ويتكەنى كوپشىلىككە بۇل پىكىردىڭ ءوزى شىندىقتان ونشا الىس تا ەمەس, ارقايسىمىزدىڭ كۇندەلىكتى كورىپ, ىشتەن تىنىپ كۇڭىرەنىپ جۇرگەن جاعداي بولسا, قايتەرسىز.
اۋلالاردا ۇزاقتى كۇن, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كوبىنە دوپ تەۋىپ, ءيا باسقاداي ويناپ جۇرگەن جاس وسكىن بالالاردىڭ ورىسشا ايقاي-شۋ, شات داۋىستارى جەر جارىپ, جاڭعىرىعىپ جاتادى. اراسىندا ورىسشا تۇزدىقتى بىلاپىت سوزدەر دە كەتىپ جاتادى. ايالدامالاردا, اۆتوبۋستاردا, ساۋىق-ساۋدا ورىندارىندا سۇيكىمدى كىشكەنتاي عانا جەتكىنشەك ۇل-قىزدارمەن ورىسشا سويلەسىپ تۇرعان اجەلەردى, جاس انالاردى كورەسىز. ءبىر قىزىعى, الگى سۇيكىمدى بالا سۋدىراتىپ ورىسشا شۇلدىرلەپ جاتقاندا ءبىرتۇرلى, سۇيكىمىنەن ايرىلىپ جۇرە بەرەتىن سياقتى. ارينە, ارا-اراسىندا, وقتا-تەكتە قازاقشا سويلەسۋشىلەردى دە ۇشىراتاسىز, بىراق ونداي جۇبانىش تىم سيرەك, كوتەرمەلەپ ايتساق, وننىڭ ءبىرى عانا.
كوڭىلگە تىپتەن قونبايتىن ءبىر تۇسىنىكسىز نارسە سول, كۇللى ساباق قازاق تىلىندە جۇرەتىن, جاس ۇرپاعىمىزعا ءبىلىمدى انا تىلىمىزدە بەرىپ جاتقان قازاق مەكتەپتەرىنە بارا قالساڭىز, وندا دا كورەتىنىڭىز – ۇزىلىسكە شىققان وقۋشىلاردىڭ دالىزدەردە, اۋلالاردا ءبىر-بىرىمەن ورىسشا شۋلاسىپ, دۋىلداسىپ جاتقانى. اسىرەسە, وسى ءبىر جاعىمسىز جايت اقىلعا مۇلدەم سىيمايدى-اق. ءتىلدى, ءدىلدى, ءداستۇردى ساقتايدى دەپ ءۇمىت ارتىپ ۇلتتىق مەكتەپتە وقىتىپ جاتقان, ۇلت بولاشاعى دەيتىن قاراكوز بالدىرعانداردىڭ ءوز انا تىلىنە دەگەن مۇندايلىق نەمقۇرايدىلىعى, سەلت ەتپەس سامارقاۋلىعى قايدان شىعادى, قايدان تۋىندايدى؟ جاندى جارالايتىن, كوڭىلدى نالالايتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءتۇپ تامىرى قايدا جاتىر, سىڭىردەي سوزىلىپ بىتپەي قويعان ءسىرى سەبەبى نەدە؟.. ءيا, شاراسىزدىقتان سۇراقتى وسىلاي قويۋعا تۋرا كەلەدى.
البەتتە, وسى ءبىر تاعدىرشەشتى ماسەلەدە ەشكىم دە كىنانى ءوز موينىنا الۋعا ق ۇلىقسىز. «بۇعان كىنالى تەلەديدار مەن ينتەرنەت» دەيدى جەلىدەگى ءبىر جازارمان. ەكىنشىسى ورتا مەن كوشەنى كىنالايدى. ءۇشىنشىسى بار كىنانى انا سۇتىمەن بىرگە انا ءتىلىن دارىتپاعان, نارەستەنى شارانا كەزىنەن باستاپ ۋىز تاربيەگە جارىتپاعان اتا-اناعا اۋدارادى. ەندى بىرەۋلەر سىن جەبەسىنىڭ ۇشىن بالاباقشا مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا اكەلىپ تىرەيدى. بۇلاردىڭ ەشقايسىسىن دۇرىس ەمەس, ورىنسىز دەپ ايتا الماسپىز. سوعان قوسا, ءوز تاراپىمىزدان قازاق ءتىلىن قازاق ۇرپاعىنىڭ مەڭگەرۋى ورايىندا وسىنداي تۇيتكىلدى قيىن جاعداي قالىپتاسۋىندا ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ءوزى كىنالى دەر ەدىك. ءيا, ءوزىمىز.
بىراق كىنالىنى ىزدەپ تاۋىپ, ايىبىن بەتىنە باسقاننان ماسەلە وزدىگىنەن شەشىلە قالماسى جانە انىق. جۇرتتىڭ ءبارى پراگماتيك بولىپ العان. «ۇلتتىق نامىس» دەگەن نارسەگە, جۇقالاپ ايتقاندا, پىسقىرمايتىن بولىپ بارادى, ءارى-بەرىدەن سوڭ سوعان شاقىرىپ پافوستى اڭگىمە ايتقان پاقىرىڭنىڭ ءوزىن كۇلكى قىلادى. قايتەمىز, «قازاق پەن قازاق ءبىر-بىرىمىزبەن قازاقشا سويلەسەيىكشى» دەگەن رياسىز ءجون سوزگە دە يلىكپەگەن قازاقپىز عوي. بالاسىمەن اۋەلى ءوزى باستاپ باسقا تىلدە سويلەسۋشى قانداستارىمىز «نەگە بۇلاي؟» دەگەنىڭە بەت باقتىرمايدى, سولاي بولۋىنىڭ, قازاق بالاسىنىڭ ءتىلى قازاقشا ەمەس, ورىسشا شىعۋىنىڭ مىڭ ءتۇرلى سىلتاۋ-سەبەبىن العا تارتادى. قالاي ۇگىتتەسەڭىز دە, قازاق تىلىنە يىمەيدى, ىقىلاس تانىتپايدى. ويپىرىم-اي, ءوز قازاعىنا وگەي بولارلىقتاي قازاق ءتىلى نەدەن جازدى دەپ كەي-كەيدە قاپالاناتىنىمىز دا وسىندايدا.
ارينە, ءيسى قازاق باردا, تاۋەلسىز قازاق ەلى باردا قازاق ءتىلى دە بار, ءومىر سۇرە بەرمەك. بارلىق باسقا حالىقتاردىڭ تىلدەرى سياقتى, قازاق ءتىلى دە سانعاسىرلىق زامانداردىڭ تولاعاي تولعاعىمەن دۇنيەگە كەلگەن. كيەسى قارا جەردەن دە اۋىر, ۇلتتىڭ بار قاسيەتىن بويىندا ساقتاعان سونداي قازىنالى قارا قازان ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەمەۋ, كۇندەلىكتى ومىردەگى قولدانىسىن كۇرمەپ ۇستاۋ ەشبىر قيسىنعا كەلمەيدى. پروبلەمانىڭ اسقىنعانى سونشالىق, بۇل وت باسىندا, وشاق قاسىندا ايتىلىپ شەشىلەتىن ماسەلە توڭىرەگىنەن مۇلدەم الىستاپ كەتكەن. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى ءىس جۇزىندە, ناقتى ومىردە اتا زاڭدا ايتىلعانداي دارەجەدە كورىنىس تابۋى ءۇشىن قوسىمشا تەتىكتەردى زاڭنامالىق تۇردە ىسكە قوسپاسا, ءىستىڭ ىلگەرى باسۋى نەعايبىل.
وسى ارادا مىناداي ءبىر وي كەلەدى. انتيكالىق ءداۋىردىڭ عۇلاماسى ارحيمەد: «مەنىڭ قولىما تۇتقا بەرىڭدەرشى, مەن دۇنيەنى توڭكەرىپ تاستايىن!» دەگەن ەكەن. سول سياقتى, قازاق ءتىلىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن مەڭدەگەن ماسەلەلەرىن ءبىرجولا شەشۋ ءۇشىن جاڭاعىداي ءبىر مىقتى تۇتقا قاجەت سياقتى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ونداي تۇتقا – قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك. زاڭدى نەگىزدە ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن بارىنشا كەڭەيتەتىن ومىرلىك جاعدايلار تۋعىزىلماسا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, قارجى, بانك, سوت جۇيەلەرى مەملەكەتتىك تىلگە ءسوز ەمەس, ءىس جۇزىندە كوشپەسە, قازاق ءتىلىنىڭ باسىنداعى قازىرگى بۇلتى تارقامايدى. قازاق ءتىلىنىڭ قىدىرىنداي قۇتقارۋشىسى, بارلىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن توڭكەرىپ تاستايتىن تۇتقاسى − انا تىلىمىزگە دەگەن قاجەتتىلىك دەيتىنىمىز دە سوندىقتان.
ءبىر قۋانىشتى حابار: استانا ىرگەسىندەگى قوياندى اۋىلىنداعى مەكتەپتە بيىل 18 قازاق سىنىبى اشىلاتىن بولىپتى. سوعان جالعاس تالاپكەر, قوسشى اۋىلدارىندا دا قازاق سىنىپتارى جىلدان-جىلعا كوبەيە ءتۇسىپ وتىر. ءتىل تۇتقاسى, قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك وسى جاس جەتكىن بولاشاعىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
