ماتەريالدىق تۇرعىدان العاندا ول ەلدەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار, جەكە ادامنىڭ قۇقىلارى مەن مىندەتتەرى, مەملەكەت پەن جەكە ادام ارالارىنداعى قوعامدىق قاتىناستار مەن وكىلەتتىكتەردى ايقىندايتىن بارلىق قۇقىلىق نورمالاردىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانى ەل تۇرعىندارى مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ايقىندايتىن كەلىسىمشارت دەپ تە باعالاۋعا بولادى.
بارلىق ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىنىڭ ماتىندەرى ءارتۇرلى بولعانىمەن نەگىزگى سيپاتى حالىق بيلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونىمەن بىرگە ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان. الەمدەگى كونستيتۋتسيالار ماتىندەرىنىڭ ىشىندەگى ۇزدىكتەرى ەلدىڭ ماقتانىشى بولىپ سانالادى. ال ءالسىز ماتىندەر سول مەملەكەت تۇرعىندارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن بولەكتەنۋىنە, ىشكى جاۋلىقتىڭ تۋىنا سوقتىرادى. كونستيتۋتسيا كوپ جاعدايدا ەلدەگى بۇرىنعى ساياسي رەجىمنىڭ بۇزىلىپ, جاڭا قاتىناستاردىڭ ورناعانىن كورسەتۋ جانە ونىڭ قانداي بولماعىن ايقىنداۋ ءۇشىن جاسالادى.
قازاقستاندا كونستيتۋتسيا العاش رەت 1926 جىلعى 18 اقپاندا قابىلداندى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل كەزدە قازاق اتاۋى دا جوق, حالقىمىزدىڭ «كيرگيز» اتالىپ, 1920 جىلى اۆتونوميا بولىپ قۇرىلعاندا ول قىرعىز اكسر بولىپ ركسفر-دىڭ قۇرامىنا ەنگەن. حالقىمىزدىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن باستاماسىمەن حالقىمىزدىڭ ءوز اتاۋى قايتارىلىپ, 1926 جىلعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋتسياسىنا العاش رەت قازاق دەپ جازىلعان. وسى كونستيتۋتسيا قازاقستانداعى باسقارۋ جولدارىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىستى, ساياسي رەجىمدى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمىن, اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىن بەكىتتى. سايلاۋ قۇقىعىنىڭ, بيۋدجەتتىك قۇقىقتىڭ نەگىزگى باستاۋلارى بەلگىلەندى. وسى كونستيتۋتسياعا سايكەس قازاقستان رسفسر قۇرامىنداعى تولىق قۇقىقتى رەسپۋبليكا بولىپ تانىلدى.
سول كەزدە قولدانىستا بولعان لاتىن الىپبيىمەن جازىلعان ەكىنشى كونستيتۋتسيا 1937 جىلدىڭ 26 ناۋرىزىندا كەڭەستەردىڭ بۇكىلقازاقستاندىق ح توتەنشە سەزىندە قابىلدانىپ, 1978 جىلعا دەيىن 41 جىل قولدانىستا بولدى. بۇل كونستيتۋتسيا قازاقستاندى تولىققاندى وداقتاس رەسپۋبليكا دەپ تانىتقان, ماڭىزى زور قۇجات ەدى. وندا قازاقستان اۋماعىنىڭ قازاق كسر كەلىسىمىنسىز وزگەرتىلمەيتىندىگى دە اتاپ كورسەتىلگەن (16-باپ). 1961 جىلى ن.حرۋششەۆ قازاق جەرىن بولشەكتەپ, سولتۇستىكتەگى بەس وبلىستى ركسفر-دىڭ قۇرامىنا قوسۋدى كوزدەگەندە قاسقايىپ قارسى تۇرعان قازاقتىڭ ايماڭداي ازاماتى جۇمابەك تاشەنوۆ وسى كونستيتۋتسياعا سۇيەنگەن.
بۇل كونستيتۋتسيا 11 ءبولىم مەن 125 باپتان تۇردى. وندا «كسرو كونستيتۋتسياسىنىڭ 14-بابىنان تىس قازاق كسر ءوزىنىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارىن تولىق ساقتاي وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتى وزدىگىنەن جۇزەگە اسىرادى» دەلىنگەن دە سوزدەر بولدى. 1937 جىلدىڭ كونستيتۋتسياسىندا ەكونوميكالىق, ساياسي قورعانىس سالالارى بويىنشا ءوزارا ىقپالداستىقتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا باسقا دا تەڭ قۇقىلى رەسپۋبليكالارمەن ەركىن تۇردە وداقتاسۋعا قۇقىلىعى (13-باپ), جوعارعى رەسپۋبليكالىق جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى قالىپتاستىراتىن, زاڭنامانى جۇزەگە اسىرۋ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءتارتىپتى جانە دە ازاماتتار قۇقىعىن, سالىق سالۋ ت.ب. ماسەلەلەردى قورعاۋ بويىنشا رەسپۋبليكا ساياساتىن جۇرگىزۋ قۇقىقتارى بەكىتىلگەن (19-باپ).سونىمەن قاتار سوت پەن پروكۋراتۋرا جۇيەسى قامتىلعان. حالىق سوتتارى اۋدان ازاماتتارىنىڭ تاراپىنان قۇپيا سايلاۋ جولىمەن جالپى, تىكەلەي جانە تەڭ سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە سايلانىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ قازاق تىلىندە, ال باسقا ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان اۋدانداردا ولاردىڭ انا تىلدەرىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس بولعان.
قازاق جەرىندە ومىرگە كەلگەن ءۇشىنشى كونستيتۋتسيا 1978 جىلدىڭ 20 ساۋىرىندە بەكىتىلدى. بۇل كونستيتۋتسيانى ءىح شاقىرىلعان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى ءوزىنىڭ كەزەكتەن تىس VII سەسسياسىندا قابىلدادى. سوتسياليستىك مۇراتتى ماقسات ەتىپ, كوممۋنيستىك قوعامنىڭ دىڭگەگى بولۋعا تىرىسقان بۇل قۇجات ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن الىپ, جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداعان 1993 جىلعا دەيىن قولدانىستا بولدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلى 28 قاڭتاردا ءحىى شاقىرىلعان قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءىح سەسسياسىندا قابىلداندى. ال قازاقستاننىڭ قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋممەن قابىلداندى. قابىلدانار الدىندا ول بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلىپ, وعان 3 ملن-داي ادام قاتىسىپ, ولار 33 مىڭنان ارتىق تالقىلاۋ جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 30 مىڭداي ۇسىنىس پەن پىكىر جاريالاندى, سونىڭ ىشىندە 55 باپقا 1100 قوسىمشا مەن تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. اتا زاڭىمىز كۇشىنە ەنگەننەن بەرى وعان ءتورت رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 1998 جىلى 19-باپقا تۇزەتۋ ەنگىزىلدى, ولار پرەزيدەنتتىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ سايلانۋ مەرزىمى مەن وكىلەتتىگىن قايتا قاراۋدى قامتىدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جوعارى جاسىن شەكتەۋ الىنىپ تاستالدى. سونداي-اق ماجىلىسكە سايلاناتىن 10 دەپۋتات پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا پروپورتسيونالدىق جۇيەمەن سايلاناتىن بولدى. بۇل سايلاۋ كورىگىن قىزدىرىپ, حالىقتىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەرگە بەلسەنە قاتىسۋىنا جول اشتى. الايدا بۇل وزگەرىس 2007 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرمەن الىنىپ تاستالىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ەندىگى جەردە تەك پارتيالىق تىزىممەن پروپورتسيونالدىق جۇيە بويىنشا سايلاناتىن بولدى. بۇل وزگەرىستىڭ دە وزىندىك جەتىستىكتەرى بولدى. ەلدەگى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – پارتيالىق جۇيە جەتىلدىرىلىپ, بەلسەندىلىگىن ارتتىردى.
وسى 2007 جىلى ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر پارلامەنتتىڭ مارتەبەسىن دە ارتتىردى. ەندىگى جەردە پرەمەر-ءمينيستردى پارلامەنت بەكىتەتىن بولدى. سونىمەن قاتار وسى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ارقىلى قحا-نىڭ مارتەبەسى ارتتىرىلدى. ارنايى ەنگىزىلگەن كۆوتاعا سايكەس اسسامبلەيا ءوز قۇرامىنان ءماجىلىستىڭ 9 دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىنا يە بولدى.
قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا 2011 جانە 2017 جىلدارى دا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ول جەتىلدىرىلە ءتۇستى. ماسەلەن, 2017 جىلعى وزگەرىستەر قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ءىسىن كۇشەيتىپ, حالىق بيلىگىن نىعايتا تۇسۋگە, پارلامەنتتىڭ ءرولىن, ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى الدىنداعى دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, استانا قالاسىنىڭ شەگىندە قارجى سالاسى بويىنشا ايرىقشا قۇقىلىق رەجىم ەنگىزۋگە باعىتتالدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
