...چۋۆستۆۋيۋ سەبيا تاكجە ۆ دولگۋ ي پەرەد توۆاريششامي
اكمولينتسامي, پرەكراسنايا مۋزىكا كوتورىح زاسلۋجيۆالا
بى سپەتسيالنوگو يسسلەدوۆانيە نا مەستە,
گدە, مەجدۋ پروچيم, ەششە جيۆى تاكيە ۆىدايۋششيەسيا
ستارىە اكىنى, كاك يبراي ي ەستاي.
ا.ۆ.زاتاەۆيچ
ەستاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەسماعانبەت) جايىندا جازىلعان ەڭبەك كوپ ەمەس. بىراق, مۇلدە جوق دەۋگە دە بولماس. اۋىزشا جەتكەن ەستەلىكتەر, جازباشا جەتكەن سۇحباتتار, ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا بايلانىستى ءبىرلىجارىم عىلىمي, تانىمدىق ماقالالار بار. ەستايعا بايلانىستى ماتەريالداردىڭ دەنى توتاليتارلىق رەجيم تۇسىندا جازىلعاندىقتان, شىندىققا جاناسپايتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. باسپادان جارىق كورگەن كىتاپتاردا دا, ەل اۋزىنان جينالعان اڭگىمەلەردە دە «ەستاي پاراساتتى ادام ەدى»,-دەگەن ءسوز ءجيى كەزدەسەدى. قازىر توقسانعا كەلىپ وتىرعان ءانشىنىڭ نەمەرەسى زەكەن جانابىلقىزى ون سەگىزگە كەلىپ ۇزاتىلعانشا ەستايدىڭ قولىندا بولىپتى.
بالا كەزىمدە «بۇلا بوپ ءوستىم»,-دەگەن ەكەن ەستاي اقىن. – اعام نۇرماعانبەت كورشى اۋىلعا تويعا بارماقشى ەدى, مەن دە بارامىن دەپ قيعىلىق سالدىم. ون-ون ءبىر جاستارداعى كەزىم. نۇرماعانبەت مەنى ەرتپەي, اۋىلدىڭ ءبىر توپ جىگىتىمەن بىرگە اتقا ءمىنىپ تارتىپ كەتتى. ەرەگىسىپ ارتىنان جاياۋ شىقتىم. توڭىرەكتىڭ ءبارى قامىس, قوپا. قاس قارايا اداستىم, زارەم كەتتى. كوز بايلاندى. قامىستان شىعا بەرە جانىپ تۇرعان ەكى كوز كوردىم. قاسقىردىڭ كوزى تۇندە جانادى دەگەندى ەستىگەنىم بار, جىلاپ جىبەردىم. بىراق سول جانىپ تۇرعان كوزگە قاراي جۇرە بەرىپپىن. جاقىنداي كەلە ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن كورىنگەن شام ەكەنىن ءتۇسىندىم. ەسىك الدىندا جەمىس اۋليە ءجۇر ەكەن.
– ەستاي, قايدان ءجۇرسىڭ؟-دەدى.
– اعامنىڭ سوڭىنان تويعا كەلدىم,- دەيمىن.
– سەن ەندى ولاردى تاپپايسىڭ, بۇگىن وسى ۇيگە قون. تاڭەرتەڭ اۋىلىڭا قايتارسىڭ دەدى. ۇيقىدان تۇرعان سوڭ جەمىس اۋليە: – ەستاي, سەنى جەل ەسىپ وتەدى, ەسكەن جەلدە نەسىبەڭ بار, اتاقتى ادام بولاسىڭ,-دەدى.
«اۋىلدىڭ ءبىر اتتىلى ادامىنا مىنگەسىپ اۋىلعا قايتتىم. جولدا سامال جەل ەسىپ وتكەندەي بولدى, اتتان تۇسكەندە اۋەندەتىپ, ءان سالىپ ءتۇستىم»,- دەگەن ەكەن نەمەرەسىنە ايتقان ەستەلىگىندە ءانشى.
ەستاي 1873 جىلى پاۆلودار ۋەزى, اقكول بولىسى, بۇرىمتال اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. (كەي دەرەكتەردە 1868 جىلى دەپ جازىلعان)
2011-جىلى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان قۇرىلعان فولكلورلىق ورتالىقتىڭ باسشىسى ءبازارالى مۇتتەكەەۆكە اقكول-جايىلمادا ەستايدىڭ كوزىن كورگەن ءانشى, قيسساشى كاكەن ءتاشىموۆ دەگەن اقساقال بار, سول ەلدە بولعان ونەرپازدار جايىندا, ەستاي تۋرالى كورگەنىن, ەستىگەنىن تاسپاعا ءتۇسىرىپ الۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ءبازارالى (مارقۇم) ءوزى دە جەتى سۋ مەن سارىارقانىڭ دالاسىن كەزىپ ءجۇرىپ ەل ىشىندە تانىلماي قالىپ قويعان تالاي ونەرپازدىڭ ءۇنىن التىن قورىمىزعا تابىستاعان جان ەدى, مەنى بىردەن قولدادى. كونەنىڭ كوزى كاكەن اقساقالدان اقكول-جايىلما ونەرپازدارى تۋرالى ەل اراسىندا ساقتالعان دەرەكتەردى الىپ قايتتىم. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا اقكولدە ونەرپاز كوپ بولعان. ء«انشى- احمەتتىڭ ءمۇفتيى, يساقتىڭ اقىشى, تولەۋبايدىڭ شاياحمەتى, ءسابىتتىڭ قوجانى, كۇيشى ءارى دومبىرا شەبەرى الحامبەك, اقىن-دوسماقتىڭ عابباسى (پۇشىق عابباس), قيسساشى ىبىرايدىڭ تەمىربولاتى, اعايىندى ءابدىراحماننىڭ ءتاشىمى, ءاشىمى بار. ءتاشىمنىڭ ورىنداۋىندا «جەر مەن كوكتىڭ جارالعانى», «ەڭلىك-كەبەك», «ازىرەتى ءالى», «ەرمەك», «قالقامان-مامىر», «كەسىك باس», «كۇلشە مەن نازىمبەك» سياقتى جيىرما بەس قيسسا ءبىلۋشى ەدى. كاكەن اقساقال سول جولى بىزگە «كۇلشە مەن نازىمبەك», «كەسىك باس» قيسسالارىن جانە «بالقاديشا», «قارعام-اۋ» اندەرىن ايتىپ بەردى. دومبىرانى عاجاپ تارتادى, بايعابىل ارقىلى جەتكەن ەستايدىڭ ءان باستارداعى «قارا شەرتىسىن» سۇلۋ قايىردى. سەكسەننەن اسقان قاريانىڭ ءاندى جاس ادامشا جيناقى, قالىقتاتىپ سالعانىن كورگەندە تاڭ قالدىم. ءمىن جوق! «مەن ءان سالۋدى مۇفتيدەن ۇيرەندىم, ەستايعا ءان سالعىزۋ قيىن ەدى»- دەيدى قاريا. «ەسەكەڭ, قيسسا ايتپايتىن, تىڭداعاندى ۇناتاتىن. بىردە قورانىڭ ارتىنا شىقسام ەستاي مەن احمەتتىڭ ءمۇفتيى كوگالدا كورپە توسەپ اڭگىمەلەسىپ وتىر ەكەن, جاقىنداپ كەلگەنىمدە, ءاي, بالا, جۇگىرىپ بارىپ دومبىرا الىپ كەلە عوي دەدى ەستاي. دومبىرانى مۇفتيگە ۇستاتتى. ءمۇفتي ءاندى مالداسىن قۇرىپ وتىرىپ ايتتى. ءان اۋەنى جوعارىلاپ كوتەرىلگەندە ول دا ورىنىنان تۇرىپ كەتە جازداپ, ءان سالقىنداپ باسەڭسىگەندە ورىنىنا قايتا وتىرادى ەكەن. ۇزاق شىرقادى. ەستاي, «پا, شىركىن!»-دەپ ءمۇفتيدى قوشتاپ وتىردى. يساقتىڭ اقىشىن تالاي تىڭدادىم. ەستايدان ءاندى كەم سالماۋشى ەدى. بۇلار ەستايمەن تاباقتاس, دامدەس بولعان ونەرپازدار.وسىنى كوزىم كوردى»,-دەدى كونەكوز.
اقكول-جايىلمادا ەرتەدەن قالىپتاسقان انشىلىك ءداستۇردىڭ بار ەكەنىنە ءبىر دالەل مۇستافا بۇركىتباي ۇلىنىڭ «بۇركىتباي» ءانى. مۇستافا باياناۋلا جاقتان كەلىپ وسى وڭىردەن وزىنە ۇناعان تاماشا انشىلىك ۇلگى كورگەنىن بىلاي باياندايدى:
– اقكولگە بارعانىمدا انگە سالدىم,
ەلىنەن قانجىعالى ورنەك الدىم.
بالاسى سۇيىندىكتىڭ انگە قۇمار,
ءۋىلىن, ىرعاعىمەن الىپ قالدىم.
بۇل ءان سالۋ شەبەرلىگىنە, ۆوكال مادەنيەتىنە, ءان كوپوزيتسياسىنا باس ءيۋى.
مۇستافا ەستايدان الدە قايدا بۇرىن تۋعان كومپوزيتور. ونىڭ اقكولدىڭ انشىلىك مەكتەبىن وزىنە ۇلگى تۇتىپ, مۇنشا جوعارى باعالاۋىنان سول وڭىردە قالىپتاسقان, تاماشا انشىلىك ءداستۇر بولعانىن باعامداۋعا بولادى. مۇستافا بۇركىتباي ۇلىنىڭ «بۇركىتباي» ءانى ەكىنىڭ ءبىرى شىرقاپ سالاتىن جەڭىل تۋىندى ەمەس. ءانشىنىڭ شەبەرى عانا ايتا الاتىن كۇردەلى ءان. «بۇركىتباي» ءانى وسى ءداستۇردىڭ تاماشا ەسكەرتكىشى رەتىندە قالي بايجانوۆتىڭ ايتۋىمەن ا.ۆ.زاتاەۆيچتىڭ «قازاقتىڭ 1000 ءان-كۇيى» جيناعىندا حاتقا تۇسكەن جانە بيسميللا بالابەكوۆتىڭ ورىنداۋىندا ءۇن تاسپاسى ساقتالعان.
وسىدان-اق, ەستايدىڭ, ونىمەن زامانداس انشىلەردىڭ اقكول-جايىلمادا ەجەلدەن قالىپتاسقان ءان ورداسىنىڭ تۇلەگى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى.
اكەسى بەركىنباي ومىردەن ەرتە وتكەننەن سوڭ, تۋعان اعاسى نۇرماعانبەتتىڭ پاناسىندا وسكەن ەستاي جوقشىلىق كورمەيدى. اۋىلداعى جاقىپ دەگەن مولدادان ساۋات اشادى. اناسى كۇليپا «...اقىن, ادۋىن مىنەزدى جان» («وزىڭدەي بوپ جان تۋماس» ر.توقتاروۆ) بولىپتى. نەمەرە اعاسى تولەۋباي قاجى ەل ىشىندە ابىرويلى, توڭىرەككە بەلگىلى ادام بولادى دا, ەستايدىڭ ەل الدىنا شىعىپ ونەرپاز بولۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى.
«ون بەس-ون التى جاستار شاماسىندا تولەۋباي اعاما ەرىپ قوياندى جارمەڭكەسىنە باردىم»,- دەپ نەمەرە ءىنىسى قىزداربەك امىرەنوۆكە ايتقان ەكەن. سول ساپاردا اقىن شوجە مەن ءانشى جارىلعاپبەردىنى كورىپتى.
«شوجە سوقىر, كوزى كورمەيدى. جارىلعاپبەردى بىرنەشە ءان شىرقادى, ىشىندە «اعاش اياق» ءانى دە بار. ەل ءانشىنىڭ ونەرىنە ءتانتى بولدى. وسى جەردە تولەۋبايدىڭ ءانشى ءىنىسى بار, شىعارسىن توپ الدىنا دەپ ەرتىس مىرزاسى بەردالىنىڭ يساسى بەيىل ءبىلدىردى. قولىما دومبىرامدى الىپ, «قۇلاساڭ- ناردان قۇلا»- دەگەندەي مەن دە «اعاش اياق» ءانىن شىرقاپ سالدىم. سول جەردە وتىرعان بىرەۋ «قايسىسى جاقسى ايتتى؟»-دەدى. يسا مىرزا: «ەستايدىڭ ءبىر قايىرىمى ارتىق بولدى»,-دەگەنى بار ەدى» ( ەستاي. اقىننىڭ اقىرعى ساپارى. ج.قوعاباەۆ) اقسۋدىڭ بولىسى بەردالىنىڭ يساسى جاس ءانشىنى مەسەلى قايتپاسىن دەپ كوتەرمەلەپ جىبەرسە كەرەك.
ەستاي ون جەتىگە كەلگەندە ايگىلى ءبىرجان سالمەن كەزدەسكەنى تۋرالى اڭگىمەنى اقكول-جايىلما توڭىرەگىندەگى اقساقالداردىڭ كوبى بىلەدى. شىمان قاجىنىڭ شاڭىراعىنا, سال ءبىرجان ءتۇسىپتى»,-دەگەن ءسوز ەل ءىشىن ءدۇر سىلكىندىرگەن سەنساتسيا بولسا كەرەك. سول ساۋىق كەشكە قاجىنىڭ تاپسىرماسىمەن ەستايدى الدىرادى. ءبىرشاما ءاندى سىلتەپ بولىپ, ءبىرجان سال: – مەن جولدان شارشاڭقىرادىم, ەندى كەزەكتى سىزدەرگە بەرەيىن,- دەيدى.
سول جەردە وتىرعانداردىڭ بىرەۋى تولەۋبايدىڭ جىگىتى كەلدى دەپتى. قاجىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەستاي سال ءبىرجاننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى ارناۋ ولەڭ شىعارىپ, اندەتىپ سالەم بەرەدى.
– اسسالاۋماعالەيكۇم, ءبىرجان اعا.
سىنالدىق قاجى ۇيىندە بار ما شارا؟
كورسەتپەي قالاي قىزمەت تۇرا الامىن,
جول بەرسە كەزەك سۇراپ سىزدەي دارا,-دەپ, زور داۋىستى جاس جىگىت اسقاقتاتىپ سالادى. سۇلۋ ءۇن وتىرعانداردى ەلەڭ ەتكىزسە كەرەك. «ۇلكەندەردىڭ ءبىرى «بالا قالاي؟»-دەپتى بىرجانعا. ءبىرجان: «داۋىسىندا ارۋاق بار, زامانىندا انگە باسقالى تۇر ەكەن»,-دەپ باعا بەرگەن ەكەن. بۇل شامامەن 1889, 1890 جىلدار بولسا كەرەك. اقكولدەن اتتانعاندا ءبىرجان سال ەستايدى وزىمەن ەرتىپ الا كەتەدى. ءۇش اي قاسىندا ۇستايدى, ءان ۇيرەتەدى. جيىرما جاستار شاماسىندا اقان سەرىنى كورەدى.
ەستاي مەن قورلاننىڭ كەزدەسۋى, ولاردىڭ اراسىنداعى ماحاببات تۋرالى دەرەكتەر احمەت جۇبانوۆ, ساپارعالي بەگالين, قايىم مۇحامەتحانوۆ ەڭبەكتەرىنەن كەزدەسەدى. س.بەگالين مەن ق.مۇحامەتحانوۆتىڭ ەستەلىكتەرىندە كوپ ايىرماشىلىق جوق. اڭگىمەنىڭ بارىسى بىلاي بولعان:
«ەستاي باستاعان جولداستارىمەن كەلگەن كۇيەۋدى قايىن جۇرتى قۇرمەتپەن قارسى الادى. كۇيەۋ كەلگەن اۋىلدا ويىن-ساۋىق باستالادى. مارالدىنىڭ ەل بيلەۋشىلەرى, رۋى قىپشاق سۇڭقار دەگەن بولىسى, سۇلتان دەگەن ءبيى بولادى ەكەن. سۇلتاننىڭ بوي جەتكەن حۇسني, حورلان اتتى ەكى سۇلۋ قىزى بار ەكەن. وسى ەكى بويجەتكەن قۇداشالار توي-دۋماننىڭ ورتاسىندا بولادى. توي-دۋماننىڭ گ ۇلى ءارى ءانشىسى, ءارى اقىن, سەگىز قىرلى جاس جىگىتكە حورلاننىڭ كوڭىلى اۋادى. ەستاي دا قىزدى ۇناتادى. سويلەسەدى, سىرلاسادى. حورلاننىڭ ايتتىرىپ قويعان جەرى بار ەكەن. سۇيىسكەن ەكى جاس سول جولى سەرتتەسىپ ءسوز بايلاسادى. ەستاي كەلەسى جىلى حورلاندى الىپ قاشپاق بولىپ, قوجاحمەت دەگەن جولداسىمەن حورلاننىڭ كورشى اۋىلىنا جاسىرىن كەلەدى. سۇلتان اۋىلىنىڭ ەستايعا تىلەكتەس ءابدىلدا, نۇرعازى دەگەن جىگىتتەرى دە بار ەكەن. ۇشقامىس كولىن جايلاپ وتىرعان سۇلتان اۋىلىن قانشا قورىسا دا قىزعا جولىعا المايدى. اقىرى ءىستىڭ ءساتى تۇسپەيدى. بۇلاردىڭ سىرىن سەزىپ قويعان سۇلتان قۇداسىنا حابار ايتىپ, حورلاندى تەزدەتىپ ۇزاتىپ جىبەرەدى. «حورلان» ءانىنىڭ تاريحى قىسقاشا وسىلاي ەكەن» («ەكى كەزدەسۋ» ق. مۇحامەتحانوۆ 52 بەت ەستاي)
قورلان سۇلۋعا قولى جەتپەي شەرمەندە بولعان ەستاي اقىن «ايرىلدىم عاشىق جاردان قۇداي الماي, قۇر ءىشىم تولعاي بەرەد جىلاي الماي»,-دەپ كۇڭىرەنەدى. جاس جۇرەگىن ءان تەربەتكەن ەستايدىڭ تۇلا بويىن وكىنىش, قايعى بيلەپ كەتەدى. اقكولدەن مارالدىعا جەتكەنشە قيالىندا ماپەلەپ كەلگەن قورلان سۇلۋ الىپ جۇرەكتەن ءان بولىپ تۋادى.
ءبىر قىز بار مارالدىدا قورلىعايىن,
قۇدايىم بەرگەن ەكەن كۇن مەن ايىن.
مۇراتقا ىزدەگەن جان ءبارى جەتپەس,
داريعا جەتە المادىم نە قىلايىن.
جيىرما جاسىنا دەيىن ارقانىڭ ايتۋلى انشىلەرىنىڭ بىرەگەيىنە اينالعان ەستاي «قورلان»-داي شەدەۆر ءاندى وسىلاي ومىرگە اكەلەدى. «قورلان» ەستايدىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى. ءان, ەستاي ەسىمىن ايگىلەۋمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ ءان مادەنيەتىن ء بىر بەلەسكە كوتەرگەن تەڭدەسى جوق مۋزىقالىق شىعارما رەتىندە مويىندالادى.
«...مۋزىقالىق تەوريادان قۇر الاقان بولعان كۇننىڭ وزىندە ەستاي وسى ءبىر شىعارماسىمەن ءان شىعارۋدىڭ كلاسسيكتەرىنىڭ قاتارىنا ءبىر-اق سەكىرىپ شىقتى دەۋگە بولادى. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعانداي «حورلان» بايىرعى تۇسىنىكتەگى: ءبىز ەستىپ, ءبىلىپ جۇرگەن ءان قۇرىلىسىنان وزگەشە. «حورلان»-ەستاي شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى, جۇرەگى دەسە قاتەلەسپەيمىز. اڭگىمە ءاننىڭ قاي كەزدە شىققانىندا ەمەس, قالاي شىققانىندا. سوندىقتان كومپوزيتوردىڭ جاس, تاجىريبەسى ءالى بايىماعان كەزىندە جارىق كورسە دە, «حورلان» شىنايى, ۇلكەن جۇرەكتەن شىققان رۋحاني پەرزەنت». (زامانا بۇلبۇلدارى ا.جۇبانوۆ 256 بەت)
«قورلان» ءانىن ايتىپ شىعۋ ءۇشىن كانتيلەنانىڭ شەبەرى بولۋ كەرەك. ياعني كەڭ توگىلتىپ, دىبىستى ۇزبەۋ قاجەت. بۇل بىرىنشىدەن ەستايدىڭ سول كەزدەگى حال-كۇيى ىزا مەن وكىنىشكە تولى بولعانىمەن, ءبىرجاننىڭ دا, اقاننىڭ دا تاربيەسىن كورگەن ءانشىنىڭ كەمەلىنە كەلگەنىنىڭ بەلگىسى. سول سەبەپتى بۇل ءاندى ورىنداۋعا كوپ ءانشىنىڭ باتىلى بارمايدى, شەبەرلىگى جەتپەيدى. «قورلاندى» تامىلجىتىپ ايتۋ ءۇشىن ەستايدىڭ انشىلىك مەكتەبىن تەرەڭ مەڭگەرۋ كەرەك, كۇشتى انشىلىك فورما كەرەك. وسى ءاننىڭ تابيعاتىنا قاراپ وتىرىپ-اق جيىرما جاستارداعى ەستايدىڭ قاي دەڭگەيدە ءان سالعانىن تۇسپالداۋعا بولادى.
«قورلان» تۋمىسى بولەك جاننىڭ ءبىتىمى بولەك تۋىندىسى, قازاق ءانىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ پوەما دەڭگەيىنە كوتەرگەن شىعارما. كومپوزيتسياسى قازاق اندەرىنىڭ كونە ۇلگىسىنەن بولەك. ءاننىڭ ءبىر تونالنوستەن ەكىنشى تونالنوسكە ۋاقىتشا كوشەتىن وتكلونەنيەسى بار. ءبىرىنشى شۋماق قايىرماعا ۇلاسادى, قايىرما ادەتتەگى ءان قايىرماسىنىڭ شارتتارىن تولىق بۇزىپ, قايىرما مەن شۋماق ارالاسىپ كەتكەندەي وزگەشە فورما قۇرايدى.
قورلانعا ارناپ شىعارعان اندەرىنىڭ ءبىرى ء «بىر مىسقال» (قورلاننىڭ سيپاتى)
كوزىنىڭ قارالىعى قاراقاتتاي,
ءسوزى بار اق قاعازعا جازعان حاتتاي.
كوزىندەي قۇرالايدىڭ ويناقتاتىپ,
ارمان نە سونى قۇشقان ادامزاتتى-اي.
...
اق كويلەك, قىزىق كامزول, لاعىل ەتىك,
وتىرمىن عاشىق جاردى ولەڭ ەتىپ.
شىركىن اي «حۇسني-حورلان» دەگەن شاقتا,
الدىمنان شىعار ما ەدىڭ كولەڭ ەتىپ...
«قورلان» مەن ء«بىر مىسقال» اندەرى ەستايدىڭ كومپوزيتورلىق, انشىلىك ونەرىمەن قوسا ەرەكشە دارىندى اقىن بولعانىنىڭ بەلگىسى. ء«بىر مىسقال» مۋزىكالىق فورماسى جاعىنان سول كەز ءۇشىن ول دا ەستاي ەڭگىزگەن جاڭالىق. اقكولدە كيسساشىلار كوپ بولعانىن ماقالانىڭ باس جاعىندا ايتقان بولاتىنبىز, سول قيسسا-داستاندار ەستاي شىعارماشىلىعىنا مول اسەرىن تيگىزەدى. ء«بىر مىسقال», «جاي قوڭىر», «ناز قوڭىر» اندەرى فورما تۇرعىسىنان قيسسادان الىس ەمەس. ءتىپتى قيسسانىڭ ىقشامدالعان ءتۇرى دەگەن پىكىر ايتار ەدىم. اۋەنى ۇقساماعانىمەن ءپىشىنى ءبىر.
ء«بىر مىسقال» كومپوزيتوردىڭ جاس كەزىندە 20 مەن 25 جاس ارالىقتارىندا شىققان بولسا «جاي قوڭىر» مەن «ناز قوڭىر» ەستايدىڭ ەگدە تارتقان شاقتارىندا شىققان اندەر. ەستايدىڭ «قارا كوز», «ساندۋعاش», «اقجالماش», «يۋران-اي» اندەرى دە كومپوزيتوردىڭ جىگىتتىك داۋىرىنەن قالعان بەلگى.
«قارا كوز» ءانىنىڭ باسى سازدى كەلىپ, قايىرماسى ويناقى مەلودياعا قۇرىلعان. بۇل دا تىڭداۋشىنىڭ قۇلاعىنان كەتپەيتىن سوقتالى تۋىندى. ءاننىڭ قىسقاشا تاريحىن س. بەگالين اۆتوردىڭ ءوز اۋىزىنان ەستىگەن ەكەن. «ەستاي بىردە جولى ءتۇسىپ ومبى شاھارىنا بارادى. سول جولىندا قىپشاق اۋىلىنىڭ بەلگىلى ادامى جانسارى دەگەن بايدىڭ ۇيىنە قونادى. ءۇي يەسى ەستايدىڭ ءانشى ەكەنىن بىلگەن سوڭ «قوناق كادە» رەتىمەن ولەڭ ايتقىزادى. جانسارىنىڭ بوي جەتكەن قاراكوز دەگەن قىزى بار ەكەن, سول ەستايعا ءان قولقاسىن ۇسىنىپ, بىرنەشە ءان ايتقىزادى. ەستاي اتتانىپ كەتەدى. بىراق قىزدىڭ كوركى ەستايدىڭ كوكىرەگىن كەرنەپ, وي تولعانىسىنا جەتەلەيدى. سول ومبى جولىنىڭ وزىندە «قاراكوز» ءانىن شىعارادى»(س.بەگالين «ەستەن كەتپەس ەشقاشان»).
«ساندۋعاش» ءانى تابيعاتى جاعىنان «قورلانعا» جاقىن. ول دا سىزىلتىپ, ۇزبەي سالۋدى قالاپ تۇرادى. ءاندى تۇسىنبەي شوشاڭداتىپ ايتاتىندارعا قول ەمەس.
سال كەۋدە ساندۋعاشتاي سايراپ تۇرعان,
مەرۋەرت تاس سامارقاندا جايناپ تۇرعان.
بوزبالا توپتان تاڭداپ ءبىر سۇلۋ ال,
تاسىنداي ديىرمەننىڭ ويناپ تۇرعان.
«اقجالماش» ءانىنىڭ مۋزىكاسى ەستايدىڭ ەش انىنە ۇقسامايدى. بۇل ءبىر وقشاۋ تۇرعان شىعارما. ءبىر قاراعاندا جاڭا زامان اندەرىنىڭ باسى سەكىلدى كورىنەدى. ءاننىڭ ورتان بەلىنەن اسقاندا عانا ەسكىشەلەپ قازاقى كونە تاسىلدەرگە اۋىسادى.
مەن انىمە سالايىن-اقجالماشقا,
وتىرعانشا ەرىگىپ بوستان-بوسقا...
مەن ساعىندىم قالقانى ۇمىتا الماي,
بارساڭ سالەم ايتا بار قالامقاسقا
اي, اقجالماش,
قالدى-اۋ كەيىن قالامقاس.
حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان ءانىنىڭ ءبىرى «جاي قوڭىر».
«ەرتىستىڭ ارعى جاعى-ارقاناتى,
ءانشىنىڭ دومبىراسى-قولقاناتى.
جاعالاپ قارا ەرتىستى ەستاي اقىن,
دەپ سالعان «جايقوڭىرعا» ءاننىڭ اتىن
...
جيىرما بەس كەتكەنىڭ بە ءبىر قاراماي,
مەن ءجۇرمىن وسى كۇندە ات جاراماي.
وتىز بەن قىرىق بەستىڭ اراسىندا,
باسۋشى ەم اياعىمدى گەنەرالداي»,
- جىگىت كەزىن, جىگىت اعاسى بولعان كەزدەرىن ءسۇيسىنىپ ەسكە الادى. جيىرما بەس, وتىز بەن قىرىق بەس- دەپ كەلە جاتىپ توقتاعانىنا قاراعاندا ءان ەلۋلەر شاماسىندا شىققان. ء ان حاراكتەرىنەن, ءسوز ماتىنىنەن سەرىلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇر. «جاي قوڭىر» ويناقتاتىپ, جەلدىرتىپ ايتقاندى قالاپ تۇراتىن ءان.
«يۋران-اي» مايرا شامسۋددينوۆاعا ارنالعان ءان دەيدى كوز كورگەندەر. ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ز.قوسپاقوۆ: «ەستايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق قىزمەتى» دەگەن ماقالاسىندا 1988 جىلى قىزىل تۋ گازەتىندە شىققان ماتەريالعا سۇيەنە وتىرا «يۋران-اي» ءانى جايىندا مىناداي دەرەك بەرەدى. «كوركەم, سۇلۋ بەينەلى, قازاق ءانىن اسقاقتاتا شىرقايتىن وسى ءبىر اقسارى نوعاي قىزى ەستاي اقىننىڭ جۇرەگىنەن ورىن الادى. ول وعان ارناپ «يۋران» ءانىن شىعارادى. مايرانىڭ بۇركەنشىك اتى نيۋرانى ەستاي قازاق قىزدارىنىڭ ەران, گۇلجان, راۋشان اتتارىنا ۇيقاس ەتىپ, يۋران دەپ العان».
«يۋران-اي» ەستايدىڭ كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە كەلەتىن ءانى. انگە جاياۋ مۇسا شىعارماشىلىعىنىڭ ىقپالى بايقالادى. ەستايدىڭ: «جاس كۇنىندە جاياۋ مۇسا اندەرىن ورىندادىم»,- دەگەنى بار. بۇل ۇقساستىق مۇسا انىنە ەسى كەتە عاشىق بولعانىنىنان قالعان بەلگى بولسا كەرەك.
سالعانىم سال قارا اتقا جاپپاي كۇمىس,
بىلمەگەن اسىل جايىن ادام ەمەس.
وسى ءاندى يۋران دەگەن قىزعا ايتقان,
ەستايىڭ باسقا جانعا سالعان ەمەس.
قىز بوپتى قاراوتكەلدە يۋران اتتى,
اۋزىنان شىققان ءسوزى بالدان ءتاتتى.
قولعا الىپ دومبىرامەن شىرقاعاندا,
وزىنە تەڭ كورمەگەن ادامزاتتى.
نەگىزى ءان ماتىنىنە قاراعاندا ەستاي مايرانىڭ انشىلىگىن جوعارى باعالاعان سياقتى. سەبەبى ول كەزدە قازاق ايەلى ايقايلاپ, ارقىراتىپ انگە سالمايتىن ەدى. مايرا قازاق ءانىن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا ورىنداعان (ساحىنالاعان) ايەل زاتىنان العاشقىلاردىڭ ءبىرى, ءتىپتى ءبىرىنشىسى دە بولۋى مۇمكىن. ەستايدىڭ ءوزى جاڭاشىل كومپوزيتور, سول سەبەپتى ول مايرا بويىنداعى ەرەكشەلىكتى, تالانتتى تاني بىلگەن.
ەستاي جيىرما بەستەن اسا ءان شىعارعان ەكەن. «قوشتاسۋ» سوڭعى ءانى.
سەرى بوپ, سايران سالىپ, دۇنيە كوردىك,
سال ءبىرجان, اقان سەرى قاسىنا ەردىك.
تاعدىر سول وتكەن ءومىر قايتا ورالماس,
شاۋ تارتىپ, تۇرالايتىن حالگە كەلدىك.
...
اقىنىڭ, ءانشىڭ بولىپ ەركەلەدىم,
كەشەگور, قوش امان بول ارداقتى ەلىم.
ەستايدىڭ بولادى ەندى ءسوزى تامام,
اقتىق ءسوز, ايتىلعان حوش, وسى مەنىڭ.
ەستايدىڭ «قورلانى» باريتون داۋىسقا ارنالعان ءان. ەستايدىڭ داۋىس رەگيسترى دە تومەن بولۋى كەرەك. «ال, ونىڭ داۋىسى ماعان قوبىزدىڭ قوڭىرقاي, مۇڭلى ۇنىندەي اسەر ەتتى»,-دەپ جازعان مۋزىكاتانۋشى ب.گ.ەرزاكوۆيچ.
پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ انشىلىگىندەگى نازار اۋداراتىن ءبىر ءجايت ول سول وڭىردەگى انشىلىككە «باريتون» مانەرىندە ءان سالۋدىڭ ۇستەمدىك ەتۋىندە (دومينيروۆانيە باريتونوۆوي مانەرى پەنيە ق.ايتباەۆ). كەرەكۋ قوڭىر داۋىستى انشىلەردىڭ مەكەنى دەسە دە بولادى. قالي بايجانوۆ (باريتون), تەمىربولات ارعىنباەۆ (باريتون), جاباي توعاندىقوۆ (باس), شاكەن ايمانوۆ (باريتون), ەربول ايتباەۆ (جوعارعى باس). بۇل حالىق ءانىن ايتۋشىلار. اكادەميالىق ۆوكال دەپ اتالاتىن ونەر تۇرىنەن كاۋكەن كەنجەتاەۆ (باريتون), شاحماردان ءابىلوۆ (باريتون), بەيىمبەت قوجاباەۆ (باس). تەنورلاردىڭ وزىنەن باريتون مانەرىنىڭ تابى بايقالىپ تۇرادى. مىسالى پاۆلودارلىق تەنور بايعابىل جىلقىباەۆ پەن سەمەيلىك تەنور مادەنيەت ەشەكەەۆتى سالىستىرىپ كورىڭىز. مادەنيەتكە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ, جۇسىپبەككە امىرە مانەرىنىڭ ىقپالى بايقالسا, بايعابىلعا سول وڭىردە بولعان ەستاي, قالي بايجانوۆتاردىڭ اسەرى مول بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. ءتىپتى بيسميللا بالابەكوۆتىڭ كەي ءاندى تىم سوزبالاقتاپ الۋىنىڭ سەبەبى باريتونشا مانەردى كوكسەۋىنەن بولسا كەرەك. بىراق بالابەكوۆ انشىلىگىندە جيناقىلىق جوق. تەنورعا سوزىپ ايتۋ جاراسا بەرمەيدى.
جەتپىس ءۇش جاسقا كەلگەندە ەستايدىڭ سىرقاتتانۋى جيىلەپ كەتەدى. 1946 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا اۋدانعا شاقىرتۋ الادى. ەستاي اۋىرىپ جۇرەدى دە جولعا شىقپايدى. شاقىرتۋ قاعازى قايتا كەلگەن سوڭ, توعايبايدىڭ وقاسىنا ات جەكتىرتىپ ەكەۋى سول كەزدەگى اۋدان ورتالىعى كراسنوكۋتسكىگە ءجۇرىپ كەتەدى. «ۇستىنە كيگەن ت ۇلىبى بار, اعام شاناعا وتىردى. كوشىرى وقاس. ولار قوزعالىپ كەتتى, مەن ۇيگە كىرىپ ءبىرشاما ۋاقىتتان سوڭ قايتا شىقسام جەڭگەم ەسەكەڭنىڭ ارتىنان ءالى قاراپ تۇر ەكەن.
– جەڭەشە, نەگە تۇرسىز؟ سالقىن ءتيىپ قالادى, ۇيگە كىرىڭىز-دەگەنىمدە;
– اعاڭدى شىعارىپ سالىپ تۇرمىن عوي, دەپ تەرىس اينالا بەردى» - دەپ قىزداربەك اقساقالدىڭ ەستەلىك ايتقانى بار. ەستاي ەكى رەت ۇيلەنەدى. ءبىرىنشى ايەلى اۋىرىپ قايتىس بولادى. ودان ەكى ۇل, ەكى قىز قالعان. بالانىڭ ۇلكەنى جانابىلدەن جانە كۇلاي, كانتايدان قالعان ۇرپاق بار. ءجانابىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ورالماعان. كەنجەسى جاكوش ون سەگىز جاسىندا ومبى مەن اقكولدىڭ اراسىندا قاتتى بوراندا اداسىپ مەرت بولعان سياقتى. ول 1931,1932 جىلدار. انىعى بەلگىسىز. جاكوشتىڭ اقىندىعى تۋرالى اۋىزەكى ايتىلعان ەستەلىكتەر بار. وزىمنەن اسادى دەپ ەرەكشە جاقسى كورگەن ەكەن.
ەستاي ورتا جاسقا كەلىپ قالعاندا امەڭگەرلىك جولمەن زاعيشاعا ۇيلەنگەن. زاعيشا ەرەكشە سۇلۋ ادام بولدى دەيدى كورگەندەر.
ء بىر-ءبىرىن قادىرلەپ وتكەن كورىنەدى. نەمەرەسى; «ەستاي اتام مەن زاعيشا اپامنىڭ تاتۋلىعى, سيلاستىعى قانداي ەدى...ونداي ادامدار قايدا..»-دەيدى.
ەستاي اۋدان ورتالىعىنا جەتكەننەن كەيىن ناشارلاپ قالادى. دارىگەرلەر جاعدايىنىڭ اۋىر ەكەنىن ەسكەرتەدى. اقكولگە جەتۋدىڭ ەندى قيىنعا تۇسەتىنىن سەزگەننەن سوڭ چكالوۆ سوۆحوزىنىڭ 2-بولىمشەسىندە تۇراتىن جاقىن ءىنىسى كارىبايدىڭ ۇيىنە اپارادى. «و دۇنيەلىك بولىپ كەتسەم سۇيەگىمدى ەلگە سۇيرەمەي, وسى جەرگە قويىڭدار, قورلان بەرگەن جۇزىكتى دە وزىممەن بىرگە جەرلەڭدەر» دەپ امانات ايتقان دەسەدى. 1946 جىلى ناۋرىزدىڭ 15 كۇنى كۋيبىشەۆ اۋدانىندا (قازىرگى اقتوعاي اۋدانى) ءبىرجان, اقانعا شاكىرت, بايعابىل, ءجۇنىس شايماردانوۆقا ۇستاز بولعان, تەڭدەسى جوق كومپوزيتور ومىردەن وتەدى. سول كۇنى اقىننىڭ جارى زاعيشا دا اقكولدە دۇنيە سالعان ەكەن.
ق. ايتباەۆ
ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىڭ «فيلوسوفيا» كافەدراسى,
«مادەنيەتتانۋ» ماماندىعىنىڭ 1-كۋرس
ماگيسترانتى
