تەحنولوگيالىق توڭكەرىستەر تەز ارادا ومىرىمىزگە دەندەپ ەنىپ, تەحنيكا دەگەنىڭىز كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان زاماندا عالىمدار ايتقان سوزگە يلانباسقا شارا كەم. بۇل قۇبىلىستاردىڭ ءوزى و باستان ادامي رەسۋرستى نەعۇرلىم از قولدانىپ, جۇمىستى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعانىن بىلەمىز. بىراق وسىنداي ءمىنايى سەبەپ ادامزاتتى جۇمىسسىز قالدىراتىن ءتۇرى بار. ويلاساڭىز, زارەڭىز ءزار تۇبىنە كەتەردەي. الدىمىزدان تاعى دا ماڭگىلىك سۇراق شىعادى: نە ىستەمەك كەرەك؟
قالعان كۇندە قالاي قيمىلداماعىمىزدى قازاق ءبىراۋىز سوزبەن تۇيىندەپتى. «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال». ياكي ەندى ارەكەت «زامانىنا قاراي امالى» ۇستانىمىمەن دامۋى قاجەت. باسقا جول جوق. بۇل نە باعىت؟ وسكەلەڭ ۇرپاقتى, ءار ءۇيدىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن ءداستۇرلى كاسىپتەرگە ەمەس, قوعامعا قاجەتتى, وركەنيەت كوشىنە ىلەسە الاتىن, سۇرانىستان جوعالىپ كەتپەيتىن ماماندىقتارعا باۋلىپ, مايتالمان ەتىپ تاربيەلەۋ. اگاراكي, باسقا ويىڭىز بولسا, قارسى ءۋاج ايتۋعا مارحابات. دەگەنمەن بۇگىنگىنىڭ بىلگىرلەرى وسى توقتامعا تابان تىرەپ وتىر.
جاڭا زاماننىڭ تالابى قاتال. ءتارتىبى دە باسقا. ەر بولساڭىز, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەسىز. ىلەسە الماي, ەكى وكپەڭ القىنىپ, ەنتىگىپ قالساڭ, وزىڭە عانا وكپەلەۋگە حاقىڭ بار. ۋاقىت – ءسۇرىنىپ كەتكەندە قولتىعىڭنان دەمەپ, سۇيەپ جىبەرەتىن اكەڭ ەمەس. تالاپقا ساي بولماساڭ, كىرپىگىن دە قاقپاي قاسىڭنان زىر ەتىپ وتە شىعادى. ماڭدايىڭنان سيپامايدى. ارقاڭنان قاقپايدى. اقىلىن ايتپايدى. مىنا اقيقاتتى مويىندايسىز عوي: ءبىزدىڭ قوعامدا اداسىپ جۇرگەن ادام كوپ. وقىعانى بولەك, جۇمىسى مۇلدە باسقا ماماندار جايلى ايتىپ وتىرمىز. سوندا ءتورت جىل ۋاقىتىن سارپ ەتىپ نەگە ءبىلىم الدى؟ زايا كەتكەن ۋاقىتتى ەسەپكە الماعاندا, ونىڭ وقۋى ءۇشىن مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوق بولدى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ بىلە-بىلگەنگە, بۇل جۇيەسىزدىكتىڭ, ادامداردىڭ ءوز بولاشاعىنا نەمقۇرايلى قارايتىندىعىنىڭ, تاباقتاي ديپلومدى جان قالتاعا باسۋدى عانا مۇرات ەتكەن باعدارسىزدىقتىڭ بەلگىسى. سوندىقتان بىزگە زاماننان وزا جۇرۋگە, الدىن وراپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى. ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتى كوزدەپ, جوسپارلى, جۇيەلى جۇمىس ىستەپ, ماقساتتى ەڭبەك ەتۋ ارقىلى عانا ۇشپاققا شىعا الامىز. بۇل ءۇشىن بالانى جاستايىنان قاجەتتى ماماندىقتارعا تاربيەلەۋدى ماقسات ەتىپ قويعانىمىز ابزال. ياعني وزگەرىستى وزىمىزدەن باستاۋىمىز كەرەك. ء«وزىڭ وزگەرمەي ءومىردى وزگەرتەمىن دەگەن بوس اۋرەشىلىك» ءتامسىلى ءسوزىمىزدىڭ ءمانىن تولىقتاي اشاتىن شىعار.
قايبىر كۇنى قىزىلوردا وبلىسىندا ۇستازداردىڭ تامىز كەڭەسى ءوتتى. وسى ءماسليحات ۇستىندە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋعا قاتىستى تىڭ وي, جاڭا باعىت ۇسىندى. ەندى وسى ماسەلەگە قاراي ويىسساق.
ادام كاپيتالى باسقا قۇندىلىقتاردىڭ بارىنەن دە باعالى ەكەنى – اكسيوما. اۋىز اۋىرتىپ دالەلدەپ جاتۋ ارتىق دۇنيە. ادام – ءومىر دامۋىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. ادام بولماسا, باسقا بار بايلىقتىڭ قۇنى كوك تيىن. ءارى-بەرىدەن سوڭ, مۇنايىڭ تاۋسىلار, التىنىڭ سارقىلار, باسقا دا قازبا بايلىقتاردىڭ ءتۇبى كورىنەر كۇن بولادى. ال ادامي كاپيتال, ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ ارقىلى قالىپتاسپاق. سوندىقتان بۇل سالانى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, زەينەتاقى جۇيەسى, مەملەكەتتىك باسقارۋ, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى شىعىندى كوپ تالاپ ەتەتىن سالالارمەن ءبىر قاتارعا قويماي, كەرىسىنشە, مول قوسىمشا قۇن قالىپتاستىراتىن ينۆەستيتسيالىق سالا رەتىندە قاراۋ قاجەت. جۇمىستى وسىدان باستاساق, ۇتىسقا شىعارىمىز انىق. ازىرگە ولاي بولماعان سوڭ, ولاق مامانداردى دايارلاۋمەن عانا وتىرمىز.
– بىلتىر دامۋشى ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن ينۆەستورلار اراسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالناما قورىتىندىلارى جاريالاندى. «قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى بولاتىن باستى فاكتور نە؟» دەگەن سۇراققا ينۆەستورلار «جەرگىلىكتى ماماندار بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى» دەپ جاۋاپ بەرگەن. بۇل فاكتوردىڭ كەرى ىقپالى اتالعان ساۋالنامادا سىبايلاس جەمقورلىقتان دا اسىپ تۇسكەن, – دەگەن مىسال كەلتىردى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. ءبىلىمى تومەن, بىلىگى ناشار ماماندى كىم قاجەت قىلادى؟ ەڭ قىنجىلتاتىنى, مۇنداي ءۇردىستىڭ جاستار اراسىندا دا بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى. ال ونىڭ سوڭى جۇمىسسىزدىققا اكەلەدى. جۇمىسسىز جاستاردىڭ قانداي ارەكەتكە بارعانىن كەشەگى دەنيس تەننىڭ قازاسىنان انىق كوردىك.
«بۇعان دەيىنگى يندۋستريالدى زامانداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى مىندەتى – جاپپاي ساۋاتتىلىققا قول جەتكىزۋ بولاتىن. سوندىقتان مەكتەپ بالالاردى توپ-توپقا ءبولىپ, بارىنە ورتاق تالاپ قوياتىن كونۆەيەر ۇلگىسىمەن جاسالدى. قازىرگى ماقسات ونداي ەمەس. بۇگىنگى بالالاردىڭ دەنى مەكتەپكە ساۋات اشىپ, ياعني ءارىپ تانىپ, ساناۋدى ءبىلىپ كەلەدى. قازىرگى مىندەت – ءار بالانىڭ جەكە قابىلەتىن, قاجەتتىلىگىن, مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ وقىتۋ. ونى «پەرسوناليزاتسيا» دەيدى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن مۇعالىمدەردىڭ سانىن كۇرت كوبەيتۋ كەرەك, ال بۇل مۇمكىن ەمەس. ونىڭ جالعىز عانا بالاماسى – ءار بالاعا بەيىمدەلىپ جۇمىس ىستەيتىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ. سوندىقتان ءتۇرلى جاڭا فورماتتاعى زاماناۋي كوزقاراستاعى كادرلار قاجەت. بىزگە سول مىندەتتەردى ورىنداي الاتىن, جاڭاشا شەشىم قابىلدايتىن وزىق ويلى جانە كرەاتيۆتى ادامدار بولۋ كەرەك», دەدى ق.كوشەرباەۆ.
ارينە مۇنداي تالاپقا بىردەن ساي بولۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە پايدالانۋعا, مەكتەپتەردەگى وقۋ باعدارلاماسىنا كىرمەيتىن عىلىم سالاسىندا تالانتتاردى انىقتاۋ مەن قولداۋعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جەتىسپەيتىنى انىق. ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەۋگە دە بولادى. ءوڭىر باسشىسى بۇل تۇرعىدا رەسەيدىڭ «كۆانتوريۋم» تاجىريبەسى قىزىقتىراتىنىن ايتتى. بۇل جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان جانە جوعارى بىلىكتى ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن يدەيالاردى دامىتۋ, تەستىلەۋ جانە ەنگىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بالالار تەحنوپاركتەرى. مۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان بالالار تەحنوپاركتەرىن جانە بيزنەستىڭ جەلىسىن قۇرۋ جونىندەگى مىندەتتەر اياسىندا ىسكە اسىرۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن دارىندى, ىزدەنىمپاز جاستارعا جاڭا ءونىم جاساۋىنا قولايلى كەڭىستىك قۇرۋ قاجەتتىگىن دە جەتكىزدى وبلىس باسشىسى.
ءبىلىم سالاسىنداعى تاعى ءبىر پروبلەما – جاستاردىڭ ەلدەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا كوڭىلى تولماي, سىرتقا اعىلۋى. كەيبىر دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 75 مىڭ قازاقستاندىق جاس رەسەيدە ءبىلىم الىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ سىرتىندا تاعى 130 مىڭ ستۋدەنت ءتۇرلى باعدارلامالار مەن اقىلى نەگىزدە شەت ەلدەردە وقيدى. ال ەندى وسى بالالار وقۋىن تامامداعاننان كەيىن ەلگە قايتىپ ورالا ما؟ سىرتتا جيعان ءبىلىمىن ەل دامۋىنا جۇمساي ما؟ بۇل ۇلكەن سۇراق. كوپتەگەن جاستىڭ شەت ەلدەردە قالىپ قويىپ جاتقانىن كۇندەلىكتى ومىردەگى مىسالدار مەن اقپارات قۇرالدارىنان ءبىلىپ, كورىپ وتىرمىز.
ء«بىزدىڭ دارىندى بالالارىمىزدى الىپ كەتىپ, وزدەرىندە قالدىرۋ ءۇشىن باسقا وبلىستار عانا ەمەس, باسقا ەلدەردىڭ دە تالاسى بار. قازىر قابىلەتتى جاستاردىڭ الدىندا شەكسىز مۇمكىندىكتەر اشىلدى. ءبىز ونى جاساندى تۇردە شەكتەي المايمىز. ولاردى الىپ قالۋ ءۇشىن وڭتايلى جاعداي جاساۋدان باسقا امال جوق. ياعني مەكتەپ تە, كوللەدج دە, ۋنيۆەرسيتەت تە بارىمەن تۇيىقتالماي, الەمدە بار ءبىلىم مەن جاڭالىقتى الىپ كەلىپ, وقۋشىلارعا اشىپ بەرۋگە مىندەتتى. بۇعان تاعى دا قازىرگى تەحنولوگيالار جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ وقۋ ورىندارىمىز وسىنى جاساپ جاتىر ما؟! بۇل دا كۇماندى. بۇگىندە ءبىز جول بەرىپ جاتقان كەمشىلىكتىڭ ءبىرى وسى. مۇنىڭ سەبەبى, ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي ءالى دە جەتىلمەگەندىگىندە جانە ءبىزدىڭ بۇل ماسەلەگە ءالى دە دەندەي الماعانىمىزدا», دەيدى ق.كوشەرباەۆ. بارلىق ءبىلىم وشاقتارى ءوزىنىڭ جۇمىسىن جاڭاشا قۇرىپ, زامان تالابىنا ىلەسىپ, قاجەتتى دۇنيەلەرمەن وڭ-سولىن قامتىماسا, ءبىز مىقتى مامان دايارلاپ شىعارا المايمىز. مويىنداۋعا ءتيىس اقيقات وسى.
قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى وسى رەتتە ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى رەسەيلىك عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىن مىسالعا كەلتىردى. رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى مەن جوعارى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ ماماندارى ادام كاپيتالىن دامىتۋعا قاتىستى ون ۇسىنىس ازىرلەپتى. ەندى سولاردى نازارلارىڭىزعا ۇسىنايىق. بىرىنشىدەن, بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋعا جاعداي جاسالۋى ءتيىس. 1-3 جاس ارالىعىندا اتا-انا مەن تاربيەشىلەر جەتكىنشەك ساناسىنىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بالا دامۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعداي جاساۋعا مىندەتتى. ەكىنشىدەن, تسيفرلى ءداۋىر مەكتەبىن قۇرۋ قاجەت. ياعني قازىرگى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار مەن ءبىلىم بەرۋ ماقساتتارىن ۇشتاستىرۋ ارقىلى ءار بالانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتۋ كەرەك. ياكي مەكتەپ عيماراتى, سىنىپتارى, لابوراتوريالارى مەن قۇرال-جابدىقتارى زامانعا ساي بولۋى شارت. تورتىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بارلىق بالاعا تەڭدەي, ساپالى ءبىلىم الۋعا جاعداي جاساۋى كەرەك. بارلىق مەكتەپتەردىڭ اراسىندا ساپا ايىرماسى بولماۋى قاجەت. مەكتەپ ىشىندە دە بالالاردى الالاۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. بەسىنشىدەن, مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردە جاڭا تەحنولوگيالىق ءبىلىم مازمۇنىنا جەتە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. بۇل روبوتوتەحنيكا, IT ساۋاتتىلىق, كرافتينگ سەكىلدى جاڭا باعىتتار مەن داعدىلار. التىنشىدان, اسا دارىندى بالالاردى انىقتاۋ, قولداۋ جانە ولاردىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا جاعداي جاساۋ جۇيەسى. بۇل رەتتە قازاقستاندا جاقسى تاجىريبە بار. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى سونىڭ ءبىر مىسالى. جەتىنشىدەن, جاسىنا قاراماستان, بارلىق ادامداردىڭ ۇزدىكسىز, ۇدايى ءبىلىم الۋىنا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جاڭا ماماندىق پەن داعدىلار يگەرۋگە جاعداي جاساۋ. سەگىزىنشىدەن, ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى يننوۆاتسيالىق ورتالىق رەتىندە دامۋىنا جول اشۋ قاجەتتىگى. بۇل ءۇشىن الدىمەن مەكتەپتەردىڭ وزات تۇلەكتەرىنە جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپ ءبىلىم الۋىنا, ارى قاراي زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. توعىزىنشى, مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ جاڭا مازمۇنى, سونىڭ ىشىندە جان-جاقتى ساۋاتتىلىقپەن قاتار بالالاردىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ. ەڭ سوڭعىسى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋعا قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ, قايتا دايارلاۋ جانە ولاردى ۇدايى وقىتۋ جۇيەسىن دامىتۋ. بۇل شىن مانىندە اسا وزەكتى ماسەلە. ۇستازدار مەن ءبىلىم بەرۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردى دايىنداۋ جۇمىسى تۇبەگەيلى تۇردە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. «وسى اتالعان ون ۇسىنىسپەن بىرگە باسقا دا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە دەن قويىپ, مۇمكىندىگىنشە, ارقايسىسىن بولەك جوباعا اينالدىرىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا ءبىلىم باسقارماسى اياسىندا جوبالىق باسقارۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنامىن», دەگەن ءوڭىر باسشىسى ءبىلىم باسقارماسىنا شەتەلدىك جوبالاردى مۇقيات زەرتتەپ, وبلىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا جوسپارىن دايىنداۋدى تاپسىردى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى مىناۋ: وركەنيەت كوشى قازاق قاشان قاتارىمىزعا قوسىلادى دەپ قاراپ تۇرمايدى. زامانعا ساي دامىماساق, تالاپقا سايكەس ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرمەسەك, سۇرانىسقا قاجەتتى مامانداردى دايارلاپ شىعارماساق, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنەمىز دەۋ بەكەرشىلىك بولماق. سوندىقتان ەتەك-جەڭىمىزدى قىمتاپ, بۇگىننەن باستاپ سانامىزدا وزگەرىس جاساپ, ءومىر سالتىمىزدىڭ قالىبىن بۇزۋىمىز كەرەك. ايتپەسە ەرتەڭ كەش بولادى...
ەرجان بايتىلەس,
جۋرناليست
قىزىلوردا وبلىسى
