وسىنداي لاۋازىمنىڭ ەڭ تومەنگى تەپكىشەگىنەن جوعارى باسپالداعىنا دەيىن ءوزىنىڭ ادال ەڭبەگىمەن, تابيعي تالانتىمەن, ادامگەرشىلىك قاسيەتىمەن كوتەرىلگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى جامبىل وبلىسىندا ۇزاق جىلدار جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, بۇگىندە زەينەتكە شىقسا دا ەل-جۇرتتىڭ اقىلداسار ارداگەرى اتانعان وڭلاسىن ەسىركەپوۆتى ايتار ەدىم.
وڭلاسىن قاراباي ۇلى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەڭ ءبىر سۇراپىل دا كۇردەلى كەزەڭى 1943 جىلى جامبىل وبلىسى بايزاق اۋدانىنداعى كوكتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەسىركەپ اتامىز بەن مەيىزگۇل اپامىز سوعىس اياقتالىپ, ءالى دە ەل وڭالىپ, اقجارىلقاپ كۇن تۋار دەگەن ىلگەرى ۇمىتپەن نارەستەنىڭ اتىن وڭلاسىن قويعان ەكەن. سوعىستان كەيىنگى ەلدىڭ ەڭسە تۇزەۋى دە وڭاي بولماعانى تاريحتان بەلگىلى. سونداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وڭلاسىن اعامىز بالالىعىنا قاراماي ۇلكەندەرمەن بىرگە شارۋاشىلىقتىڭ اۋىر جۇمىسىنا جەگىلدى. بۇعاناسى بەكىمەي تۇرىپ اربا ايداپ, تىرما سالدى, ءشوپ تاسىدى. بىراق قاي كەزدە دە كوپ وقىپ, تەرەڭ ءبىلىم الىپ, ءوزى قالاعان ماماندىعىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلسەم دەگەن ارمانىنان ەشقاشان اينىمادى. ەڭبەككە دەگەن ىنتاسى قانداي بولسا, وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعى سونداي ەرەكشە ەدى. العاش اۋىلدا باستاۋىش مەكتەپتى باستاپ, كەيىننەن شەرحان مۇرتازا, قاراتاي تۇرىسوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سياقتى تۇلعالار تۇلەپ ۇشقان وبلىس ورتالىعىنداعى جامبىل اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە ءتالىم الادى. ودان ءارى وقۋعا دەگەن قۇشتارلىق ستۋدەنتتىك جىلدارعا ۇلاسىپ, 1970 جىلى جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا ينجەنەر-ەكونوميست ماماندىعىنا يە بولىپ, 1975 جىلى الماتى جوعارى پارتيا مەكتەبىن بىتىرەدى.
ەندى اڭگىمە كەيىپكەرىنىڭ ساتىلاپ ءوسۋ جولىنا كوز جۇگىرتسەك. وڭلاسىن قاراباي ۇلى 1961 جىلى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ باستاپ, اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتتى. ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن 1971 جىلعا دەيىن جامبىل پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, 1973 جىلعا دەيىن جامبىل قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, 1977 جىلعا دەيىن جامبىل قانت زاۋىتى پارتيا بيۋروسىنىڭ حاتشىسى, جامبىل قالاسىنداعى زاۋىت اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1990 جىلعا دەيىن جامبىل قالالىق پارتيا كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1993-1996 جىلدارى جامبىل وبلىسى م ۇلىك جونىندەگى اۋماقتىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى-وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. ودان كەيىن جامبىل وبلىسى اكىمى اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ جانە باسەكەنى قورعاۋ جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنت ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. وسىلايشا وڭلاسىن قاراباي ۇلىنىڭ قىسقاشا ەڭبەك جولىنا ءجىتى نازار اۋدارساق ول كىسى ءوزىنىڭ كوپ جىلدارىن پارتيا-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىنا ارناعانىن, ياعني ۇزاق جىلدار بويى حالىقپەن قويان-قولتىق قىزمەت اتقارعانىن انىق كورەمىز.
كوز كورگەن كىسىلەر وڭلاسىن اعانىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بيلىكتىڭ تىزگىنىنە يە بولۋىنا باستاعان العاشقى قادامى جامبىل تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى كەزىندە وقۋ ورىنىنىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلانۋىنان باستالعانىن ايتادى. ول كەزدە نەبارى 22 جاستا ەكەن, سولتۇستىك اسكەري تەڭىز فلوتىندا ازاماتتىق بورىشىن وتەپ قايتقان جاس كوممۋنيسكە جاۋاپتى مىندەت جۇكتەلىپ, 300 ستۋدەنتكە باس بولىپ, جازداي مويىنقۇم, تالاس, سارىسۋ اۋداندارىندا مالشىلارعا ءۇي تۇرعىزىپ, قورالار سالادى. جاس ازاماتتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, شەشىمتالدىق قاسيەتى جايىندا اقپارات قۇرالدارى ارقىلى اۋدان, وبلىس باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىگە باستايدى.
وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وڭلاسىن اعانىڭ شەشىمتالدىعى مەن تالاپشىلدىعى تۋرالى مىسال كەلتىرە كەتسەك. كەڭەس وداعى بيلىگىنىڭ ناعىز سالتانات قۇرىپ تۇرعان 1981 جىلى جامبىلداعى سۋپەرفوسفات زاۋىتىندا اپات ورىن الىپ, قازاندىق جارىلادى. ادام شىعىنى بولماعانىمەن, مەملەكەت بيۋدجەتىنە ەداۋىر نۇقسان كەلتىرەدى. سول كەزدە زاۋىت اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن وڭلاسىن ەسىركەپوۆ شۇعىل كوميسسيا قۇرىپ, اپاتتىڭ سەبەبى مەن سالدارىن انىقتاتادى. كوميسسيا قورىتىندىسى بويىنشا ءوز ىسىنە سالعىرت قاراعان قىزمەتكەرلەرگە قاتاڭ سوگىس جاريالاتادى. ونىڭ ىشىندە, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي جۇرگەن زاۋىت ديرەكتورى گ.مايمۋردى ەكى ايلىق جالاقىسىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعارتادى. وڭكەڭنىڭ مۇنداي شەشىمىنە ەرتەڭىندە-اق قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبكوم بيۋروسىنىڭ مۇشەسى ۆ.باننيكوۆ قارسى شىعىپ, كپسس ححVI سەزىنىڭ دەلەگاتىن جازالاۋعا كىم سىزگە قۇقىق بەردى. شەشىمىڭىزدى بۇگىن وزگەرتىڭىز دەگەن تالاپ قويادى. ءوز شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىن بىلەتىن وڭلاسىن اعا الداعى اياقتان شالۋ ارەكەتتەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىنە قاراماستان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى. «كەشىرىڭىز, شەشىمىمدى وزگەرتپەيمىن. سەزدىڭ دەلەگاتى بولۋ زاۋىت ديرەكتورى مايمۋر جولداسقا قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسىن ساقتاۋعا ءجۇردىم-باردىم قاراۋعا, ادامداردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تۋدىرۋعا, مەملەكەتتى قىرۋار شىعىنعا ۇشىراتۋعا قۇقىق بەرمەيدى. ۋاجىمە كەلىسپەسەڭىز, قولىڭىزدا تۇر عوي, ماسەلەمدى بيۋروعا سالىڭىز», دەيدى اشىعىن ايتىپ.
تاعى ءبىر مىسال. 2004 جىلى ناۋرىز ايىندا وبلىس اكىمدىگىندە ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانعان كەڭەس وتەدى. وبلىس باسشىسى ورىنباسارلارى ۇسىنعان ناقتى ەمەس انىقتاماعا سىلتەمە جاساپ, كەيىنگى كەزدەرى تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتى تاراز قالاسىندا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ باعالارىن كوتەرىپ جىبەرگەنى تۋرالى اقپاراتتى جاريالايدى. كوپە-كورىنەۋ قىساستىققا شىداي الماعان و.ەسىركەپوۆ ورنىنان اتىپ تۇرىپ اقپاراتتىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتادى. سونداي-اق ءوزىنىڭ نارازىلىعىن ناقتى فاكتىلەرمەن دالەلدەپ بەرەدى. تابيعي گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترى تارازدا 7 تەڭگە 35 تيىن بولسا, الماتىدا 17 تەڭگە 78 تيىن, شىمكەنتتە 11 تەڭگە, ال اۋىزسۋدىڭ ءبىر تەكشە مەترى تارازدا شىمكەنتتەگىدەن 10 تەڭگەگە, قىزىلورداداعىدان 5 تەڭگە 32 تيىنعا ارزان, ولاي بولسا ءتاريفتى كوتەردى دەۋگە ەشقانداي نەگىز جوق ەكەنىن, كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ تاريفتەرى باسقا وبلىستارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن ەكەنىن بۇلتارتپايتىن قۇجاتتارمەن ايعاقتاپ, الداعى ۋاقىتتا دا ءتاريفتىڭ كوتەرىلمەيتىنىن نىعىزداپ ايتادى. وڭكەڭنىڭ وسى پىكىرى ارقىلى دا ونىڭ حالىقتىڭ تۇرمىستىق اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزۋگە باعىتتالعان ازاماتتىق ۇستانىمىن كورۋگە بولادى.
وڭلاسىن قاراباي ۇلىمەن قىزمەتتەس بولىپ, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى, ۇستاز-اعادان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنۋ كەزەڭى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سارىباي قالمىرزاەۆتىڭ جامبىل وبلىسىنا اكىمى بولىپ كەلگەن جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وبلىس اكىمى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى وكىمىمەن وڭلاسىن قاراباي ۇلىن اپپارات باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىنداعان ەدى. وڭلاسىن اعا سول جىلدارى قىزمەتىن بارىنشا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىپ, ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن ەرەكشە جاڭا قىرىنان كورسەتتى دەۋگە بولادى. اتالعان جىلدارى مەن ارىپتەس بولا ءجۇرىپ وعان كوزىمنىڭ جان-جاقتى جەتكەنىن دە ايتىپ ءوتۋ پارىزىم دەپ سانايمىن.
وبلىستىڭ 1998-2000 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى مەن 1998 جىلى وبلىستا ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋدىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسىمەن تاراۋ-تاراۋ بويىنشا كۇن سايىن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسۋ, جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ سياقتى قىرۋار جۇمىستار الدا كۇتىپ تۇر. مىنە, وسىنداي وراسان جۇمىستاردى وڭلاسىن قاراباي ۇلى كۇن-ءتۇن دەمەي, جوسپارلاپ, قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋعا الدى.
شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك 1998 جىلى 14 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ ونەركاسىپ سالاسىندا 17 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى. وبلىستا 46 كاسىپورىن, وبلىس ورتالىعىنداعى ءۇش حيميا زاۋىتى قايتا ىسكە قوسىلدى. امانكەلدى گاز-كەن ورنىن پايدالانۋ اكىمنىڭ باقىلاۋىندا تۇردى. 1997 جىلمەن سالىستىرعاندا مال باسى تۇراقتى دەڭگەيدە ساقتالىپ, ەت پەن ءسۇت 6-18 پايىزعا كوبەيدى. قانت قىزىلشاسىنىڭ, كارتوپتىڭ, كوكونىستىڭ ەگىس كولەمى ۇلعايتىلدى. استىقتىڭ جالپى ءتۇسىمى كوبەيدى. سونىمەن وبلىس سول كەزەڭدە رەسپۋبليكامىزداعى ورىن العان قيىن-قىستاۋ جاعدايدا ازىق-ت ۇلىگى ەڭ ارزان وڭىرگە اينالدى. بۇل جەتىستىكتەرگە البەتتە, اكىم جول كورسەتكەن شارۋانىڭ ساپالى ءارى ۋاقتىلى اتقارىلۋىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان اكىم اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى وڭلاسىن قاراباي ۇلىنىڭ دا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور ەدى. اپپارات باسشىسى اۋدان, قالا اكىمدەرىنە, وبلىستىق جەتەكشى قۇرىلىمداردىڭ باسشىلىعىنا تالانتتى كادرلار تاڭداۋداعى ۇلەسى دە وبلىستىڭ تابىسقا جەتۋىنە ىقپال ەتكەن ەدى. و.ەسىركەپوۆ بۇگىندە رەسپۋبليكاداعى جوعارى لاۋازىمداردا ابىرويمەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بىرقاتار شاكىرتتەرىمەن دە ماقتانىش تۇتادى.
وڭلاسىن اعا قوعامدىق-ساياسي جۇمىستا دا تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. «نۇر وتان» حدپ وبلىستىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ, پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعالارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, ەلباسىنىڭ العىس حاتىن الىپ, ساياسي بيلىك پارتياسىنىڭ «بەلسەندى قىزمەتى ءۇشىن» بەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقتى. اتاپ وتەر جايت, زەينەت دەمالىسىنا شىقسا دا ول تالاي جىل باسقارعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ وبلىستىق كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ ءىس تاجىريبەسى كەزىندە تمد ەلدەرى كاسىپوداقتارى كەڭەستەرى وداعىنىڭ مۇشەلەرىنە تاراتىلدى. حالىقارالىق كاسىپوداق فەدەراتسياسىنىڭ «كاسىپوداقتارعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالۋى دا وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن وڭلاسىن قاراباي ۇلى «قۇرمەت» وردەنىن يەلەندى.
قازىرگى تاڭدا وڭلاسىن قاراباي ۇلى ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعىتى اياسىندا ۇلت تاريحىن ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرۋگە مول ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قازاق تاريحىنداعى داڭقتى تۇلعالار قويىلعان ورىندارعا كەسەنە تۇرعىزىپ, ەسكەرتكىش ورناتۋعا كۇش-جىگەرىن سالۋدا, اتا-بابا ارۋاعىن سىيلاعان پەرزەنت رەتىندە حالىقتىڭ العىسىن الىپ ءجۇر. ول كىسى بۇگىندە شىمىر اتا, بايزاق داتقا قورلارىنىڭ توراعاسى, تاراز قالاسىنىڭ جانە بايزاق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
وتان وتباسىنان باستالادى, دەمەكشى وڭلاسىن قاراباي ۇلى ەل-جۇرتتىڭ قامىن ويلاي ءجۇرىپ, ءوزى كوتەرگەن شاڭىراقتا بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ ورناۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇداي قوسقان جارى ءبيبىسارا اپايىمىزبەن بىرگە بەرەكەسى ۇيىعان اۋلەتتىڭ ىرىس-باقىتىن اسىرىپ, ءوڭىردىڭ ابىرويلى ارداگەرى, ونەگەلى ۇلكەنى رەتىندە جاستارعا ۇلگى كورسەتىپ كەلەدى.
مارات ابدەش ۇلى
