تاريحشىلار, زەرتتەۋشى عالىمدار بولماسا, بىلايعى جۇرت سوناۋ قيلى كەزەڭدە «حالىق جاۋى» دەگەن جالانىڭ قۇربانى بولعان قاناي بورانباەۆ جايىندا كوپ ەشتەڭە بىلە بەرمەيدى. ولاي بولاتىن دا ءجونى بار. حالقىمىز باستان كەشكەن قاسىرەتتى تۇستا ءومىر سۇرگەن زامانداستارى, كوز كورگەندەرى ونىڭ اتىن اۋىزعا الۋدان قايمىقسا, بىرتە-بىرتە ۇرپاق الماسىپ, ەسىل ەردىڭ ەسىمى ۇمىتىلا باستادى. سوندىقتان دا بۇگىنگى ۇرپاق قازاقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاپ, سول جولدا جان قيعان وسىناۋ ءىرى تۇلعانىڭ ەل ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەگىنەن, ءومىر جولىنان مۇلدەم حابارسىز دەۋگە بولادى. ارينە قاناي سىندى ءبىرتۋار ازاماتتىڭ تۇلعاسى, شەككەن ازابى, باستان كەشكەن قيىندىعى, ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى جايىندا وسىناۋ ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا ايتىپ شىعۋ ەش مۇمكىن ەمەس. ايتسە دە, ءبىز سوڭعى دەمى بىتكەنشە ەل باسىنا تونگەن قاۋىپپەن, حالقىمىز باستان كەشكەن زاڭسىزدىق ارەكەتتەرمەن بارىنشا كۇرەسىپ وتكەن بوزداق جايىندا بار بىلگەنىمىزدى ورتاعا سالۋعا ءتيىسپىز.
ەڭ الدىمەن جۇرت ونىڭ سول ءبىر قيلى كەزەڭدە ءوز حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن جان توزگىسىز اۋىرتپالىققا شىداماي, سودىر ساياساتتى اشىق ايىپتاي وتىرىپ, وراز جاندوسوۆ, جۇبانىش بارىباەۆتارمەن بىرگە تىزە قوسىپ, بىرگە كۇرەسكەن, سول جولدا باسى كەتەرىن بىلسە دە گولوششەكينشىلەردىڭ وزبىرلىق ارەكەتتەرىنە قارسى تۇرعان ازامات ەكەنىن بىلۋگە ءتيىس. ول شىن مانىندە سول كەزدەگى ەڭ ساۋاتتى زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل ورايدا ونىڭ ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان العاشقى قازاق ەكەنىن ايتۋعا بولادى. ارحيۆ دەرەكتەرى 1924 جىلى يۋستيتسيا حالىق كوميسسارى جانە رەسپۋبليكا پروكۋرورى بولىپ قىزمەت ىستەگەن ونىڭ ءوز سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى, ورەلى ازامات بولعاندىعىن ودان ءارى ايعاقتاي تۇسەتىنى انىق. ول ءوز باسىنا تونەر قاتەردەن دە سەسكەنبەي, ەلدەگى زاڭسىزدىقتارعا اشىقتان اشىق قارسى شىقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە پاتشالىق رەسەيدىڭ تۇسىندا تۇرمەدەن تۇرمەگە قۋىلعان ازاماتتى ءوزى سەنگەن, ءوز قولىمەن قۇرۋعا اتسالىسقان كەڭەس ۇكىمەتى دە ايامادى. ءسويتىپ ونى ناقاقتان-ناقاق ءۇش قايتارا سوتتاپ, پارتيا قاتارىنان ەكى رەت شىعارعان ەكەن. جاپقان جالاسى دا مۇلدەم كوڭىلگە قونبايدى. ونىڭ بىرىندە قانايدى تروتسكيشىل دەپ ايىپتاسا, ەندى بىرىندە وعان كەدەيدى زاڭسىز سوتتادىڭ دەگەن جالا جابادى. بۇل سوزىمىزگە 1922 جىلعى 19 قاراشادا جەتىسۋ وبلىستىق-قالالىق رەۆكوم توراعاسى سارىمولداەۆ, حاتشىسى لۋنديچ قول قويعان الماتى ارحيۆىندەگى ق.بورانباەۆتىڭ پارتيا مۇشەسىنەن شىعارىلۋى جونىندەگى حاتتاما ارقىلى كوز جەتكىزە تۇسەمىز. سونداي-اق بۇل قۇجاتتان قانايدىڭ بىرقاتار ىرگەلى ىستەرىنە دە كۋا بولامىز. ولاي دەيتىنىم, حاتتامادا ونىڭ جەتىسۋ, نارىنداعى پولكوۆنيك بويكو باندىلارىن تالقانداۋعا قاتىسقانىن, پارتيانىڭ مۇسىلمان بيۋروسىنا مۇشە بولعانىن, جەتىسۋدا جەر رەفورماسىن جۇرگىزۋ ىسىنە باسشىلىق ەتكەنىن ايتا كەلىپ, بۇرىندارى ۇلتشىل جانە رىسقۇلوۆتىڭ جولىن ۇستانۋشى رەتىندە پارتيا قاتارىنان شىعارىلعانى دا كورسەتىلگەن. ال 1928 جىلى پارتيا قاتارىنان تاعى دا شىعارىلۋى قايتكەندە دە ونىڭ ءۇنىن ءوشىرۋدىڭ تۇرپايى امالى بولعانى انىق. سونداعى ويلاپ تاپقاندارى كەدەيدى زاڭسىز سوتتادىڭ دەگەن جەلەۋ.
ءدال وسى تۇستا قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, كورنەكتى اقىن حاميت ەرعاليەۆتىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنگەنىمىز ءجون شىعار. ول ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە الاش ارىستارى اقتالا باستاعاندا تۋعان قايىن اتاسى قاناي بورانباەۆتىڭ اتاۋسىز قالىپ بارا جاتقانىنا الاڭداپ, ول تۋرالى مالىمەتتەردى ىزدەي باستاعانىن ايتادى. ءسويتىپ قىرعىزستاننىڭ اقتۇز شاحتاسىنداعى ەلدى مەكەندە تۇراتىن قانايدىڭ تۋىستارىن تابادى. سول جەردە ول قانەكەڭنىڭ ەت جاقىن اعايىنى, كەزىندە قانايدىڭ كومەگىمەن ءبىرشاما ءبىلىم الىپ, ودان سوڭ وراز جاندوسوۆتىڭ تاعايىنداۋىمەن اۋاتكوم توراعاسى بولعان رىسقۇلبەك دەگەن ادامعا جولىعادى. ول ءاربىر وقيعانىڭ جىلىنا, ايىنا دەيىن زەردەسىنە توقىعان, اسا ءبىر زەردەلى ادام ەكەن دەي وتىرىپ جازۋشى ودان ءارى سول رىسقۇلبەكتىڭ قانايدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر دەرەگىن كەلتىرىپ وتەدى. ودان ءبىز 1928 جىلدارى ۇكىمەتتىڭ قىرىنا ىلىنە باستاۋى ونىڭ مىنا ءبىر اشىق قارسىلىعىنان كەيىن ءتىپتى ءورشي باستاعانىن بايقايمىز.
– ءسىز مىنا ساياساتىڭىزبەن جەرگىلىكتى حالىقتى مالىنان ايىرىپ, باسىن باس, باقالشاعىن قاراتاس جاساعالى وتىرسىز, – دەپتى ول گولوششەكيننىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ. – اپىر-اۋ, بۇلايشا حالقىنىڭ جان ايقايىن سول سارى سايتانعا تايسالماي, قاسقايا تۇرىپ ايتىپ سالۋى ناعىز كوزسىز ەرلىك قوي. وزگەنى قايدام ءوز باسىم بۇرىن-سوڭدى گولوششەكيننىڭ بەتىنە تۇكىرىپ جىبەرگەندەي بەتپە-بەت تۇرىپ ءدال بۇلايشا قارسى كەلگەن ءجايتتى ەش جەردەن ەستىمەگەن ەكەنمىن. ەندەشە, ناعىز جانقيارلىق ارەكەت دەگەنىمىز دە وسى شىعار. ارينە ونىڭ وسى جانقيارلىق ارەكەتى ءىزسىز كەتپەگەن كورىنەدى. وسىدان كەيىن-اق ەسىل ازاماتتىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەن كەڭەس ۇكىمەتى وعان كەدەيدى زاڭسىز سوتتادىڭ دەگەن جالعان ايىپ جاپسىرىپ, بىلگەنىن ىستەپ باعادى.
بۇل ويىمىزدى رىسقۇلبەكتىڭ جازۋشىعا ايتقان مىنا ءسوزى دە راستاي تۇسەدى.
– الماتىعا دارەجەسى كىشىرەيىپ قايتا ورالعان قانايدىڭ ءبىر كۇنى ەڭ جاقىن دوستارىمەن بىرگە وتىرعان ساتتە «ساقالعا وسىنى ايتقاننان كەيىن-اق ءيتىم قىرىن جۇگىرە باستادى» دەگەنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم دەيدى ول.
– 1928 جىلى پارتيا قاتارىنان شىعارىلۋىنان ءبىر اپتا كەيىن, ىمىرت ۇيىرىلگەن شاقتا قانايدى ىزدەپ وراز جاندوسوۆ جاياۋ كەلدى دە, كىدىرمەي قايتا كەتىپ قالدى. سونداعى بار ايتقانى «قىرعىزعا جىبەرگەن ادام دا قايتىپ ورالدى. ءابدىراحمانوۆ (قىرعىز وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى) جوعارعى سوت اپپاراتىندا ورنى دايار دەپتى. سەن تەزىرەك سولاي كوشپەسەڭ سارى ساقال ەندى سەنى ءبىزدىڭ قولىمىزبەن قاماتادى» – دەگەن ءبىراۋىز ءسوز بولدى دەيدى ول تاعى دا. قاناي بورانباەۆتىڭ قىرعىز اسۋىنىڭ دا سىرى وسىندا بولسا كەرەك. كوپ قۋعىن كورىپ, ابدەن تورىققان ول وسى تۇستا ءىز جاسىرۋ ءۇشىن ماماندىعىن وزگەرتۋدى ويلايدى. ءسويتىپ سول ەلدە ءجۇرىپ, تاشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى دە, 1931 جىلى وزبەك سسر جەر كوميسسارياتىنىڭ ورتالىق اپپاراتىنا زووتەحنيك بولىپ جۇمىسقا كىرەدى. سوندا دا سوڭىنا تۇسكەندەردەن قۇتىلا المايدى. ءتىپتى بولماعاسىن ول باس ساۋعالاپ, سامارقاند وبلىسىنداعى «قىزىل چارۆادور» قوي وسىرەتىن شارۋاشىلىققا تەحديرەكتور بولىپ اۋىسادى. «قايدا بارساڭ دا قورقىتتىڭ كورى» دەگەندەي, ۇلتشىل, كونتررەۆوليۋتسياشىل دەگەن اتاق قىر سوڭىنان قالماي قويعان ول وسى جەردەن «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن قاماۋعا الىنادى. ءتىپتى ماگادانعا ايدالعان كەزدە دە گولوششەكيننىڭ يتارشىلارى وعان تىنىشتىق بەرمەگەن سياقتى. مۇندا جان توزگىسىز ازاپتى باستان كەشەدى. ال اۋىر تاۋقىمەتتەن دەنساۋلىعى ناشارلاپ, قارا جۇمىسقا جاراماي قالعان كەزدە ونى اسحانا جۇمىسىنا اۋىستىرادى. بۇل جەردە دە ول تىنىشتىق تابا المايدى. وعان ايداۋدا جۇرگەن ادامداردى جۇمىسقا شىقپاۋعا ۇگىتتەدىڭ دەگەن ايىپ تاعىلادى. مىنە, وسى تۇستا ونىڭ ءار قادامىن باعىپ جۇرگەن, ادام قۇقىن اياققا تاپتاۋدى ادەتكە اينالدىرعان قانقۇيلى ساياسات ءوزىنىڭ جىمىسقى ارەكەتىن ىسكە اسىردى. ياعني, ماگادانداعى «دالستروي» جانىنداعى ۋنكۆد ۇشتىگى 1938 جىلدىڭ بەسىنشى قاڭتارىندا لاگەردەگىلەردى جۇمىسقا شىقپاۋعا ۇگىتتەدىڭ دەگەن ايىپپەن ونى اتۋ جازاسىنا كەسەدى. بۇل ۇكىم 15 قاڭتاردا ىسكە اسادى.
ەندى گولوششەكينشىلەردىڭ تاماعىنا تاس بولىپ تۇيىلگەن قاناي بورانباەۆ دەگەن ازاماتتىڭ ءومىر جولىنا كەڭىرەك توقتالىپ وتسەك. ول 1896 جىلى جەتىسۋ گۋبەرنياسى, الماتى ۋەزىندەگى قاستەك بولىسىنىڭ №2 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ياعني, بۇگىنگى قاستەك اۋىلىنىڭ تۋماسى. وقۋعا ىنتاسى زور جەتكىنشەك اۋەلى ۆەرنىيداعى 8 سىنىپتىق گيمنازيانى بىتىرگەن كورىنەدى. ونىڭ اكەسى بورانباي قاراپايىم ورمانشى بولىپتى. سول كەزدە سۋىقتوبە تاۋىندا ءۇيىر-ۇيىرىمەن جۇرەتىن ارقارلاردى اۋلاۋعا ورىس ۇلىقتارى ءجيى كەلەتىن كورىنەدى. مىلتىق اسىنعان, قيت ەتسەڭ تاباندا اتىپ تاستاۋعا دايىن تۇرعان وسى اۋلەكى توپتار ورمانشىمەن قايدان ساناسسىن, بوي جىلىتۋ ءۇشىن تاۋ ىشىندە تۇراتىن بورانبايدىڭ ۇيىنە دە باسا كوكتەپ كىرەتىن بولعان. سول كەزدە ولاردىڭ تالابىن اكە-شەشەسىنە اينالاسىنداعى ادامدارعا ورىس تىلىندە جەتكىزىپ, ەكى اراعا ءجاسوسپىرىم قاناي ءتىلماش بولىپ جۇرەدى. وسى ارادا توقتالا كەتەتىن ءبىر جايت, انا تىلىمەن قوسا ورىسشانى دا تازا بىلەتىن قاناي گيمنازيا قابىرعاسىندا جۇرگەندە فرانتسۋز, پولياك تىلدەرىن دە مەڭگەرىپ العان كورىنەدى. اڭ اۋلاپ, سەيىل قۋعان سول داراقى توپتىڭ ىشىندە ءبىلىمدى, ءجىبى ءتۇزۋ ادامنىڭ ءبىرى قانايدىڭ زەرەكتىگىنە قايران قالىپ, وعان ءىشتارتا قارايدى.
– وقۋ وقىعىڭ كەلە مە؟ – دەيدى ول ءجاسوسپىرىم جىگىتكە. قاناي وعان ءبىلىم العىسى كەلەتىنىن ايتادى.
– وندا قۇجاتتارىڭدى ازىرلە, مەن ساعان كومەكتەسەيىن دەيدى الگى ادام. سويتسە, ءدال سول تۇستا ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىنە بەرىلەتىن جالعىز شاقىرۋ قاعازىنان گۋبەرناتوردىڭ قىزى جولدى قاشىقسىنىپ, باس تارتقان كورىنەدى. مىنە, وسى جولداما ويدا جوق جەردەن قانايعا بۇيىرادى.
الايدا ول وسى وقۋ ورنىنداعى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ءۇش كۋرسىن عانا ءتامامدايدى. وعان ونىڭ ساياسي كوزقاراسى سەبەپ بولعان دەگەن بولجام دا ايتىلادى. بايقاپ قاراساڭىز, وسى ءسوزدىڭ تۇبىندە دە ءبىر شىندىقتىڭ جاتقانى انىق. ولاي دەيتىنىمىز, جوعارىدا ايتىپ وتكەن رىسقۇلبەك قانايدىڭ ۆارشاۆا اباقتىسىندا وتىرعانىن ءوز اۋزىنان ەستىگەنىن ايتادى.
قالاي بولعاندا دا 1916 جىلعا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى, 1917 جىلعى ەكى دۇركىن توڭكەرىس تۋدىرعان تولقۋلاردان سىرت قالۋدى ءجون كورمەگەن جاس جىگىت ماسكەۋ ارقىلى ەلگە قايتادى. جولاي ول فەليكس ەدمۋندوۆيچ دزەرجينسكيدىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, جولداما الادى دا, تۇركىستانداعى قايناعان ومىرگە ارالاسىپ كەتەدى.
ارحيۆ دەرەكتەرىنە كوز سالساق, ونىڭ تالاي وتكەلەكتەردەن وتكەنىن كورەمىز. ەڭبەك جولىن تاشكەنتتەگى جەتىسۋ توتەنشە كوميسسارىنىڭ كومەكشىسى بولىپ باستاعان ول بۇدان كەيىن قىتايداعى قۇلجا قالاسىنا جىبەرىلگەن كوميسسيانىڭ قۇرامىندا بولادى. الايدا وسى 1919 جىلى تاشكەنتكە قايتا شاقىرىلادى. ءسويتىپ ول ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانادى. كوميتەت حاتشىسى رەتىندە 1920 جىلعا دەيىن قىزمەت اتقارعان ونى بۇدان كەيىن جەتىسۋ پارتيا كوميتەتىنە اۋىستىرادى. سول جىلدىڭ سوڭىنا تامان تۇركىستان مايدانى 3-ديۆيزياسىنىڭ تريبۋنالىنا مۇشە ەتىپ سايلاسا, جەر رەفورماسى تۇسىندا وبلىستىڭ توتەنشە كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولادى. ال 1923 جىلدىڭ باسىندا قىتايعا بارىپ, ونداعى قىرعىز-قازاق اۋىلدارىن ەلگە كوشىرۋدى ۇيىمداستىرسا, سول جىلدىڭ سوڭىنان قاراي جەتىسۋ وبلىسىنىڭ پروكۋرورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ونىڭ جەتىسۋ, سىرداريا گۋبەرنيالارى مەن قاراقالپاق اۆتونوميالى وبلىسىندا سوت تەرگەۋ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە از ەمەس. بۇل جان-جاقتى زەرتتەۋدى كۇتىپ جاتقان ماسەلە.
ساۋاتتى, امبەباپ زاڭگەر بولۋمەن قاتار, ول ساياسى مول, جۇرەگى ىزگى, اينالاسىنا قامقور ازامات بولعان كورىنەدى. ونى كوزكورگەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن دە ايقىن اڭعاراسىز. وسى ءسوزىمىزدىڭ ءبىر دايەگى رەتىندە حاميت اعامىزدىڭ ەستەلىگىندەگى مىنا ءبىر جولدارعا نازار سالۋعا بولادى. وندا اۆتور ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ پەن ابدىقايىر دايىروۆتىڭ قاناي تۋرالى پىكىرىن كەلتىرەدى.
– ونداي وقىمىستى, اسا جوعارى مادەنيەتتى كىسىنى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىن. سوندىقتان دا جۇرت ونىڭ سىرتىنان ءسۇيسىنىپ, قاناي تورە دەپ ايتاتىن, – دەپ ولار ەل ىشىنە تارالىپ كەتكەن, قاناي تۋرالى مىنا ءبىر جىردى دا ايتىپ بەرەدى:
امان با, بورانباەۆ قاناي تورە,
جۇرت ءۇشىن جەر الەمدى ءجۇرسىڭ كەزىپ.
امالىن ءاربىر ۇلتتىڭ ءبىلدىڭ سەزىپ,
مۇراتقا قازاق اتى جەتە مە دەپ
ىزدەدىڭ ءبىر شىبىنداي جاننان بەزىپ.
الدىڭنان ءبىر شىعادى قىلعان قايىر,
تۋعىزعان قۇداي جۇرتتىڭ نەسىبىنە
جىگىتسىز ءوزىن دانا, ءسوزىڭ شايىر.
جەتتىڭىز مارتەبە ىزدەپ ىلىممەنەن,
جينادىڭ ەلدىڭ باسىن بىلىممەنەن.
مەن سونداي بولدىم دەگەن
ۇلكەندىك جوق
جىگىتسىڭ كىشىپەيىل ك ۇلىمدەگەن – دەگەن وسىناۋ ولەڭ جولدارى دا ونىڭ شىندىعىندا دا ەلگە جاناشىر ادام بولعاندىعىن ايعاقتاي تۇسەتىندەي. قانايدىڭ اينالاسىنا وتە ءبىر مەيىرىممەن, قامقورلىقپەن قارايتىن, جانى جومارت ادام بولعانىن كەنەن اقىن اۋزىمەن ايتىلعان مىنا ءبىر اڭگىمەدە ناقتىلاي تۇسەدى. تاعى دا حاميت اقىننىڭ ەستەلىگىنە كەزەك بەرەلىك. جازۋشى وندا قوس اقىن كەنەن ازىرباەۆ, ءسايادىل كەرىمبەكوۆپەن كەزدەسكەنىن, بۇل رەپرەسسيا قۇرباندارىن اقتاۋدان كوپ بۇرىن, ياعني بىرەۋمەن بىرەۋدىڭ الدىمەن اينالاسىنا قاراپ الىپ, سىبىرلاسىپ سويلەيتىن كەزەڭ ەكەنىن ايتا كەلىپ, ولارمەن بولعان اراداعى اڭگىمەنى بايانداپ وتەدى.
– قانەكە, ءسىز مىنا ءحاميتتىڭ قايىن اتاسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىز بە؟ – دەيدى ءسايادىل كەرىمبەكوۆ كەنەنگە قاراپ. قاناي بورانباەۆتىڭ اتىن ەستي سالا كەنەن ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, مەنى باس سالىپ قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيدى. ءۇي قوجاسى تايىر جاروكوۆ داستارقانعا قايتا ورالعانشا ەكەۋى ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى ۇستەي وتىرىپ, قانايدىڭ ءبىرتۋار ازامات بولعانى جايلى ماعان اڭگىمەلەپ ۇلگەردى. بۇل مەنىڭ قاناي جايلى العاش ەستىگەن تولىمدى اڭگىمەم ەدى دەگەن ول كەيىنىرەك كەنەن اقىننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر جايتتى ورتاعا سالادى. جۇبانىشتىڭ كابينەتىندە ۇشىراسىپ قالعان قاناي مەنى كەلەسى كۇنى ۇيىنە شاقىردى. مەشىتكە تاقاۋ جەردەگى كوك ۇيگە ايتقان ساعاتىندا بارسام وراز بەن جۇبانىش ۇيدە ەكەن, – دەي كەلە كەنەن اقىن ءوزارا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعان وسى ساتتە سىرتتان بىرەۋدىڭ داۋىسى ەستىلگەنىن ايتادى. كەلگەن جامبىل ەكەن.
و, وراز, قاناي, جۇبانىش,
وزدەرىڭدى ساعىندىم.
نەشە كورسەم تويماعان
جۇزدەرىڭدى ساعىندىم.
كەنەن وتىر دەگەندى
ەستىدىم دە قاعىندىم.
مەنسىز ءماجىلىس قۇراتىنداي
مەن سەندەرگە ناعىلدىم؟! – دەپ كوك بەستىنىڭ ۇستىندە وتىرىپ, تەرەزەگە ۇڭىلگەن جامبىل اقىنعا قاراي راقاتتانا كۇلگەن قاناي تۇرا جۇگىرىپ ەدى, وراز بەن جۇبانىش تا اتىپ تۇرىپ, ونىڭ سوڭىنان جەتتى. ءسويتىپ ۇشەۋلەپ ءجۇرىپ, ەركەلەي كەلگەن جامبىلدى تەرەزەدەن-اق ىشكە سۇيەمەلدەپ ءتۇسىرىپ الدى – دەيدى كەنەن.
جالپى كونەكوز قاريالار قاناي بورانباەۆ, وراز جاندوسوۆ, جۇبانىش بارىباەۆ ۇشەۋى ويلارى ءبىر جەردە توعىسقان جان دوستار بولعانىن ءالى كۇنگە ايتىپ وتىرادى.
بۇل ءسوزىمىزدى رىسقۇلبەكتىڭ مىنا ءبىر اڭگىمەسى راستاي تۇسەدى. دەنساۋلىعى سىر بەرۋىنە وراي قاناي ءال جيناپ الۋ ءۇشىن ءتورت-بەس اي تازا اۋادا ءجۇرۋ قاجەتتىگىن ايتقان دارىگەردىڭ قورىتىندىسىن ۇسىنىپ, دەمالىس سۇرايدى. بۇل ءوتىنىش 1922 جىلعى 24 ناۋرىزدا قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ماجىلىسىندە قارالىپ, وعان رۇقسات بەرەدى. ءسويتىپ ول سول جىلعى كوكتەم, جاز ايلارىندا دەمالادى.
– سول كەزدە وراز بەن جۇبانىش وعان ۇزبەي قاتىناپ تۇردى. ولاردىڭ اجىراماس, ادال دوستىقتارىنا قالىڭ ەلدىڭ ءبارى ەرىكسىز سۇيسىنەتىن, – دەيدى ول.
وسى ارادا ەسكە تۇسكەن ءبىر جايتتى ايتا كەتسەك, زەيىن شاشكين توقاش بوكين تۋرالى رومانىندا قاناي تۋرالى دا ايتىپ وتەدى. وندا ونىڭ توقاشتى كەپىلدىككە العان مەرزىمىن ۇزارتۋعا بارعانىن, الايدا اباقتى باستىعىنان ول كۇنى رۇقسات الا الماعانىن, ال كەلەسى كۇنى جەندەتتەردىڭ تۇتقىندى بەسارىق جاقتا كەسكىلەپ ولتىرگەنىن جازادى.
ال ەل ءىشى تىنىشتالىپ, رەپرەسسيا قۇرباندارى اقتالا باستاعان شاقتا تۋىسى رىسقۇلبەككە جازىقسىز ەردىڭ ەسىمىن جالادان ارشىپ الۋدىڭ مەزگىلى جەتكەنىن ايتىپ, قولقا سالعان دا حاميت اعامىز ەكەن.
– بۇل ىسكە قانايدى جاقسى بىلەتىن ءوزىڭىز مۇرىندىق بولىڭىز. ول ءۇشىن ءتيىستى ورگاندارعا ارىز بەرىپ, ىزدەنۋىڭىز كەرەك دەيدى. باسى داۋعا قالىپ, جان ساۋعالاپ كەتكەن رىسقۇلبەك قورقا-قورقا وتىرىپ, وعان دا كونەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وزبەك كسر جوعارعى سوتىنىڭ 1963 جىلعى قاۋلىسى بويىنشا قاناي بورانباەۆ «حالىق جاۋى» دەگەن جالادان ارىلىپ, تولىق اقتالعانى جونىندەگى قۇجات قولعا تيەدى. ءسويتىپ ءوز حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن ازامات ءوز اتىنا جاعىلعان قارا بوياۋدان كەش تە بولسا ارىلادى.
ءسوز سوڭىنا قاراي ءبىز الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋگە قوماقتى ۇلەس قوسىپ جۇرگەن زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆتىڭ ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ماگاداندا جازىقسىز اتىلعان قازاقتاردىڭ ءتىزىمىن پەتەربۋرگ مۇراعاتتارىنان تاپقانى جايلى مالىمەتتى گازەت بەتىنەن وقىعانىمىزدى ايتساق دەيمىز. مىنە, سول تىزىمدە جات جەردە جەر جاستانعان ارىس ازاماتتاردىڭ اراسىندا قاناي ەسىمى دە بار. وندا بىلاي دەپ جازىلعان. بورانباەۆ قاناي 1896 جىلى تۋعان. ۇلتى قازاق. تاشكەنتتە تۇرعان.1935 جىلى ۇستالىپ, 05.01.38 جىلى سوتتالعان. 15.01.38 جىلى اتىلعان. 30.09.63 جىلى اقتالعان. ارحيۆ ءنومىرى «ر.13511» دەپ كورسەتىلگەن.
ەندىگى ءبىر ايتار ماسەلە, بۇگىندە ءبىز ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇعىرلى تۇلعالارىمىزدى تۇگەندەپ, كەلەشەك ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە رەتىندە اتىن اسپەتتەپ جاتقانىمىز وزىمىزگە بەلگىلى. ولاي بولسا, جارىق جۇلدىزداي تۋ بيىكتەن اعىپ وتكەن, حالقىنىڭ قامى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, سول جولدا مەرت بولعان بىرەگەي تۇلعا قاناي بورانباەۆتىڭ ەسىمىن دە ەل ەسىندە قالدىرۋدىڭ مەزگىلى جەتكەندەي. ول ءۇشىن قاناي اتىنا كوشە, ەلدى مەكەن اتتارىن بەرىپ, ەسكە الۋ كەشتەرىن وتكىزۋ سياقتى ت.ب. شارالاردى قولعا الساق قانە. ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزدى ەل ۇكىمەتى قاۋلى شىعارىپ قولداسا, ونىڭ ىسكە اسۋىنا پروكۋراتۋرا سالاسى ىزدەۋشى, سۇراۋشى بولىپ اتسالىسسا, كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە ۇلاعاتى مول بولماق.
جۇماگۇل سولتيەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
