«ە-ە, شىراقتارىم-اي, نەسىن ايتاسىڭ, مەندە اۋرۋ دەيتىن اۋرۋ جوق, مەنىڭ اۋرۋىم – جالعىزدىق, قوي!» دەگەنىندە ءتىلىمىز بايلانعانداي, ءۇنسىز جابىرقاپ قالعانبىز. قۇدايعا شۇكىر, ۇل دا بار, قىز دا بار. قوس-قوستان. قۇداي كوپ كورمەسىن, نەمەرە دە جەتەرلىك. بىراق جۇمىس بابىمەن, تىرشىلىك ىڭعايىمەن جان-جاققا تاراپ كەتكەن. قارت اناعا مويىن بۇرۋعا مۇرشالارى جوق. كۇتۋشى جالداعان. جاعدايىن جاساعان. سونىمەن شارۋانى, انا الدىنداعى پەرزەنت پارىزىن بىتتىگە ساناعان. بىراق ولار وسى «جاقسىلىعىمەن» انالارىن جالعىزدىق دەرتىنە, بۇل دۇنيەدەگى ەڭ اۋىر دەرتكە شالدىقتىرعاندارىنان بەيحابار.
ءبىز بۇل ارادا الدەكىمدەردى ايىپتاۋدان اۋلاقپىز. جالپى, ءپاني تىرلىكتە ايتەۋىر ءبىر جالعىزدىقتان ەشكىم قۇتىلا الماسا كەرەك. اتام قازاقتا جالعىزدىق فەنومەنى ەجەلدەن بار, بەلگىلى نارسە. «اتادان تۋدىم جالقى بوپ, جاقىننان كوردىم تالقى كوپ» دەپ جىرلاعان اقتامبەردى جىراۋ بابامىز سول زامانداعى جالعىزدىق سۇرقىن جاقسى كەيىپتەيدى. «جاعاما قولدىڭ تيگەنىن, جالعىزدىق, سەنەن كورەمىن. جاماۋلى كيىم كيگەنىم, جارلىلىق, سەنەن كورەمىن». ءيا, جالعىزدىق ادامعا جاپا شەكتىرەدى, زالال كەلتىرەدى, قاپا قىلادى, قور قىلىپ تومەندەتەدى ەكەن. وسىعان وراي كومەكەي اۋليە بۇقار جىراۋ: «رۋلىنىڭ وعى قالسا تابىلار, جالعىزدىڭ تارتاتۇعىن جاعى قالسا تابىلماس» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك. بۇل سول زامانداعى جالعىزداردىڭ ساناتقا ءىلىنۋىنىڭ, قوعامداعى ورنىن الۋىنىڭ اسا قيىندىعىن ءتاۋىر تۇسپالداپ اڭعارتادى.
بابالاردىڭ دالالىق فيلوسوفياسىندا جالعىزدىق كاتەگورياسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ونىڭ دالمە-ءدال سيپاتتاماسى ءبىر-اق اۋىز سوزبەن سونشالىقتى عاجاپ ايقىندالادى. ءيا, شىنىمەن-اق, «جالعىزدىڭ جارى – قۇداي», ايتپەسە «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسادى». وسىناۋ دانالىق ناقىلدار جالعىزدى ءارى جۇباتادى, ءارى جالعىزدىقتان قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەۋگە جەتەلەيدى.
جالعىزدىقتىڭ ءتۇرى كوپ. قانداي جالعىزدىق بولماسىن جانعا ازاپ شەكتىرەدى. اقتامبەردى جىراۋدىڭ ايتىپ وتىرعانى اعايىننىڭ ازدىعىنان, تۋىستىڭ كەمدىگىنەن, بىرگە تۋعان باۋىردىڭ جوقتىعىنان بولعان جالعىزدىق. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايتىن, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپايتىن» بولعاندىقتان ولار نەسىبەسىنەن قاعىلادى, توردەن تومەندەتىلىپ شەتتەتىلەدى. ادامعا باۋىر, تۋىس, بالا قاي كەزدە دە كەرەك. ونسىز ءومىردىڭ ءمانى دە, ءسانى دە جوق. اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ ايتسا ايتقانداي, «بولعانمەن بويدا قانداي كۇش, نە جەتسىن باۋىرىڭ بولعانعا. جاپادان جالعىز مەن بايعۇس كەلە جاتقاندايمىن ورماندا». وسى كەپتەگى, وسىنداي شەرلى سەزىمدەگى جالعىزدار از با ارامىزدا؟! بالكىم, ءوزىمىز دە سونداي جالعىزداردىڭ ءبىرى شىعارمىز. قالاي بولعاندا دا قۇداي جالعىزدىقتان ساقتاسىن.
جالعىزدىقتىڭ ەڭ اۋىرى – رۋحاني جالعىزدىق. ول دەرتكە كوبىنەكي كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتى كۇيتتەيتىن, بار ۋايىمى ىشەر اس, كيەر كيىمنەن اسپايتىن توعىشار ساناداعى قاراپايىم پەندەلەر ەمەس, ويشىل دانالار ۇشىرايدى. سەبەبى حاكىم اباي ايتقانداي, «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا». ويشىلداردىڭ پەشەنەسىنە جالعىزدىق جازىلعان با دەرسىز. بىراق ول كوپتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ جولىنداعى, قازاعىنىڭ قامىن جەپ, قايعى ويلاعان, ۇلى ادامنىڭ ۇلى جالعىزدىعى, پايعامبارداي پۇشايماندىعى بولاتىن.
ءبىر ءسات زەر سالايىقشى: «ەندىگى جۇرتتىڭ ءسوزى – ۇرلىق-قارلىق. سانالى جان كورمەدىم ءسوزدى ۇعارلىق. وسى كۇندە, وسى ەلدە دانەڭە جوق مەيىر قانىپ, ءماز بولىپ قۋانارلىق». مىنە, وسىنداي حالدەگى, وسىنداي جاعدايداعى جان ازابىن كەشكەن اباي جالعىز بولماعاندا كىم جالعىز بولماق ەدى؟ باسقا دا تاۋقىمەت-نالالارى از بولعانداي, كەڭ دالادا, قالىڭ جۇرتىنىڭ ورتاسىندا, قارا شاڭىراعىنىڭ استىندا جەبىر جالعىزدىقتىڭ كەرسەن-كەرسەن ۋىن ىشكەن اباي: «اتادان التاۋ, انادان تورتەۋ, جالعىزدىق كورەر جەرىم جوق. اعايىن بەك كوپ, ايتامىن ەپتەپ, ءسوزىمدى ۇعار ەلىم جوق. مولاسىنداي باقسىنىڭ جالعىز قالدىم – ءداپ شىنىم!» دەپ زار كۇيىن تولعادى. سونىسىمەن دە اباي باقيدا جالعىز قالمادى. حاكىم قازاعىمەن ماڭگىلىك بىرگە. «مىڭمەن جالعىز الىسقان, سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە وسكەن, جۇمباق ادامنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ بويلاۋدى» الدە دە بولسا قازاعىما ءناسىپ ەتسىن. سولاي ەتكەندە ەڭ ۇلى قازاقتىڭ جالعىزدىعىنىڭ سىرىن دا تەرەڭىرەك ۇعىنا تۇسەرمىز.
جالپى, شىعارماشىل تۇلعا تابيعاتى جالعىزدىققا بەيىم. ماعجانداي زارلىق اقىننىڭ: «اقىندا ادامزاتتا دوس بولمايدى» دەگەن ءسوزى وسىعان ايعاق. زامانمەن, قوعاممەن, كوپشىلىك ورتامەن تۇسىنىستىك تابۋ – جالعىزدىقتىڭ ەم-شيپاسى, داۋاسى دا سول. «ادامدى ادام تۇسىنبەۋ – ءبىر اقىرەت» دەيدى مۇقاعالي. ودان سوڭ: «ويلى جاس, ءتۇسىنىپسىڭ, راحمەت!» دەپ جۇبانادى. دەمەك, مۇقاعالي كەر زامانداعى جان جالعىزدىعىنان قۇتىلۋعا ءوزى دە جول سالىپ وتىرعانىن, وزىنە دەگەن حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن, وقىرماننىڭ قۇرمەتىن سەزىنگەنىن بايقايمىز. كەزىندە قازاقتىڭ اردا اقىندارى قاسىم, جۇمەكەن, كەيىنگى جۇماتاي, كەڭشىلىكتەر دە جالعىزدىقتان ازات بولدى دەپ ايتا المايمىز. بالكىم, جان جالعىزدىعى ولاردى رۋحاني ازاتتىققا سامعاتقان بولار.
قالاي دەسەك تە, جالعىزدىق فەنومەنى – جالپىادامزاتتىق فيلوسوفيالىق كاتەگوريا. ءتۇپتىڭ تۇبىندە, ەسكەندىر زۇلقارنايىن, ناپولەون, شىڭعىس حان, ستالين سياقتى الەمدى تىتىرەتكەن تيران تۇلعالار دا جالعىزدىققا ۇشىراماي قالماعان. جالعىزدىق جىرى دا – ماڭگىلىك جىر.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
