ايگىلى اقتوبەلىك تارى ءوسىرۋشى, داڭقتى ديقان شىعاناق بەرسيەۆ الەمدىك رەكورد جاساعان كەڭەستىك كەزەڭنەن بەرى سەكسەن جىلعا تاياۋ ۋاقىت ءوتىپتى. وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ونىڭ زۆەنوسى گەكتارىنا 25 تسەنتنەردەن ءونىم السا, ارادا از جىل وتپەي 1943 جىلى قىس بويى تارى تۇقىمىن ازىرلەپ, باپتاپ, مۇقيات ىرىكتەۋدىڭ جانە ەگىستىك كەزىندەگى ەگىندى كۇتۋ, ىسىراپسىز ورۋ ىسپەتتى ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا گەكتارىنا 205 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم العانى كەشەگى تاريح پاراقتارىندا قاتتاۋلى. سوعىس جىلدارىندا اقتوبە وبلىسىنان شىققان بەرسيەۆشىلەر قوزعالىسى سەكسەنىنشى جىلدارعا دەيىن تارى ءوندىرۋدىڭ تۋىن بيىگىندە جەلبىرەتتى. دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتارىمەن ءوڭىردىڭ دە, وزدەرىنىڭ دە ابىرويى استى.
ولاردىڭ اراسىندا ويىل اۋدانىنان زاۋرە بايمولدينا, اقبالا بەرسيەۆا, قاشقىن سوقىروۆ, تاعان ۇزاقباەۆ, بالمۇقان اقاباەۆ, قوبدا اۋدانىنان اگرونوم يۆچەنكو, ءازيما بەكتەنوۆا, ىرعىز اۋدانىنان وكسىكباي اشامباەۆ, قويلىباي بەلەسوۆ, مارتوك اۋدانىنان اگرونوم نەجەنتسەۆا سياقتى ەلەۋلى ەڭبەككەرلەر شىقتى. ەندەشە شىعاناق اتامىز شىڭىنا شىعارعان شارۋاشىلىقتا قازىر قانداي وزگەرىس بار؟ وزىق زاماناۋي تەحنولوگيا قولعا تيگەن كەزدە ەڭبەكقور ەرلەر قوس قولىمەن ايالاپ, ماپەلەپ وسىرگەن تارى ءونىمىنىڭ شيرەگىنە دە قول جەتكىزە الماي جۇرگەنىمىز قالاي؟ وسى تۇيتكىلگە وي جۇگىرتكەندى ءجون سانادىق.
ارينە, تارى ءوندىرىسىنىڭ ءورىسىن وسىرۋگە, ءونىمىن كوبەيتۋگە كوبىرەك كوڭىل بولىنسە, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە اقتوبە وبلىسىندا تارى ەگىستىگىنىڭ كولەمى 9 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ باسىم بولىگى ويىل اۋدانىندا ورنالاسقان. ودان كەيىنگى تارى تانابىنىڭ ۇلەسى وڭىردەگى قوبدا, قارعالى جانە مارتوك اۋداندارىنا تيەسىلى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, باستى ماسەلە تارى ەگىستىگىنىڭ قانشا گەكتار جەرگە ەگىلگەنىندە ەمەس, كەرىسىنشە بەلگىلى ءبىر اۋماقتان جينالاتىن تارى ەگىستىگىنىڭ ءتۇسىمى مەن ساپاسىن مولايتۋدا. بۇل باعىتتا اق تارىنىڭ اتاسىنان قالعان ەڭبەك ءداستۇرى ايقىن جول كورسەتىپ تۇرعانى انىق. وسى ساباقتاستىق ۇزىلمەسە, ياعني اۋماعى از القاپتان ايتارلىقتاي مول ءونىم جيناۋداعى جەتپىس-سەكسەن جىل بۇرىنعى جەتىستىكتەرمەن بۇگىنگى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سونى تەحنولوگيالار ۇشتاستىرىلسا, ۇتىلا قويماسىمىز كامىل.
اق تارىنىڭ اتاسى شىققان اقتوبە وڭىرىندەگى تارى القاپتارىنان كوڭىلدەگى مول ءونىمنىڭ الىنا قويماۋىنىڭ سىرى نەدە؟ سالا ماماندارى مەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەمشىلىكتىڭ باستى سەبەبى – تارى ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى زامانعى تاكتيكاسى مەن ستراتەگياسىنىڭ ناقتىلانباۋىندا ءارى تارى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ جاڭا تالاپتارعا ساي ءتيىمدى تاسىلدەرى مەن جولدارىنىڭ جاساقتالماۋىندا جاتىر. ەڭ باستىسى تۇقىم ماسەلەسى. مول ءونىم الۋعا نەگىز بولاتىن ساپالى تارى تۇقىمىنىڭ ازدىعى تارى ءوسىرۋشى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر. ياعني تۇقىم توزسا, ءونىم دە ازايادى. ءداننىڭ كولەمى كىشىرەيەدى. سونىڭ سالدارىنان وتانداستارىمىز تابيعي تارىنى تۇتىنۋدىڭ ورنىنا شيكى سوكتەن قايناتىلعان ونجەۋسىز ءونىمدى اۋىزعا سالۋعا ءماجبۇر.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا وتاندىق عىلىمنىڭ ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىنىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتۋى كەرەكتىگىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. مىنە, عىلىمي ىزدەنىستەر مەن وزىق تاجىريبەلەردىڭ قات جەرى دە, قاجەت جەرى دە ءدال وسى تارى تاناپتارىنىڭ تۇسىمىنە بايلانىستى بولۋى ءتيىس ەدى. بىراق عالىمدار بۇل باعىتتا جۇمىس جۇرگىزە الماي وتىر. عىلىمنىڭ كومەگى ارقىلى تارى تۇقىمىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ جولدارىن جۇيەلەۋ ءىسى كەمشىن. بۇل رەتتە وسىمدىك شارۋاشىلىعى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تاجىريبەلىك القاپتارى ۇلەس قوسۋى ءتيىس. ماسەلەن, ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي وقۋ ورتالىعى تارى ءوندىرىسىن وندىرىستىك تۇرعىدان جولعا قويۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى عىلىمي تۇجىرىمدارى مەن دالەلدەرىن العا تارتۋى قاجەت. ارينە بۇل باعىتتا وڭىردەگى عىلىم وكىلدەرىنىڭ الەۋەتى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرمەيمىز.
سوڭعى جىلدارى اقتوبە وبلىسىندا ءوڭىر برەندىنە اينالعان مۇعالجار جىلقىسى جانە تسيگاي اسىل تۇقىمدى قويى وسىرىلۋدە. تارى تۇقىمىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرىندە دە وسىنداي پايدالى عىلىمي ىزدەنىستەر ومىرگە كەلسە, وسى كۇنگى ولقىلىقتىڭ ورنى تولار ما دەگەن وي كەلەدى. ايتسە دە, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا قارايتىن وڭىرلىك ورتالىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ تومەندىگى بۇل ىسكە اجەپتاۋىر قولبايلاۋ تۋعىزىپ وتىر. ايتالىق, اقتوبە اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىندا عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزۋگە قاجەتتى تەحنيكالىق قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردىڭ ەسكىرۋى جۇمىستى جاڭا باعىتتا وربىتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. ويتكەنى توزىعى جەتكەن تەحنيكالار زاماناۋي تالاپتار مەن ستاندارتتار دەڭگەيىنە جاۋاپ بەرە المايدى.
بۇگىندە وبلىستا تارى تاناپتارىنان مول ءتۇسىم الىپ جۇرگەن شارۋا قوجالىقتارى از بولسا دا بار. سونداي شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرىنىڭ ىلكىمدى ءىسىن جۇماباي جاقىپ ەسىمدى ديقان جۇرگىزىپ وتىر. ول ءوز سوزىندە اقتوبە سەكىلدى تارى ءوسىرۋ تاجىريبەسى مەن ءداستۇرى قالىپتاسقان وڭىردەگى تارى القاپتارىندا اگروتەحنيكالىق شارالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەيتىنىن ايتادى. بۇل ءونىم كولەمىنىڭ تومەندەۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى, دەيدى ديقان. ياعني «جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس, جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەگەن حالىق ناقىلى وسىندايدا ويعا ورالا بەرەدى. تارى ءوسىرۋ مەن وڭدەۋدىڭ بىلىكتى مامانى تاياۋدا تارى وڭدەيتىن تسەح اشۋعا بەلىن بەكەم بۋىپ وتىر. دەسە دە ويىل اۋماعىندا بۇل ىسپەن اينالىساتىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرى ازىرگە قۇرىلماعان. بۇل جاعدايدا ءداستۇرلى سالانىڭ جاپپاي ءوسىپ-وركەندەي قويۋى ەكىتالاي بولىپ قالا بەرمەك.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇسايىن سارسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستىك كووپەراتسيا قۇرۋ ءونىمدى ودان ءارى مولايتۋعا ءارى شىعىنداردى ءبىرشاما تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «سونداي-اق كووپەراتسيا مۇشەلەرى ءوز ونىمدەرىن وڭىرلىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ كومەگىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى «تابىس» كوممۋنالدىق بازارى ارقىلى ەمىن-ەركىن ءارى ۇتىمدى باعاعا وتكىزە الادى. سونىمەن بىرگە اگروونەركاسىپتىك شارالار شەڭبەرىندە الدەقاشان قاتقان كوڭگە اينالعان تارى القاپتارىن قۇنارلاندىرۋدىڭ پايداسى مول. بۇل سۇدىگەر جىرتۋ, تىڭايتقىشتار سەبۋ جانە ەگىس اينالىمى جۇيەسىن وڭ جولعا قويۋ سەكىلدى كەشەندى شارالاردان تۇرادى. قازىرگى كەزدە تىڭايتقىش پەن گەربيتسيد الۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان 50 پروتسەنت كولەمىندە جانە ساپالى تۇقىم ساتىپ الۋشىلارعا 30-70 پروتسەنت ارالىعىندا سۋبسيديا بەرىلەدى. بۇل تارى وسىرۋشىلەر ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىك, دەيدى ق.سارسەنباي.
تارىنىڭ ستراتەگيالىق داقىل اتانۋىنىڭ سەبەبى بار. بۇل ءداندى داقىل ۇزاق جىلدار بويى ساقتاۋعا شىدامدى. سونىمەن قاتار ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – وتىز ەكى ءتىستىڭ تۇسپەۋى بولسا, ۇنەمى تارى تۇتىنعان ادامنىڭ ءتىسى بەرىك بولماق, دەيدى دارىگەرلەر. ەل ىشىندە تارى جونىندە ايتىلعان افوريزمدەر دە جەتكىلىكتى. ايتالىق, اقتوبە وڭىرىنە كەڭىنەن تانىمال تارىتانۋشى-قالامگەر, ويىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى امانقوس ورىنعالي ۇلىنىڭ «بيدايدان ءبىر تامعاندا, تارىدان ەكى تامادى» دەگەن ناقىلعا بەرگىسىز ءسوزى حالىقتىڭ اۋزىندا ءجۇر. وسى ءبىر اۋىز سوزدە تارىنىڭ بۇكىل قاسيەتى كورىنەدى.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
