1465 جىلى قازاق حاندىعى قۇرىلىپ, قازاق ەلى ءبىرتۇتاس ۇلت رەتىندە قالىپتاسىپ, تۇعىرى مىقتى مەملەكەت اتاندى. ەڭ باستىسى – مەملەكەت باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق ەرەجەلەرى مەن ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتارى زاڭداستىرىلدى. دالا دەموكراتياسىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى – قازاقتىڭ بيلەر سوتى زامان تالابىنا ساي دامىپ, ەل بيلەۋدىڭ ونەگەلى جولىنا اينالدى. قازاق ەلىنىڭ زاڭناما تاريحى سوناۋ XIV-XV عاسىرلاردان باستاۋ الادى. ولار اتا زاڭى, اتا جولى, اتا ءسوزى جانە وسيەتى دەپ اتالعان. ودان كەيىن حاندىقتار تۇسىندا قازاق قوعامىنىڭ دامۋى مىقتى بيلىك پەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتە الاتىن جاڭا زاڭدار جۇيەسىن قاجەت ەتتى. حانداردىڭ ارقايسىسى وزىنەن بۇرىن قولدانىلىپ كەلگەن ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنا زامان تالاپتارىنا سايكەس وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, سول زامانداعى قوعامعا بەيىمدەپ قولدانعانى بەلگىلى. وسى رەتتە تاۋكە حان بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرلى ادەپ-عۇرىپ زاڭدارى مەن قاسىم جانە ەسىم حاندارىنىڭ تۇسىندا قابىلدانعان «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» جانە «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولىن» ودان ءارى جەتىلدىرۋ ارقىلى قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ, بيلەر سوتىنىڭ تاجىريبەلەرىن, دارىندىلىقپەن ايتىلعان ءتۇيىندى بيلىكتەردى جيناقتاپ, وزىنەن بۇرىنعى قازاق زاڭدارىن زامان تالابىنا ساي تولىقتىرىپ, دامىتۋ نەگىزىندە «جەتى جارعى» اتتى زاڭدار جيناعىن قۇراستىردى. قازاقشا «جارعى» ادىلدىك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. «جەتى جارعىعا» اكىمشىلىك, قىلمىستىق ىستەر, ازاماتتىق قۇقىق نورمالارى, سونداي-اق سالىقتار, ءدىني كوزقاراستار تۋرالى ەرەجەلەر ەنگىزىلگەن, ياعني وندا قازاق قوعامى ءومىرىنىڭ بارلىق جاعى تۇگەل قامتىلعان. ولاردا ورتا عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ پاتريارحاتتىق-فەودالدىق قۇقىعىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن نورمالارى دا باياندالعان.
«جەتى جارعى» – جەتى ادەتتىك قۇقىقتىق جۇيەدەن تۇراتىن قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن سالالاردىڭ جيىنتىعى. ولار: جەر داۋى, جەسىر داۋى, قۇن داۋى, بالا تاربيەسى جانە نەكە, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك, رۋلار اراسىنداعى داۋ, ۇلت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. «جەتى جارعىنى» قازاق حالقى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولدانىپ كەلگەن. ال كەيبىر زاڭدار 1917 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگى ورناعانعا دەيىن قولدانىلعان.
قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ بيلىگى ورناعاننان كەيىن كسرو-نىڭ 1936 جىلى جانە 1977 جىلى قابىلداعان كونستيتۋتسياسىنا نەگىزدەلگەن اتا زاڭدارى باسشىلىقتا بولدى.
1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, ءوز الدىنا دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەت اتاندى. وسىنداي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, 1993 جىلى 28 قاڭتاردا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن قابىلداعان بولاتىن. بىراق ۋاقىت وتە كەلە بۇل كونستيتۋتسيا ەسكى اكىمشىلىك, امىرشىلدىك ەرەجەلەرىنە, كوپ جاعدايدا كەڭەستىك دەموكراتيا قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەندىكتەن, جاڭا قوعام ءومىرىنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرە المادى. وندا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ قاعيدالارى, مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ نىساندارى, باسقارۋ سالاسىنداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى جەتە كورسەتىلمەگەن ەدى. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە بولعالى جاتقان تۇبەگەيلى ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەرگە باعىت-باعدار بەرە المايتىنى كورىنىس تاپتى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قاجەتتىگىن, ونىڭ قۇرىلىمى, يدەيالارى مەن پرينتسيپتەرىنىڭ جوباسىن ايقىنداپ, زاڭگەرلەر مەن مامانداردان قۇرىلعان ارنايى توپقا ونى ودان ءارى جان-جاقتى جەتىلدىرىپ, ناقتىلاۋدى تاپسىردى. ارنايى توپ مۇشەلەرى كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەپ جانە جەتىلدىرىپ, حالىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندى. تالقىلاۋ بارىسىندا تۇسكەن مىڭداعان قۇندى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ەسكەرىلە وتىرىپ دايىندالعان كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلدى.
وسىلايشا 1995 جىلى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. بۇل كونستيتۋتسيا ۇلتىمىزدىڭ ۇلان-عايىر تاريحىنان باستاۋ الىپ, جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان ادامزات بالاسىنىڭ جالپى قۇندىلىقتارىن دا قامتىپ, قازىرگى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىن رەتتەيتىن اسا ماڭىزدى قۇجات بولدى. بۇل قۇجات دەربەس مەملەكەت رەتىندە, ۇلتىنا قاراماستان وندا تۇراتىن بارلىق ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا سايكەس جاسالىپ, ۇلتتىق, ازاماتتىق ۇجىمدار مەن توپتاردىڭ بىرلەسىپ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىندا قازاقستاننىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى دەپ باستالادى. شىندىعىندا, جەر بەتىندەگى ءاربىر ادامعا بۇل قۇندىلىقتار ەڭ باستى بولىپ تابىلاتىنى بارشامىزعا بەلگىلى.
جوعارىدا ايتىلعان, تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنا» نەگىزدەلگەن دالا زاڭدارى بۇگىنگى كۇنگە ۇلاسىپ, قازىرگى اتا زاڭىمىزدا كەيبىر تۇستارى جالعاسىن تاپقانى بايقالادى. وسى رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا: ء«بىز, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقى, بايىرعى قازاق جەرىندە...» دەپ جازىلعانداي, بەس جارىم عاسىر بۇرىن مەملەكەت قۇرعان ەلىمىزدىڭ, قۇقىقتىق جۇيەسى مەن ونىڭ بيلەر سوتىنىڭ بولعانى بارشامىزعا ءمالىم.
جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ وزگەشەلىكتەرىنە توقتالا كەتسەك. بىرىنشىدەن, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى, سوت بيلىگى بەلگىلەنىپ, ولاردىڭ قۇزىرەتى, جۇمىس ىستەۋ تەتىگى, ءوزارا ءىس-قيمىل بىرلىگى زاڭ تۇرعىسىنان ايقىندالدى. ەكىنشىدەن, وكىمەت بيلىگىنىڭ اتالعان تارماقتارعا ءبولىنۋى مەملەكەتتىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋدى مىندەتتەيدى. ۇشىنشىدەن, قۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ۇعىمدارى پارا-پار كورسەتىلگەن. بۇل كونستيتۋتسيادا العاشقى كونستيتۋتسيادا شەشىمىن تاپپاعان مەملەكەتتىڭ ءمانى, جەرى, ءتىلى, ازاماتتىق, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتالى جۇيەسى, پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرى, سوت تورەلىگىنىڭ قىزمەتى سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر زاڭدىلىق تۇرعىسىنان ءوز شەشىمىن تاپقان. سوتتار مەن سوت تورەلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن جانە نەگىزگى قاعيداتتارى بەلگىلەنگەن. ولار: ەلىمىزدە سوت تورەلىگىن تەك قانا سوت جۇزەگە اسىرادى, ونىڭ ىسىنە ارالاسۋشىلىققا جول بەرىلمەيدى, سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدا سۋديا تاۋەلسىز جانە كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى.
قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق مەملەكەت ورناتىپ, الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىمەن جان-جاقتى ەكونوميكالىق-ساياسي تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرىپ, اۋقىمدى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى دا اتا زاڭنىڭ اياسىندا اتقارىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا, ەلىمىزدەگى تاۋەلسىز سوت پەن باسقا دا قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى قۇرۋ جۇمىستارى دا بولدى. ەلىمىزدە زاڭداردى بۇلجىتپاي ورىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە حالقىمىزدىڭ بىرلىگى نىعايىپ, ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىق ورنىقتى. وسىلايشا بەكىتىلگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالار قوعامنىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسىپ جانە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىنە جول باستاپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. بۇل كونستيتۋتسيا – قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ ءتيىمدى دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن ءساتتى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى دەپ ايتۋعا بولادى.
ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسى الەمدىك قوعامداستىقتا تانىلعان جالپى ادامي جانە ەرەكشە ماڭىزى بار قازاقستاندىق يدەالدارعا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن, حالىق بيلىگى قاعيداتىن, يدەولوگيالىق جانە ساياسي سان الۋاندىلىقتى, جەكەمەنشىككە قول سۇعىلماۋىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن باياندى ەتتى.
وسىلايشا دۇرىس ءارى ناقتى ايقىندالعان كونستيتۋتسيالىق ساياسات ارقاسىندا قازاقستان كوپ سالادا ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزدى. بۇل جونىندە ەلباسى: «كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتتى, مەملەكەتتى جانە بۇكىل قوعامدى بەرىك ەتتى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ورتاق پارىزىمىز – نەگىزگى زاڭعا قۇنتتىلىقپەن قاراۋ, ونى ءوز وتانىمىزدى, ءوز تاريحىمىزدى قۇرمەتتەگەندەي قۇرمەتتەۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن.
قازاقستان حالقى 1995 جىلى رەفەرەندۋمدا قابىلداعان اتا زاڭ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بولعانى انىق. سودان كەيىنگى جيىرما ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن جاڭا زاڭدار قابىلدانىپ, حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. سول زاڭداردىڭ قاينار كوزى, باستاۋى – كونستيتۋتسيا, ول ازاماتتاردىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋلارىنا ساپالى جانە قۇقىقتىق نەگىز جاساپ, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋعا جانە وركەنيەتتى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا كەڭ جول اشىپ وتىر. قورىتىندىلاي كەلە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرى – اتا زاڭ جانە ول مەملەكەتتەگى زاڭدىلىقتى ايقىندايتىن باستى باعدارشامى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. شىن مانىندە, كونستيتۋتسيانىڭ تۇراقتىلىعى – مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنىڭ جانە دامۋىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان اتا زاڭ عۇمىرلى بولسا, تاۋەلسىزدىك تە تۇعىرلى بولىپ, ەلىمىز دە كوركەيە بەرمەك.
ساكەن ابدوللا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
اسكەري سوتىنىڭ توراعاسى
