جوق, ءبىز دە ودان ەشتەڭە ۇتپايمىز. ونداي جاعدايدا جۇمىس ءونىمسىز, ساپا وتە تومەن شىعادى. ادەتتە, كولەمدى كىتاپتىڭ اۋدارماسىن بىرنەشە ادامنان قۇرالعان شىعارماشىلىق توپ دايىندايدى. ول دا الەمدە قالىپتاسقان تاجىريبە. ونداي توپ جۇمىسىنىڭ بىرىزدىلىگىن, ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى كوپ. ماسەلەن ءبىز SmartCut دەپ اتالاتىن اۋدارما پلاتفورماسىن پايدالانامىز. بۇل دۇنيە جۇزىندە 120 مىڭ مامان قولداناتىن اۋدارماشىنىڭ قۇرالى, پايداسى وتە كوپ. ءبىر جاعىنان اۋدارماشىعا شامادان تىس جۇمىس تاپسىرۋعا بولمايدى, بىراق اۋدارمانىڭ ءوز جوسپارى مەن جۇمىستى ورىنداۋ كەستەسى دە بولۋ كەرەك. ءتيىستى اۋدارما ساپاسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ورتاشا جىلدامدىققا ىلەسە المايتىن اداممەن دە جۇمىس ىستەي المايمىز.
– ال اۋدارماشىلاردىڭ ەڭبەگى قالاي باعالانادى؟ ءبىر وقۋلىقتى قازاقشا سويلەتۋگە قانشا قارجى جۇمسالادى؟
– اۋدارماشىلاردىڭ ەڭبەگى نارىقتاعى باعاعا سايكەس بەلگىلەنەدى. وقۋلىقتىڭ ءبىر بەتىن اۋدارۋ قۇنى – 3 000 تەڭگە, عىلىمي تۇرعىدان رەداكتسيالاۋ قۇنى 1 500 تەڭگە, تاعى 1 500 تەڭگە – ادەبي رەداكتسيا قۇنى. بەتتەۋ, ديزاينىن دايىنداۋ جۇمىسىنا تاعى 1 000 تەڭگە بار. بۇل قازاقستانداعى اۋدارما مەن رەداكتسيالىق جۇمىس ءۇشىن قالىپتاسقان ورتاشا نارىق.
– الداعى ۋاقىتتا «100 كىتاپ» جوباسى شەڭبەرىندە قانداي وقۋلىقتاردىڭ اۋدارىلعانى دۇرىس دەپ سانايسىز؟
– الەمدە عىلىمنىڭ ءتۇرلى باعىتى بويىنشا الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن باسپالاردان جىل سايىن مىڭداعان جاڭا كىتاپ شىعادى. سونىمەن بىرگە قالىپتى ۇعىمداعى وقۋلىق دەۋگە كەلمەيتىن, بىراق عىلىمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان جەكەلەگەن اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋى نەگىزىندە شىققان تاماشا مونوگرافيالار بار. ودان باسقا, عىلىمي تانىمدىق باعىتتا جازىلعان, ونداعان تىلگە اۋدارىلىپ, ميلليونداعان تارالىممەن شىعىپ جاتقان, بەستسەللەر كىتاپتار بار. جاس ازاماتتىڭ تۇلعا جانە مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا كومەكتەسەتىن وسىنداي ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى اۋدارىلسا دا ارتىق ەتپەيدى. سوندىقتان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنان تىس, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قولداۋىمەن بىرقاتار وسىنداي كىتاپتى قوسىمشا اۋدارىپ شىعارۋ باستاماسىن قولعا الدىق. سول سياقتى الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن دە بىرقاتار كىتاپ اۋدارىلىپ جاتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باعاشار تۇرسىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
