اعايىن-تۋعان, اۋىل-ايماقتا وعان باتىپ ەشكىم استە قاتتى ءسوز ايتپايدى. ايتسە اتاسى اشۋ شاقىرماق. شالدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن دەيدى. دەسە دە سول شالدىڭ بالاسى اقىلدى تەنتەك, كەلە-كەلە بايسالدى دا بايىپتى جىگىت بولىپ وسەدى.
ۇلتتىڭ يمانى, ءدىنى, ەجەلگى سالت-داستۇرلەرى اياق استى ەتىلگەن كەڭەستىك قىزىل يدەولوگيا زامانىندا ناق وسى «شالدىڭ بالاسى» ينستيتۋتى حالىقتىق اسىل قاسيەتتەرىمىزدى ەش دابىر-دابىراسىز, ءۇن-ءتۇنسىز, ۇيىشىلىك تاربيەمەن-اق ساقتاپ قالۋعا, ۇمىتتىرماۋعا, كۇرەسىنگە تاستاماۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ويتكەنى كوممۋنيستىك ۇراننىڭ دەلبەسىن قاعىپ, سوعان ءوزىنىڭ دە دەلەبەسى قوزىڭقىراپ جۇرگەن اكەنىڭ ەمەس, اتاسىنىڭ تاربيەسىندە كوبىرەك بولعان بالا اتا سالتىنان اجىرامادى. اتاسىنىڭ كۇندەلىكتى ۇيرەتۋىمەن ۇلكەندەرگە سالەم بەردى, ءدام قايىرعاندا «اللاھۋ-اكبارىن» ايتىپ بەت سيپادى, وتىرعان-تۇرعاندا ء«بيسميللادان» جازبادى, ۇيگە كەلگەن ۇلكەندەردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, سۇلگى اپەرىپ, العىس-باتا الۋدىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ ءوستى. شالدىڭ باۋىرىنداعى بالاعا ىزگىلىك پەن يمان تابيعي تىرشىلىكپەن كىشكەنتايىنان بىتە قايناسىپ دارىدى. بۇلاي ەتۋگە اكە-شەشەنىڭ دارمەنى دە, قولى دا جەتپەگەن, ۋاقىتى دا بولماعان كەڭەس زامانىندا شالداردىڭ تاربيەسى ماڭىزدى بولدى دەيتىنىمىز سودان.
«شالدىڭ بالاسى» قاي كەزدە بولماسىن وزەكتى دە ورەلى تاقىرىپ. بۇل مانزەلدى ماسەلە قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ تالاي شىعارمالارىنا ارقاۋ دا بولىپ كەلەدى. بەلگىلى اقىن سۆەتقالي نۇرجان وسى اتتاس عاقيا تولعاۋىندا اتا تاربيەسىنىڭ اتپال قاسيەتتەرىن, ۇرپاق جۇرەگىندە مازداتقان وتىن تۇرمىستىق كۇيبەڭنەن الدەقايدا بيىك, ۇلتتىق بولمىس دارەجەسىنە كوتەرە, زور تەبىرەنىسپەن جىرلايدى. ال جازۋشى قانات ابىلقايىردىڭ «اتاسىنىڭ بالاسى» اتتى ەتنوگرافيالىق سيپاتتاعى اڭگىمەسىنەن وسىناۋ قازاقي تاربيە باستاۋىنىڭ تۇنىعىنان قىزىعا قانىپ ىشكەندەي بولامىز:
«– مۇقىشتاي, ءاي مۇقىشتاي! اتالارىڭمەن امانداس...
ۇيدەن جۇگىرە شىققان بەس جاسار مۇقىشتاي اتاسىنىڭ دوستارىنا ۇلكەن كىسىلەردەي «اسسالاۋماعالايكۇم!» دەپ ماڭعازدانا قولىن ۇسىندى.
– ۋاعا-ءلاي-كۇم-ۋاس-سالام! بۇل قاي بالا؟
– اتامنىڭ بالاسىمىن!»...
قازاق سالتى ءۇشىن قانداي عاجاپ, قانداي جاراسىمدى سۋرەت! شالدىڭ بالاسى ءومىر ورلەرىندە, تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىندە سۇرىنبەيدى. شاي ءىشىلىپ بولىپ, ء«اۋمين» دەپ قول جايعاندا شالدار «سەن قايىر, مەن قايىر» دەسىپ بوگەلىپ قالىپ, اتاسىنان ۇيرەنگەن باتانى ساڭقىلداپ مۇقىشتاي بەرىپ جىبەرەدى: «داستارحانىڭ توق بولسىن, ۋايىم-قايعىڭ جوق بولسىن, باق-داۋلەت بەرسىن باستارىڭا, عۇمىر بەرسىن جاستارىڭا, بالە-جالا, جىن-شايتان, جولاماسىن قاستارىڭا. ءاۋمين. اللاھۋاكبار!»
مۇقىشتاي ودان سوڭ شالداردىڭ قولدارىنا سۋ قۇيىپ, باتالارىن الادى. ايتقىزباي ىستەيدى, ادەپ-ىزەتتەن جاڭىلمايدى, سوزدەن دە توسىلمايدى. ءيا, اتاسىنىڭ بالاسى وسىنداي بولماق كەرەك.
تۇڭعىش بالانىڭ اتاسىنىڭ قولىندا ءوسۋى قازاقتا ەجەلدەن, ەرتە كەزدەردەن بار جوسىن. ۇلى اقىنىمىز ابايدىڭ تۇڭعىشى اقىلبايدى دا اكەسى قۇنانباي باۋىرىنا سالىپ, كەنجە ۇلى رەتىندە تاربيەلەپ, ەركە ەتىپ وسىرگەن, ءوزى قۇدا ءتۇسىپ ۇيلەندىرگەن, باسقا بالالارىنا قالاي ەنشى بەرسە, وعان دا سولاي ەنشى ءبولىپ, بولەك وتاۋ قىلىپ شىعارعان. ءسويتىپ, اتاسى بارلىق اكەلىك مىندەت-پارىزدى ءوزى اتقارعان. ءوز اكەسى ابايدى اعا دەپ اتاپ, اقىندىعىنان بولەك, انقۇمار, سال-سەرىلىككە جاقىن بولدى. ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە «اقىل اعا» اتانۋى اقىلبايداي اسقان اقپەيىل, اڭقىلداعان جاننىڭ, ءبىر جاعىنان قاجى اتاسىنىڭ بالاسى بولعاندىعىنان بولسا كەرەك.
زامان وزگەردى, قوعام وزگەردى, قازاق تا باسقاشالاندى. بىراق حالقىمىز الدە دە اتاسىنىڭ بالاسى, «شالدىڭ بالاسى» ينستيتۋتىن ولتىرمەي, وشىرمەي ساقتاپ كەلەدى. ارينە, بۇل ينستيتۋتتىڭ الەۋەتى بۇرىنعىداي تىم اسەرلى ەمەس, السىرەگەن جايى بار. باياعى اۋىلدىڭ اتالارى ازايدى. اتالاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءوزى ۋرباندانىپ, قالالارعا اۋىستى. جاھاندانۋ ىقپالىمەن قازاقي سالتتارىمىزدىڭ سيپاتتارى سان قيلى وزگەرىستەرگە ۇشىراي باستادى. سونىڭ وزىندە دە اتا تاربيەسىن الىپ جاتقان اسىلتەك اتا بالالارى از ەمەس.
قازاقتىڭ قارا شالدارىنىڭ تاربيەسى ۇلتىمىزدىڭ جاس وسكىن ۇرپاعىنا قازىرگى كەزىمىزدە اسىرەسە قاجەت. اتاسىنىڭ بالالارىنان تالاي ايتۋلى ازاماتتار شىققانىن ەستەن شىعارمايىق. شالدىڭ بالاسى بولۋ اتا-انا تاربيەسىن جوققا شىعارمايدى, تولىقتىرادى, تولىققاندى ەتەدى. شالدىڭ بالالارىنا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن!
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
