ويلاپ قاراساق, سوڭعى جىلداردا ەلدە جيىلەپ كەتكەن, بۇرىن بولماعان اۋرۋ تۇرلەرى, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار, ءوزىن ءوزى ولىمگە قيۋ سەبەپتەرى وسىنداي ءارتۇرلى حيميكاتقا تولى شەتەلدىك تاماقتى پايدالانۋدان ەمەس پە ەكەن؟!. ءشوپ شىقپايتىن ساحارا, قۇمدى شولەيت ولكەدە تۇرساق, ءبىرسارى. قازاقستانداي دۇنيە جۇزىندە تەڭدەسى جوق باي ولكەدە تۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جەتكىلىكتى وندىرمەۋ ۇلتتىق نامىسىمىزعا ۇيات دەپ ويلايمىن.
استىق ءوندىرۋدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, 1990 جىلداردىڭ باسىندا رەسپۋبليكادا قوي سانى 40 ميلليونعا, جىلقى 1 ملن 300 مىڭعا, ءىرى قارا 9,5 ملن-عا جەتتى. 30-عا تارتا قۇس فابريكاسى بولدى. جىلىنا 1 ميلليون توننا ەت ءوندىرىلىپ, ونىڭ 650 مىڭ تونناسى شەتكە شىعارىلاتىن. ءسۇت ونىمدەرى سىرتتان اكەلىنبەيتىن. كوكونىس, باسقا دا جەمىس-جيدەك ونىمدەرى رەسپۋبليكا كولەمىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن جاعدايدا بولاتىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مال باسى جونىندەگى مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىردىڭ وزىندە ەلدىڭ 500 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىگى بار, بىراق وتكەن جىلى ودان 15 ەسە كەم ەت ساتىلىپتى.
اتا-بابا جەرىندە, تۇگىن تارتسا, مايى شىعاتىن باي جەردە تۇرىپ, تاۋەلسىزدىك العان ەلدە, ءوز بيلىگىمىز, ءوز بايلىعىمىز قولىمىزدا تۇرعان كەزدە, باسقاسى باسقا, جاتتىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنە تاۋەلدى بولۋىمىز – ايتۋعا ۇيات. بىراق قازىرگى جاعداي وسىنداي.
مەن بۇل سالانىڭ وتكەنىن, قالاي قۇلاپ, قايدا كەتكەنىن قايتالاۋدان اۋلاقپىن. تۇسىنەرلىك دارەجەدە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. بىراق بىزدە ەلدىڭ ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ىرگەلى ماسەلەلەردى تىركەپ, زەرتتەيتىن, ناتيجەسىن ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزەتىن مەكەمە بار ما؟ قۇدايعا شۇكىر, مۇناي مەن گاز سالاسىنان تۇسكەن مول قاراجات ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن ءبىرشاما تۇزەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلە وتە كۇردەلەنبەي, شەشىلۋدە. بىراق حالىقتىڭ جانايقايى جوق ەمەس. ول ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلدىڭ جاعدايى, جەردىڭ جاعدايى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى.
قازىر التىن بەسىك اۋىلىمىز جۇقاردى. بۇرىن 1,5-2,0 مىڭ ادامى بار كەڭشار ورتالىعىندا 600-700-دەي ادام قالدى. 600-700 بالا وقيتىن مەكتەپتە 120-150-دەي بالا وقيدى. كوشۋ جالعاسۋدا. مال باسى وسەتىن ەمەس. وعان جاعداي, مۇمكىندىك جاسالماي وتىر. باستى پروبلەما – مال ازىعىن دايىنداۋ قيىندىق تۋعىزۋدا, مال ازىعى وتە قىمبات. سوندىقتان مال وسىرۋگە جاعداي جوق. ال وسى ونشا قيىن, شەشىمى تابىلمايتىن ماسەلە ەمەس. جەرگە ءشوپ شىعادى, تەك ونى شاۋىپ, جەتكىزىپ بەرەتىن 5-6 تراكتور كەرەك ءار اۋىلعا.
مەنىڭ ويىمشا, سوڭعى 10 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنگەن قاراجاتقا اگروسەكتور ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا بولاتىن ەدى. كوپ كەمشىلىك باعىت-باعدار بەلگىلەيتىن باسقارۋدان دەپ ويلايمىن. اۋىلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بىلمەي, جەردىڭ قاسيەتىن بىلمەي, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ءمان-جايىن بىلمەي, بۇل سالانى باسقارۋعا بولمايتىنىن ءازىر ەسكەرگەن ەشكىم جوق. سايىپ كەلگەندە, بۇل سالا – ادامزات ءومىرى ءۇشىن وتە ماڭىزدى سالا, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن سالا, وعان جەڭىل-جەلپى قاراۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە جۇمىسسىزدىقتى ازايتاتىن بىردەن-ءبىر جول – وسى سالا. ارينە, بۇل سالادا جىبەرىلگەن كەمشىلىك كوپ, ونى تۇزەتىپ الۋ وڭايعا سوقپايدى. اسىرەسە, سيرەپ قالعان ەلدى مەكەندەرگە قايتادان ادام اپارۋ وڭاي ەمەس. بىراق «تىڭ كوتەرۋدىڭ» قيىنشىلىعىن دا كورگەن, ناتيجەسىن دە كورگەن حالىقپىز عوي. ۇكىمەت شىنداپ قولعا السا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ كوپ قيىنعا سوقپايدى.
1980 جىلدارى «اۋىلدى قالاعا تەڭەيمىز» دەگەن ۇران بولدى. وعان جاقىنداپ تا قالعان ەدىك. قازىر وسى ۇراندى تۇبەگەيلى ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ەلدى مەكەندەر گازداندىرىلىپ, ۇيلەرگە سۋ قۇبىرى تارتىلۋدا, جولدار سالىنۋدا, ينتەرنەت بايلانىسى دا بار. مەملەكەت جاساپ جاتقان وسى يگىلىكتىڭ ناتيجەسىن كىم كورەدى, ەگەر ەل كوشەتىن بولسا؟!
باستى ماسەلە – ەلگە جاستاردى كوپتەپ تارتۋ. ول ءۇشىن يپوتەكالىق ۇيلەردى كەرەك جەرىنە كوپتەپ سالۋ قاجەت, ىنتالاندىرۋ شارالارىن مىندەتتى تۇردە ويلاستىرعان ءجون. بۇل ماسەلەنى شەشكەننەن كەيىن ولارعا مال ۇستاتىپ, مال ازىعىن دايىنداۋعا كومەكتەسۋ كەرەك. كەز كەلگەن اۋىلدا 300-400 سيىر ساۋىلسا جانە ول ءسۇت سول جەردە قابىلدانسا, رەسپۋبليكا بويىنشا قانشا وتاندىق تازا ءسۇت ءونىمى دايىندالار ەدى. بۇل قازىرگى جاعدايدا باستاپقى جۇمىس. اۋىلعا حالىق بارماي, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ەڭ باستىسى, شاعىن فەرمەرلەرمەن, جەكە شارۋاشىلىقتارمەن ەت, ءسۇت, تاعى دا باسقا تاماق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى تۇپكىلىكتى شەشە المايمىز. سوندىقتان بولاشاقتا ءىرى-ءىرى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار, كووپەراتيۆتىك قۇرىلىمدار, تاعى دا باسقا ءتيىمدى اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىن قۇرعان دۇرىس بولار دەپ ويلايمىن.
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعىن كووپەراتسيالاندىرۋ تۋرالى زاڭ دا شىقتى. بىراق ونىڭ ورىندالۋ تەتىگىن قيىستىرۋ ءبىراز ۇيىمداستىرۋ مەن ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتەدى. قازىر قيۋى كەتىپ تۇرعانمەن, بۇل سالانىڭ وتكەنى كوپتىڭ كوز الدىندا. كەڭەس زامانىنداعىداي بولماعانمەن, جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا بولادى. بۇل – وتە ۇلكەن كۇردەلى جۇمىس, كوپتەگەن زاڭدار مەن زاڭنامالاردى قايتا قاراپ, وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق ەلدىڭ ەكونوميكالىق, ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىگى مول, عىلىم جەتىستىكتەرى جەتكىلىكتى. سوندىقتان ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى جۇمىستى تۇبەگەيلى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىناتىن تاۋەلسىز ۇلتتىق كوميسسيا قۇرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ قۇرامىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن, تاجىريبەسى مول مامانداردى, عالىمداردى, فەرمەرلەردى, ت.ب. زيالى ازاماتتاردى تارتقان دۇرىس بولار ەدى.
نۇرلان ىزتىلەۋوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى
ورال
