قازاق «قىرىق كۇن شىلدە» دەپ اتايتىن جىلدىڭ ەڭ شىلىڭگىر كەزىندە ۇلكەندەر تۇزعا تۇسۋگە جينالاتىن. اۋىلىمىزدان 8 شاقىرىم جەردەگى قويسارى اۋليەنىڭ تۇزىنا ءتۇسۋدىڭ وزىندىك ءجون-جورالعىسى بار ەدى: تۇزعا تۇسەتىن ادام اۋەلى اۋليە زيراتىنا سوعىپ, دۇعا باعىشتاپ, اق شۇبەرەككە تيىن-تەبەن ساداقاسىن بايلايتىن. سودان كەيىن سوردىڭ جاعاسىنا شاتىرىن تىگە ورنالاسىپ, مالىن سوياتىن. ايەلدەر قازان-وشاعىن قامداپ جاتقاندا, ەرلەر سور جاعاسىنان اۋىزىن كەڭ, ءتۇبىن تار ەتىپ «قۇدىق» قازاتىن. سالدەن كەيىن-اق شۇڭقىردىڭ تۇبىنە ۋداي اششى سۋ شىم-شىمداپ جينالا باستايدى. بۇل سۋ كەيىن جۋىنۋعا كەرەك. ال تۇزدىڭ شيپالى قارابالشىعى سوردىڭ ورتاسىنا قاراي ون شاقتى قادام جۇرگەندە شىعادى. كۇننىڭ ىستىعى تابان كۇيدىرەدى. جۇپ-جۇمساق مايلى قارابالشىقتى تۇگەل دەنەگە جاعىپ, بەلۋاردان بالشىققا كىرىپ, ماۋجىراپ جاتقان قانداي! كەيبىرەۋلەر ءتىپتى وسىلاي ۇيىقتاپ تا الادى. بىراق ءبىرىن-ءبىرى ەسكەرتىپ, ء«اي, تۇز ءوتىپ كەتپەسىن!» دەپ تە جاتادى. ءبىز سياقتى بالالاردىڭ ەرمەگى – تۇزعا تۇسكەن ادامداردىڭ ورنىندا قالعان «اقتىق» شۇبەرەكتەردەن تيىن جيناۋ, ودان قالسا سور جاعاسىنداعى اق تاقىرعا جالاڭ اياعىمىزدىڭ ءىزىن قالدىرىپ جارىسۋ ەدى.
تۇزعا اشقارىن تۇسۋگە بولمايدى دەيتىن. قارابالشىققا اۋناپ جاتۋدىڭ دا ۋاقىتى شەكتەۋلى, ۇزاق دەگەندە ءبىر ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس. سوسىن سول سوردىڭ وزىنەن شىققان اششى سۋمەن تۇگەل جۋىنىپ, قىمتانىپ كيىنىپ الاسىز. كوبىنەسە قارابالشىق «ۆانناسىن» اراعا ۋاقىت سالىپ ءۇش مارتە قابىلدايدى. ەڭ باستى شارت – تۇزعا تۇسكەن سوڭ ءۇش كۇنگە دەيىن جۋىنۋعا بولمايدى. قالىڭ كيىنىپ, جەل تيۋدەن, سۋىقتان ساقتانۋ كەرەك. وسى كۇندەرى ادامنىڭ تەرىسى ەرەكشە جۇمسارىپ, ءجيى تەرلەپ, ول تەر كيىمگە ءسىڭىپ قاۋدىرلاپ, اق سورتاڭ بولىپ قالادى. مەجەلى ءۇش كۇن وتكەن سوڭ عانا ادام تازا سۋمەن تولىق جۋىنىپ, كيىمىن تۇگەل اۋىستىرادى. جىل سايىن وسىنداي ەم-شارادان وتكەن ادام تەرى اۋرۋلارىنان ادا بولىپ, بۋىن-بۋىنعا جينالعان سۋىقتى قۋىپ شىعادى دەيتىن...
«تۇزعا ءتۇسۋدىڭ عاسىرلىق ءداستۇر-داعدىسى سول كۇيىندە وزگەرمەي ساقتالعان» دەپ ماقتانساق تا بولادى. ويتكەنى وڭىردەگى ەمدىك-شيپالى, قارابالشىقتى ورىنداردىڭ ەشقايسىسىندا ارنايى تىركەلگەن ساۋىقتىرۋ ورنى جوق.
– جاقىندا شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ الماز اۋىلى ماڭىنداعى سوركولگە بارىپ تۇز قابىلدادىق. سوركولدىڭ باسىندا 100-دەن اسا ادام ەم قابىلداپ, ماشينالارىن كولەڭكە قىلىپ, اس ءىشىپ جاتتى. ءبىز دە ماڭىنداعى اۋليەگە دۇعامىزدى باعىشتاپ, اقتىعىمىزدى بايلاپ, ءبىسمىللا دەپ كىرىسىپ كەتتىك. ايتايىن دەگەنىمىز, كەلىپ-كەتىپ جاتقان ەل-جۇرتتان ءبىراز قوقىس قالادى ەكەن. بۇيتە بەرسەك, كيەلى دە شيپالى ورىن قوقىس پوليگونىنا اينالاتىن ءتۇرى بار. ەشكىمنىڭ مەنشىگىندە بولماعاندىقتان, «بۇل جەردى نەگە اباتتاندىرمايسىڭ؟» دەپ ايتا المايسىڭ. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگى تازالىقتى قاداعالاپ, قوقىس قالدىرماۋ, جيناپ كەتۋ سياقتى ەسكەرتۋ تاقتايشالارىن ورناتىپ قويسا قايتەر ەدى؟! نەمەسە بەلسەندى ازاماتتار بىرلەسىپ باستاما كوتەرىپ, سەنبىلىك وتكىزسە قانە؟! جالپى, تازالىق ماسەلەسى جالعىز سوركول ەمەس, تۇز قابىلدايتىن جەرلەردىڭ ءبىرازىنا ءتان, – دەيدى ورال قالاسىنىڭ تۇرعىنى نۇرلان ءسادىر.
ارينە ەمدىك-شيپالى ورىنداردىڭ سانيتارلىق تازالىعى وتە ماڭىزدى ماسەلە. ەڭ باستىسى, تابيعات بەرگەن بايلىقتى رەتىمەن پايدالانۋ, قازىرگى زامانعا لايىق ساۋىقتىرۋ ورىندارىن اشىپ, حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراتۋ جايى. باتىس قازاقستانمەن كورشىلەس جاتقان استراحانداعى ەلتون, ورىنبورداعى سول-يلەتسك (قازاقتار تۇزتوبە دەپ اتايدى) ساناتوريلەرىنىڭ عاسىردان ارتىق تاريحى بار. اتالعان بالنەولوگيالىق شيپاجايلاردا جىل سايىن مىڭداعان ادام قارجى شىعارىپ, شيپا ىزدەپ بارادى.
ال باتىس قازاقستان وڭىرىندە بالشىقپەن ەمدەيتىن شيپاجايلار بار ما؟ نەگىزگى ءپروفيلى بولماسا دا, ەم شارالارىندا شيپالى بالشىقتى قولداناتىن ءبىر-ەكى شيپاجاي بار ەكەن. 2009 جىلى جاڭاقالا اۋدانى ورتالىعىندا «كاپۋستين يار», «ازعىر» پوليگوندارىندا جاسالعان اسكەري سىناقتاردان زارداپ شەككەن تۇرعىنداردى ەمدەۋ ءۇشىن اشىلعان «اۋدانارالىق ساۋىقتىرۋ اۋرۋحاناسى» وڭالتۋ ورتالىعى» بۇگىندە ناۋقاستاردىڭ بەل, تىزە, شىنتاق بۋىندارىن ەمدىك بالشىقپەن سىلاپ ەمدەيتىن اقىلى قىزمەت كورسەتىپ ءجۇر. وڭالتۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ۋاقىتشا مىندەتىن اتقارۋشى نۇرمانعالي فازىلوۆقا حابارلاسىپ, ەمگە قولداناتىن بالشىقتىڭ قايدان الىناتىنىن سۇرادىق.
– ءبىز ەمدىك بالشىقتى اتىراۋ وبلىسىنداعى قاراباتان كولىنەن الدىرامىز. جىلىنا ءبىر رەت, جاز كەزىندە 3 تونناداي بالشىق الدىرىپ, ەمگە پايدالانامىز. ال قىس ۋاقىتىندا بالشىقپەن ەمدەۋ جۇرگىزىلمەيدى, – دەيدى ورتالىق وكىلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا, ءتىپتى جاڭاقالا اۋدانىندا دا بەلگىلى تۇزدى كولدەر بولعانىمەن, بالشىقتىڭ حيميالىق قۇرامى, دارىگەرلىك تالداۋى جوقتىقتان ەمگە پايدالانىلمايدى. قىمباتقا تۇسسە دە الىستان تاسۋعا ءماجبۇر. ال قاراباتان بالشىعىنا اتىراۋ گيدروگەولوگيا مەكەمەسىنىڭ انىقتاما قاعازى بەرىلگەن.
بەلگىلى «اقجايىق» شيپاجايىندا دا بالشىقپەن ەمدەۋ قىزمەتى بار. ءبىر ءتاۋىرى, شيپاجاي ەمدىك بالشىقتى ىرگەدەگى ءالجان سوردان الادى ەكەن. شيپاجاي ديرەكتورى البەرت ءسافۋلليننىڭ ايتۋىنشا, ءالجان سوردىڭ ەمدىك بالشىعىنىڭ قاسيەتى وداق كەزىندە بەلگىلى بولعان. «ماسكەۋدەگى كۋرورتولوگيا جانە فيزيوتەراپيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى گيدروگەولوگيالىق پارتياسى ء«الجان كولى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەڭ بولاشاعى زور سور كوزى. وسى وڭىردە بالشىقپەن ەمدەيتىن ساۋىقتىرۋ ورىندارىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتە الاتىن ورتالىق بولا الادى. سوردىڭ سانيتارلىق-باكتەريولوگيالىق كورسەتكىشتەرى ورتالىق كۋرورتولوگيا جانە فيزيوتەراپيا عزي تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى. ءالجان سوردىڭ بالشىعى جوعارى مينەرالدى ورتا ءسۋلفيتتى بالشىقتار قاتارىنا جاتادى. مۇنداي جوعارى مينەرالدى ءسۋلفيتتى ەمدىك بالشىق – ءنوۆوسىبىر وبلىسىنداعى كاراچي كولىنىڭ سورىمەن تەڭدەس» دەپ بەرگەن انىقتاما قولىمىزدا», دەيدى ول.
جاڭاقالا وڭالتۋ ورتالىعى دا, «اقجايىق» شيپاجايى دا تابيعي شيپالى كولدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان, بالشىقپەن ەمدەۋگە ارنايى ماماندانعان مەكەمە ەمەس. ال ءالجانسور, ارالسور, حاكيسور, كىندىكتى, تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان شيپالى بالشىقتى كولدەرى بار وڭىردە شيپاجاي اشۋعا نە كەدەرگى؟
– مۇنداي بالنەولوگيالىق قورى بار رەكرەاتسيالىق رەسۋرستاردى جەكەلەگەن ادامدار يگەرىپ, كاسىپ جۇرگىزە المايدى. بۇل وتە قىمباتقا تۇسەدى. سوندىقتان مۇنداي ورىنداردى مەملەكەت قولىنا الۋى كەرەك, – دەيدى گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور قاجىمۇرات احمەدەنوۆ.
قاجىمۇرات ماقسۇت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اتىراۋ وبلىسىندا ءدال وسىنداي باستاما اياقسىز قالعان. يندەر تۇزدى كولىنىڭ جاعاسىندا جەكەمەنشىك ساۋىقتىرۋ ورنىن اشپاق بولعان كاسىپكەرلەر كوپ ۇزاماي تاقىرعا وتىرعان.
قارابالشىقتى ورىنداردى يگەرۋدەگى ەڭ باستى كەدەرگى – بۇل جەردەگى شيپالى بالشىقتىڭ ارقايسىسىنا حيميالىق تالداۋ جاسالماعانى, قۇرامى انىقتالماعانى بولىپ تۇر. «جەكە كاسىپكەر مۇنداي تالداۋ جاساۋعا تاپسىرىس بەرە المايدى, بۇل وتە قىمبات شارا. وڭىردەگى شيپالى تۇزداردىڭ قۇرامى قانداي, قايسىسى قانداي دەرتكە شيپا بولاتىنىن انىقتاۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ورىندارى ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىرىس بەرسە بولار ەدى», دەيدى ق.احمەدەنوۆ. 2017 جىلى ق.احمەدەنوۆ باستاعان عالىمدار توبى جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى اتىنان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن تۇزكۇمبەزدى لاندشافتى قۇرىلىمداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزىن تالداۋ» اتتى عىلىمي جوبا بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن ەكەن. «زەرتتەۋ بارىسىندا باتىس قازاقستاندا گەوديناميكالىق, توپىراقتىق-گەوحيميالىق, سۋكتسەسسيوندى-فلوريستيكالىق, ميكروكليماتتىق, گيدرولوگيالىق, گەوپاتوگەندىك قۇبىلىستاردىڭ ينديكاتسيا ءادىسى نەگىزىندە تۇزكۇمبەزدى تەكتوگەنەزدىڭ دامۋى باعالاندى. كاسپي ماڭى ويپاتى تۇزكۇمبەزدى گەوجۇيەسىنىڭ تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتى زەرتتەلدى. يندەر, ارالسور, ءالجانسور جانە حاكيسور كولدەرىندە مينەرالدى سۋلار مەن ەمدىك بالشىقتاردىڭ تولقۇجاتى جاسالدى» دەيدى عالىم.
ورالدىق عالىمداردىڭ سوڭعى زەرتتەۋى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ رەكرەاتسيالىق جانە بالنەولوگيالىق الەۋەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءوڭىردىڭ وزىنە ءتان گەوجۇيەسى مينەرالدى بالشىقتار مەن تابيعي سۇيىقتاردىڭ ەرەكشە قورىن قالىپتاستىرعان. «بىراق بۇل الەۋەتتى پايداعا اسىرۋ تومەن دارەجەدە. ويتكەنى سالاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا جوق, ينفراقۇرىلىم دامىماعان, جارناما دا جەتىسپەيدى», دەيدى عالىمدار.
دەگەنمەن, الماتىداعى ۋ.احمەتسافين اتىنداعى گيدروگەولوگيا جانە گەوەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ حيميالىق تالداۋ زەرتحاناسى, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سىناق ورتالىعى جانە «ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعى» بقو فيليالىنىڭ سىناق ورتالىعى يندەر, ءالجانسور, ارالسور جانە حاكيسور تۇزدى كولدەرىنەن الىنعان شيكىزاتقا حيميالىق تالداۋ جاسادى. زەرتتەۋ ناتيجەسى شيكىزاتتىڭ ەمدىك بالشىقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندى ءسۋلفيدتى-تۇنبالى برومدى قوسپالارعا باي ەكەنىن كورسەتكەن. سونىڭ ىشىندە بۇل بالشىقتاردىڭ شيپالىلىعى رەسەيدىڭ بەلگىلى ەلتون, كاراچي شيپاجايلارىنان كەم تۇسپەيتىندىگى انىقتالىپ وتىر. ء«الجانسوردىڭ بالشىعى وتە جۇمساق, مايدا بولىپ كەلەدى. بالشىقتىڭ ىلعالساقتاعىش قاسيەتى بالنەولوگيالىق قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. ءبىز زەرتتەگەن تۇزدى كولدەردىڭ ىشىندە فيزيكالىق-حيميالىق كورسەتكىشتەرى جاعىنان ەڭ وزىعى وسى ءالجانسور بالشىعى», دەيدى عالىمدار.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, شيپالى بالشىقتىڭ ەرەكشە حيميالىق قۇرامى ارنايى شيپاجايلار اشىپ, قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, جاقىن شەتەلدەن دە دەمالۋشىلاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. سوندىقتان بۇل ايماقتا بالشىقپەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ, مەديتسينالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ – ءوڭىر الدىندا تۇرعان ءبىر مەجە دەر ەدىك.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
