بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اقش تاراپى يران يسلام رەسپۋبليكاسى ءۇشىن «قارا التىن» ساۋداسىن توقتاتۋعا «بار كۇشىن سالاتىنىن» الەم جۇرتشىلىعىنا جاريا ەتكەن ەدى. سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا دونالد ترامپ يرانمەن اراداعى يادرولىق باعدارلاماعا قاتىستى كەلىسىمنەن شىقتى جانە وسى كەلىسىمگە كىرەتىن ەۋروپاداعى ەلدەردى دە ودان شىعۋعا ۇندەدى. اقش باسشىسىنىڭ بۇل ء«ىس-ارەكەتى» يراندى عانا ەمەس, رەسەي, قىتاي, گەرمانيا جانە فرانتسيا بيلىگىن دە ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىردى.
ورمۋز بۇعازى يراننىڭ ستراتەگيالىق جانە ترانزيتتىك ماڭىزى زور اۋماعى سانالادى. سەبەبى وسى بۇعاز ارقىلى پارسى شىعاناعىندا مۇناي وندىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ مۇنايى تاسىمالدانادى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ونىڭ جالپى كولەمى وندىرىلگەن «قارا التىننىڭ» 20 پايىزىنان اسادى. سول سەبەپتەن ساراپشىلار ورمۋز بۇعازىن يران بيلىگىنىڭ وزگەلەرگە «قىر كورسەتەتىن» كوزىرى دەپ اتايدى. ال بۇعاز حالىقارالىق تەڭىز قۇقىقتارى جانە بۇۇ-نىڭ 1982 جىلى قابىلدانعان تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسياسى بويىنشا حالىقارالىق سۋ جولى رەتىندە تانىلعان. ويتكەنى ورمۋز بۇعازى پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ جۇك تاسىمالىن اشىق تەڭىزگە شىعاراتىن ءبىر عانا سۋ جولى بولىپ تابىلادى.
ورمۋز بۇعازى يراننىڭ سولتۇستىگىن جانە وماننىڭ وڭتۇستىگىن تۇيىقتاپ جاتىر. ونىڭ ەنىنىڭ ەڭ تار جەرىنىڭ ءوزى 50 شاقىرىمدى قۇرايدى. ال يران تاراپى بۇعازدى جاۋىپ, وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇناي تاسىمالىنا كەدەرگى جاساسا, ول حالىقارالىق كەلىسىم نورماسىن بۇزعاندىق بولىپ تابىلۋى مۇمكىن. بىراق يران پارلامەنتى بۇۇ-نىڭ جوعارىدا اتالعان 1982 جىلعى كونۆەنتسياسىن ءالى كۇنگە دەيىن ماقۇلداعان جوق. دەگەنمەن, يران ۇكىمەتى كونۆەنتسيا تالاپتارىن بۇزۋعا اپارىپ سوقتىراتىن كەز كەلگەن ارەكەتتەن قاشىق بولۋعا تىرىستى. ەكىنشى جاعىنان, يران ۇكىمەتى كونۆەنتسياعا قول قوياتىن كەزدە وسى قۇجاتقا قوسىلعان ەلدەردىڭ قۇقىعىن عانا مويىندايتىنىن مالىمدەگەن ەدى. بۇل اتالعان كونۆەنتسياعا كىرەتىن مەملەكەتتەر عانا ورمۋز بۇعازىن پايدالانا الادى دەگەندى بىلدىرەدى. اقش – وسى قۇجاتقا قول قويماعان ەلدەردىڭ ءبىرى.
ەگەر يران بيلىگى ورمۋز بۇعازىن جاۋىپ تاستايتىن بولسا, اقش-تىڭ وعان قارسى كۇش قولدانۋى ابدەن مۇمكىن. وعان وتكەن عاسىردىڭ 1980-1988 جىلدارى ارالىعىنداعى يران مەن يراك سوعىسى ناقتى مىسال بولماق. جەتى-سەگىز جىلعا سوزىلعان سول سوعىسقا بايلانىستى ورمۋز بۇعازى سۋىندا كەمەلەر مەن تانكەرلەردىڭ ەركىن جۇزۋىنە قاۋىپ تونگەن ەدى. وسىنى العا تارتقان اقش-تىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى پارسى شىعاناعىندا ءوز اسكەرىن ورنالاستىرىپ الدى. يران-يراك سوعىسىنىڭ اياقتالعانىنا 30 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە اقش پارسى شىعاناعىنان اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىن اكەتۋگە نيەت تانىتپاي وتىر. ال يران تاراپى اقش-تىڭ ورمۋز بۇعازىنا قۇقىعى جوقتىعىن مالىمدەۋمەن كەلەدى.
حالىقارالىق قۇقىق نورمالارى نەگىزىندە الىپ قاراعاندا, يران پارسى شىعاناعىنا اپاراتىن جالعىز سۋ جولىن جاۋىپ تاستاۋعا قۇقىعى جوق سياقتى. ياعني كەمەلەردىڭ قاتىناۋىنا تىيىم سالا المايدى. بۇل تەك بەيبىت ۋاقىتتا عانا. ەگەر سوعىس بولا قالعان جاعدايدا يراننىڭ دا, وماننىڭ دا ورمۋز بۇعازىن ءوز قالاۋلارىنا قاراي پايدالانۋلارىنا قۇقىقتارى بار. جاسىراتىنى جوق, بۇعازدان كەمە جۇزۋگە تىيىم سالىناتىن بولسا, بۇل الدىمەن قارۋلى قاقتىعىسقا, ونىڭ سوڭى الاپات سوعىسقا ۇرىندىرادى. اتاپ وتەيىك, 2012 جىلدىڭ شىلدەسىندە يران پارلامەنتى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ يرانعا سالىنعان ەكونوميكالىق سانكتسياعا قارسىلىق رەتىندە مۇناي تانكەرلەرى ءۇشىن ورمۋز بۇعازىن جاۋىپ تاستاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلداعان ەدى.
اقش بيلىگىنىڭ ورمۋز بۇعازىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي «كۇزەتىپ» كەلە جاتقانى جايدان-جاي ەمەس. ويتكەنى, بۇل ەل ۇزاق جىلداردان بەرى اراب مەملەكەتتەرىنىڭ مۇنايىن اسا مول كولەمدە تۇتىناتىن ەلدەردىڭ ىشىندەگى الدىڭعىسى بولىپ سانالادى. بولجامدارعا قاراعاندا, الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرمەك. سوندىقتان دا ولارعا وسى ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى قاجەت. ەگەر بۇعاز جابىلىپ, مۇناي تاسىمالىنا توسقاۋىل قويىلاتىن بولسا, الەمدەگى مۇناي ەكسپورتىنىڭ 40 پايىزى ورىندالماي قالادى ەكەن. مىنە, بۇل مۇناي باعاسىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا سوقتىرىپ, مۇناي نارىعىندا تۇراقسىزدىق جاعداي قالىپتاسادى. سونداي-اق ول بىرەۋلەرگە وراسان زور پايدا اكەلەدى, ەكىنشىلەرىن وراسان زور شىعىنعا باتىرادى.
بۇگىندە وتىن-ەنەرگەتيكا كوزدەرى مەن مۇناي-گاز قورلارى ەكونوميكالىق ساياساتتان گورى حالىقارالىق ساياساتقا اينالىپ بارادى. مىسالى, يراننىڭ كۇشەيۋى اراب ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىنە ۇنامايدى. ولار وزدەرىندەگى ساياسي رەجيمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان العاندا, يراننىڭ يادرولىق دەرجاۆا اتانۋىنان «ولەردەي» قورقادى... سول سەبەپتەن تاياۋ شىعىستاعى بىرقاتار مەملەكەتتەر يران ەكونوميكاسىنىڭ دامىماۋىنا مۇددەلى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ەلدەگى مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى وسى شيكىزاتتى كوپ تۇتىناتىن اقش پەن قىتايعا تىنىشتىق بەرمەي كەلەدى. اقش-تىڭ يرانعا قارسى ەكونوميكالىق سانكتسيالار سالۋىنا وسى ماسەلە دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتكەن سياقتى. ال يران پرەزيدەنتىنىڭ ورمۋز بۇعازىنا بايلانىستى مالىمدەمەسى پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەرمەن قاتار, ولاردىڭ مۇنايىن تۇتىنۋشى مەملەكەتتەردى دە الاڭداتقانداي بولدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
