ۇلتتىق رۋحتىڭ ۇرىعى ءسابي بويىنا ۇلتتىق تابيعي جانە الەۋمەتتىك ورتانىڭ اسەرىمەن وزىنەن-ءوزى سەبىلەتىنىن عالىمدار بىلە بەرمەگەن. ۇلتتىق يدەيانى بويىنا سىڭىرگەن, قازاق كۇي قۇدىرەتىن سەزىنەتىن مۋزىكا مامانى, قازاق پەرزەنتى عانا قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ ديريجەرى بولا الار. ءدىن دە سولاي. قاسيەتتى قۇراندى اۋدارعان باسقا ءدىن وكىلدەرى ونىڭ ءتۇرلى سىرىن, سيقىرلى سيمۆولدارى مەن تاڭبالارىن, اۋەندەرى مەن ىرعاقتى دىبىستىق ينتوناتسياسىن بەرە الماپتى. قۇرانتانۋشى, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن اراب عالىمى اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان قۇران كارىمدى وقىپ, بۇل باسقا كىتاپ دەگەن ەكەن.
ۇلتتىق تەكتىك سانا قاسيەتتى گەنەتيكالىق كودقا نەگىزدەلگەن تۇقىم قۋاتىن قانداس باۋىرلاستىق دەگەن پىكىر دە ورنىققان. ورىس فيلوسوفى بەردياەۆ ونى «زدوروۆىي ينستينكت ناتسي» دەسە, پريموردياليزم تەورياسى ۇلتتىق قاسيەت تابيعاتتان, ءتىپتى قۇدايدان بەرىلەدى دەپ تۇيەدى. شىندىعىندا دا ۇلتتىق قاسيەتتەر ادام ساناسىنا ەجەلدەن ءتان. تۋىسقاندىق توپتاسۋ, تۋىستىق قارىم-قاتىناستار ادام دامۋىنىڭ ءبىر ماڭىزدى ورتاسى. ادامداردىڭ ءوسىپ تۇلەۋى, سان جاعىنان ۇلعايۋىمەن بىرگە ۇلتتار قۇرىلىمى دا كۇردەلەنە تۇسەدى, قانداس, سۇيەكتىك جاقىندىقتار كەڭ كولەمدەگى قاۋىمداستىقتارعا باۋىرلاستىق, رۋلىق, تايپالىق توپتاسۋ ۇلت دەگەن كەڭ ارناعا ۇلاسادى. ورتاق ءتىل, ءدىن, ءداستۇر, مادەنيەت ادامداردى ءبىر-بىرىنە باۋىر ەتەدى. ۋاقىت وتە كەلە ءوزىن ۇلتقا جاتقىزۋ وزىنە سۇيەنىش كورەتىن ىشكى جان دۇنيەسىنە اينالادى.
بىراق تابيعي ۇلتتىق تۇلعاعا وزىنەن ءوزى بەرىلمەيدى. بۇلبۇل – ءانشى قۇس, انشىلىك وعان تابيعاتتان تۋا بىتكەن. ال ادامنىڭ تۋا بىتكەن انشىلىك قابىلەتىن جىلدار بويى وقۋ-بىلىممەن تاربيەلەۋ, دامىتۋ كەرەك. ادامنىڭ سانالى پەندەگە اينالۋى, ۇلتتىڭ وكىلى بولۋدىڭ جولدارى كۇردەلى دە قايشىلىقتى. انگليادا ءبىر عاسىردان استام ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورىس وتباسىنىڭ بەسىنشى بۋىنىنىڭ وكىلى بىلاي دەيدى: «تەگىمدە ءبىر تامشى اعىلشىننىڭ قانى بولماسا دا, مەن 100% اعىلشىنمىن». بىراق ورىستىق تەگى, ۇلتتىق سانا-سەزىمى شايىلماعان.
ۇلتتىق سانا-سەزىم ەتنوستىق قاۋىمداستىقتىڭ ەڭ ءبىر تۇراقتى, بەرىك, مىزعىماس تىرەگى. قىتايدا 50-جىلدارى حالىق ساناعى بويىنشا 700 ۇساق ەتنوستىق توپتار تىركەلىپتى, كەيىن ول دەرەكتەردى قايتا قاراپ, ەتنوستاردىڭ سانىن 30-عا دەيىن تۇسىرگەن. قازاقستاندا 100-دەن استام ەتنوس بار دەپ ايتقانىمىزبەن, ەلىمىزدە ءبىر ۇلت – قازاق ۇلتى جانە دياسپورالار بار. باسقالارى حالىق ساناعى جۇرگىزىلگەندە ورىستانعاندارىنا قاراماستان وزدەرىنىڭ تەگىن اتاعان. ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 800 جىل بۇرىن اسسيريا يمپەرياسى بولعانى بەلگىلى. ماسكەۋدە بىرنەشە مىڭ اسسيريالىقتار تۇرادى, ولاردىڭ 84 پايىزى ءالى دە ارعى اتا-بابالارىنىڭ تەگىن ءدال كورسەتكەن. دەگەنمەن جەكە ادامنىڭ ءوزىن ءبىر ۇلتقا جاتقىزۋ سول ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارى بويىندا بار دەگەندى بىلدىرمەيدى.
رەسەيدە ۇلتىم قازاق, ءتىلىم ورىس دەيتىندەر كوبەيىپ كەلەدى. تاتارستان مەن باشقۇرتستاندا ۇلتىم – تاتار, بولماسا باشقۇرت, ءدىنىم – پراۆوسلاۆ دەيتىندەر ۇلتتىڭ وننان ءبىرىن قۇرايدى. 1917 جىلعا دەيىن رەسەيدە شوقىنعان 300 مىڭ تاتار بولعان. بۇگىندە ولاردىڭ ۇرپاعىن «كرەششەنكا» دەيدى, ولار دەربەس توپ. سونىمەن قازاق بولۋدىڭ امالى, جولدارى قانداي؟
بىرىنشىدەن, اتامەكەندە ءومىر ءسۇرۋ. دەگەنمەن قازاقستان سياقتى بايتاق ەلدىڭ ايماقتارىندا قازاقتاردىڭ قونىستانۋى بىردەي ەمەس. ايماقتىق ەتنودەموگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر دە ءارتۇرلى ۇلتتىق سانا-سەزىم, قوڭىل كۇيگە نەگىز بولادى. ايتالىق, سولتۇستىك قازاقستان ايماعىندا تۇراتىن قازاقتار مەن وڭتۇستىك قازاقستان قازاقتارىمەن سالىستىرعاندا ۇلتتىق تۇرعىدان قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋى, وزدەرىن سەزىنۋى مەن كوڭىل كۇيلەرى, مارتەبەلەرى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. اتامەكەندە ءومىر سۇرگەن قازاق پەن شەتەلدەردە ءومىر سۇرگەن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق پسيحولوگياسىندا ەرەكشەلىكتەر كوپ. سوندىقتان قازاقستاندا تۇرىپ قازاقى تىلدىك ورتا قالىپتاسپاعان ەلدى مەكەندەردە ءارتۇرلى دەڭگەيدە اسسيميلياتسيالانعان قازاقتار بار. سونىمەن بىرگە شەتەلدە تۇرىپ ۇلتتىق كەلبەتىن تولىق ساقتاعان قازاقتار بار.
ەكىنشىدەن, قازاق بولۋ قاي تىلدە ءبىلىم الۋىنا بايلانىستى. قازاق مەكتەبى مەن ورىس مەكتەبىندە وقيتىن بالالاردىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتكە قاراي ەرەكشەلەنەتىنى بەلگىلى. ەندى اعىلشىن ءتىلىن, ەگەر ول ءتىلدى ورىس ءتىلى ارقىلى ۇيرەتسە, ۇلتتىق ازعىنداۋعا اپارا ما دەگەن قاۋىپ بار.
زامانداسىم «مەنىڭ نەمەرەمە ءۇش ءتىل ۇيرەتەمىز دەگەن مۇعالىمدەر ونى قاي ءتىلدىڭ انا ءتىلى ەكەندىگىنەن اداستىراتىن تۇرلەرى بار, ايتەۋىر وتباسىندا قازاق ءتىلىن سىڭىرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز» دەپ رەنجيدى. وسكەندە قاي ءتىلدى انا ءتىلى دەپ تاڭدايتىنىن سۇراسا: «اتا, قازاق ءتىلىن ءبىلىپ, قازاق بولعىم كەلەدى» دەپتى نەمەرەسى. ول وتباسىلىق تاربيەنىڭ ىقپالى بولار. دەگەنمەن قازاق بولۋ بۇگىن وڭاي ەمەس. رۋحاني تارتىس وتباسىلاردا دا وسىلاي ءجۇرىپ جاتىر.
وسىدان كەلىپ, ءۇشىنشى جاعداي, وتباسى جانە نەكە ماسەلەسى العا شىعادى: ول وتباسىندا تىلدىك قارىم-قاتىناس. اتا-انالارىنىڭ تەگىنە قاراماستان ورىسشا سويلەۋ داعدىعا اينالعان قازاق وتباسىلارى كوپ ەكەنى بەلگىلى. ال ارالاس نەكەدەن تۋعانداردىڭ انتروپولوگيالىق كەلبەتى, ءتىلى, مادەنيەتى, ۇلتتىق ۇستانىمدارى ەرەكشە. مىناداي ءبىر زاڭدىلىقتارعا الەۋمەتتانۋشى عالىمدار نازار اۋدارادى. ەگەر رەسەيدە تۇرىپ اناسى ورىس, وزبەكستاندا تۇرىپ اناسى وزبەك بولسا, قازاق بالالارىنا اناسىنىڭ ءتىلى, مادەنيەتى ۇستەم بولادى, كەيدە وسە كەلە اكەسىنىڭ ۇلتىنان باس تارتادى, فاميلياسىن دا وزگەرتەتىن جاعدايلار بار. قازاقستانداعى اكەسى قازاق, اناسى سلاۆيان تەگىنىڭ ۇرپاقتارى قازاق بولىپ جازىلعانمەن, كوبىنىڭ ءتىلى مەن جان دۇنيەسى ءبارىبىر اناسىنا جاقىنىراق.
تورتىنشىدەن, قازاق بولۋعا ءداستۇرلى ءدىن قۋات بەرەدى. دىننەن اجىراعان قازاقتار ۇلتتىق قاسيەتتەردەن دە ايىرىلادى. ورتاق دىنىنەن ايىرىلعان وسەتيندەر مۇسىلمان مەن پراۆوسلاۆ بولىپ بولىنسە, تۇرىك-مەسحەتيندەر گرۋزين, كاتوليك دىنىندەگىلەر فرانتسۋز, يسلامدى قابىلداعاندار تۇرىك, تاتار بولىپ كەتتى. بىراق ءارتۇرلى دىنگە بولىنگەن ۇلتتار عاسىرلار بويى قانعا سىڭگەن ۇلتتىق داستۇردەن, داعدىدان تۇگەل قول ۇزبەيدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قۇدىرەت كۇشى وسىندا. مۇسىلمان وسەتيندەر پراۆوسلاۆ وسەتيندەر تۋرالى «بىزدەن ايىرماشىلىعى ولار دوڭىز ەتىن جەيدى, ءوز مەرەكەلەرى مەن ءدىني جورالعىلارىن ۇستانادى, ال كونە داستۇرلەردى, اسىرەسە اۋىز ادەبيەتىن پراۆوسلاۆ وسەتيندەر ۇمىتپاعان», دەيدى. بىراق ۋاقىت وتە, ۇرپاق الماسا كەلە ۇلتتىق سيمۆولدار السىرەپ جويىلادى.
حريستيان, باسقا دا دىنگە اۋعان قازاقتاردىڭ جەرلەۋ راسىمدەرىن ورىنداۋدا داۋ تۋاتىن جاعدايلار كەزدەسىپ قالادى. جاقىن تۋىستارى مارقۇمنىڭ ارعى تەگى قازاق, مۇسىلمان, سوندىقتان شاريعات جولىمەن اتتاندىرايىق, مۇسىلماندار زيراتىنا قويايىق دەسە, قابىلداعان ءدىنىنىڭ وكىلدەرى وعان كەلىسپەيدى, ءوز راسىمدەرىن ورىنداتادى. وسىلاي يماندىلىق پەن يمانسىزدىق ارپالىسۋدا.
بەسىنشىدەن, ۇلتتىڭ تاريحىن, وتكەنىن بىلگەن حالىق بولاشاقتىڭ دا يەسى بولادى, ال بىلمەگەن ەل بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن تەگىن بىلمەيتىن جەتىم بالاداي. قازاق ولاردى ماڭگۇرتتەر دەسە, ورىستار «يۆانى, نە پومنياششيە رودستۆا» دەپ ولاردان جيرەنەدى. تاريح قازاقتىڭ ەلىن, جەرىن, ەل باسىنا قاۋىپ تونگەندە بىرلىكتى قاستەرلەيتىن مىنەزىن تانىتادى. كوپ نارسەنى بابالارىنىڭ شەجىرەسىنەن بىلەدى, وسىلاي ەل تاريحى مەن وتباسى تاريحى ۇشتاسىپ جاتادى.
التىنشىدان, كىشى وتان, اۋىل-ايماق, جەرلەستىك, تۋىستىق قارىم-قاتىناستاردىڭ قازاق مىنەزىنە اسەرى مول. تۋعان ەلگە تاعزىم, قولداپ قولۇشىن بەرۋ پەرزەنتتىك پارىز, ەرەكشە كوڭىل كۇي تۋعىزادى. قازاق شەتەلگە شىقسا قازاق, ال استانادا, الماتىدا كەيدە «ولار – استانالىقتار», «انا ءجۇزدىڭ قازاقتارى» دەپ جاتادى. اقتوبەدە ولار «الىمدەر», «شالقارلىقتار» دەسە, اتىراۋ مەن اقتاۋدا «اداي-تازدار», «دوسسورلىقتار», «جاڭاوزەندىكتەر» دەپ جاتادى. بۇل مەكەنجايلار مەن تۋىسقاندىققا بايلانىستى ايتىلاتىن ورىندى انىقتامالار. سوندىقتان دا قازاق جەتى اتاعا دەيىن قىز الماسۋدى قولدامايدى. تورقالى توي مەن توپىراقتى ولىمدە اعايىن-تۋىستار قولۇشىن بەرەدى. ال كەيدە رۋلىق رۋشىلدىققا, جەرلەستىك جەرشىلدىككە ۇلاسىپ جاتادى. «مىسالى, جەرشىلدىكتى الايىق, – دەپ جازادى ەلباسى, ارينە تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلگەن جانە ونى ماقتان ەتكەن دۇرىس. بىراق ودان دا ماڭىزدىراق ماسەلەنى – ءوزىنىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ پەرزەنتى ەكەنىڭدى ۇمىتۋعا استە بولمايدى».
ايماقتىق پاتريوتيزم سول ايماقتىڭ تاريحي, ەكونوميكالىق, تابيعي, مادەني, تەرريتوريالىق, باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قالىپتاسادى. ءاردايىم باسقا ايماقتارمەن سالىستىرۋ ورنىن ايقىنداۋ, ايماقتى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ ۇمتىلىسى ازاماتتىق پارىز.
جەتىنشىدەن – قازاقتىڭ قازاق بولۋىنا سىرتقى الەم, باسقا ۇلتتارمەن قارىم-قاتىناس اسەر ەتىپ, ءبىز «قازاقتار» جانە «ولار», «باسقالار», «بوتەندەر» دەگەن پسيحولوگيا قالىپتاسىپ, سالىستىرۋ, باسەكەلەستىك وي تۋادى. سوندىقتان «ۇلت – ۇلتتىڭ ايناسى» دەگەن ءسوز دە بار. وتارلانعان, قۋعىن-سۇرگىن كورگەن قازاقتاردا الدە دە وزدەرىنە جاعىمسىز باعا بەرۋ, باسقاعا جالتاقتىق, ءوز تىلىنە, مادەنيەتىنە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ, تىم باسقالارعا ەلىكتەگىشتىك بار. ء«وز كۇشىنە سەنبەگەن حالىق تا, ادام دا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن الا المايدى» دەگەن ءاليحان بوكەيحان.
تاريحي وتانىنا, ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىنە ارقا سۇيەگەن ورىس دياسپوراسى, سلاۆيان تەكتىلەر ءالى دە بايىرعى استامشىلىقتان ارىلار ەمەس. الەمدىك تاجىريبەدە سان جاعىنان باسىم ۇلتتىڭ ءتىلى قولدانىستا باسىم ءتىل بولاتىنى بەلگىلى, ونى ماماندار ۇستەم ءتىل, باسىم ءتىل دەيدى. قازاقستانداعى جاعداي وزگەشە, سان جاعىنان از حالىقتىڭ, ورىس دياسپوراسىنىڭ ءتىلى باسىم, ۇستەم بولىپ وتىر.
سەگىزىنشىدەن, ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى اۋىل قازاقتارىن قالاعا قونىس اۋداردى. XX عاسىر باسىندا قازاقتاردىڭ 3%-ى عانا شاعىن قالاشىقتاردا تۇرسا, بۇگىن قازاقتاردىڭ 60%-عا جۋىعى قالادا تۇرادى. قازاقتار ءداستۇرلى قوعامنان يندۋستريالدى, ءتىپتى پوستيندۋستريالدى قوعامعا اياق باستى. بىراق يندۋستريالدى ۇلتقا ءالى اينالا المادى. قالا قازاقتانا باستاسا, اۋىل قازاعىنىڭ دا ءداستۇرلى كەلبەتى وزگەرە باستادى. نەگىزىنەن ءورىستىلدى ورتادا ەندى قازاققا قازاق بولۋ, ۇلتتىڭ مەنىن ساقتاۋ وڭاي بولماي تۇر.
توعىزىنشىدان, جاھاندانۋ ءۇردىسى دە ۇلتتاردى ءبىر ستاندارتقا بەيىمدەپ, ۇلت ىشىنە جىك سالۋدا. «جاڭا قازاقتار» پايدا بولدى, ۇلتتىق مۇددەدەن الاستانۋ ءىرى كورىنىس الىپ وتىر. الىس-بەرىس, جاقىنداسۋ بارىسىندا ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ بوياۋى سولعىنداپ بارا جاتقان تۇستارى دا بار جانە بۇل باعىت بۇگىندە كۇش الۋدا. «كوسموپوليتتىك مەملەكەت», «كوسموپوليتتىك ۇلت», «عالام ادامى» دەپ ماقتاناتىندار قازاق اراسىندا كوبەيۋدە.
قازاقستان بۇگىندە تەك ەكى عانا ەمەس, ءۇش ءتىلدىڭ: قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىك الاڭىنا اينالدى. ءىس جۇزىندە, قازاق ءتىلى ەكى الەمدىك تىلمەن بايگەگە ءتۇستى جانە بۇل باسەكەلەستىك كۇرەستە عاسىرلار قيىنشىلىعىن كورىپ, ءالى ەڭسەسىن كوتەرە الماي كەلە جاتقان قازاق ءتىلىنىڭ امان قالۋى قيىن.
سونىمەن بۇگىندە قازاق بولۋ كوپتەگەن جاعدايلارعا تاۋەلدى. كەيبىر جاعداياتتار قازاقتىڭ رۋحاني كۇشىن ارتتىرسا, كەيبىرى ۇلت رۋحىنا ساي كەلمەي ونى السىرەتەدى. ۇلت بولمىسىنا ۇلتتىق پەن ۇلتسىزدىق, يماندىلىق پەن يمانسىزدىق, شىنايى رۋحانيكا مەن «رۋحاني» الاياقتىق ۇنەمى ەكى جاقتى ىقپال ەتۋدە. سونداي-اق قازاقتاردىڭ ءبىلىمى, مادەنيەتى, دىندارلىعى, كاسىبي دەڭگەيى, ەكونوميكالىق تابىسى, تۇرمىستىق جاعدايى, قونىستانۋى (اۋىل, قالا), تۋىپ-ءوسۋى, ءولىم-ءجىتىمى, وتباسى جانە ونىڭ بەرىكتىگى, ارالاس نەكەلەر, قىلمىستىلىعى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ۇلتتىڭ الەۋمەتتىك ساپاسى ونىڭ كەلبەتىن انىقتايدى.
بۇگىنگى قازاقتاردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى كۇردەلى دە قايشىلىقتى. پارىقسىزدىق, نەمقۇرايدىلىق, «ماعان ءبارىبىر, تاماعىم توق, كويلەگىم كوك» بولسا دەيتىندەر; نارتسيسسيزم, ماقتانعويلىق, ۇلت السىزدىگىن ماقتانمەن تولتىرۋ, شامادان تىس قازاقتى ماقتاۋ, ءتىپتى كەيدە باسقا حالىقتارعا قارسى قويۋعا, وقشاۋلانۋعا دەيىن بارۋ, ۇلتسىزدىق, ولاردى اق ءسۇت بەرگەن اناسىنىڭ ومىراۋىن تىستەيتىندەر دەيدى, نيگيليستەر بارا-بارا باسقا تىلگە اۋىسادى, ءتىپتى سونىسىمەن ماقتاناتىندار بار.
بىراق قازاقتىڭ كەلبەتىن قۇرايتىن تەك بۇلار ەمەس. بىرقاتار ۇلتتانۋشى عالىمداردىڭ نەگىزدەۋىنە قاراعاندا, ۇلتتا ورگانيزم, ەرەكشە ەتنو-الەۋمەتتىك ورگانيزم, باسقالار سياقتى ونىڭ پايداعا جارامسىز شىعىندارى, كادەگە جاراي المايتىن قالدىقتارى بولاتىنىن ايتادى. كەيدە ءتىپتى ونى جەتى پايىزعا دەيىن دەپ كەسىپ-ءپىشىپ جاتادى. ولار قازاقتىڭ اراسىندا دا بار. قازاقتىڭ كەمشىن تۇستارىن بىلەتىندەر – وعان كۇيىنەتىندەر. «حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايدا بارىپ وڭايىن» دەيدى اباي. سويتە تۇرا ەلىن ورگە سۇيرەۋگە تىرىساتىندار بار. «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جەردە ءوستىم, مىڭمەن جالعىز الىستىم, كىنا قويما!» دەيدى حاكىم اباي.
بۇگىن قازاق بولۋدان قالىپ بارامىز دەيتىن پەسسيميستىك ويلار ءجيى ايتىلادى.
دەگەنمەن ۇلتتىق ازعىنداۋدىڭ ءارتۇرلى كورىنىستەرىن مويىنداي وتىرا, بۇگىن ۇلتتىق رۋح, پاتريوتيزم قازاق حالقىنىڭ بويىندا بار, بىراق رەڭى, ءتۇرى, ەرەكشەلىكتەرى ءارتۇرلى دەگەن رەاليستىك وي-پىكىر باسىم.
بۇگىندە زامان وتە كۇردەلى. اسىرەسە ەلدىڭ بىرلىگى, تۇتاستىعى ويلاندىرادى. ەلدىك سانا, باۋىرمالدىق سەزىم ءبىر-ءبىرىمىزدى قولداۋعا, قورعاۋعا جەتەلەيدى.
نەمىس فيلوسوفى ف.نيتسشەنىڭ ايتقانى بار: «بارىنەن دە مىقتى بايلاپ تاستايتىن كوزگە كورىنبەيتىن جىپتەر» دەپ. ول كورىنبەيتىن التىن جىپتەر – ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني بايلانىسى, ساباقتاستىعى.
XX عاسىر باسىندا رەسەيلىك الەۋمەتتانۋشى پ.سوروكين ء«اربىر قوعامنىڭ تاعدىرى ونىڭ ادامدارىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى... اقىماقتار مەن قابىلەتسىزدەردەن تۇراتىن قوعام ەش ۋاقىتتا تابىسقا جەتپەيدى. ولاردىڭ قولىنا كەرەمەت كونستيتۋتسيا, باعدارلاما بەرسەڭ دە, تاماشا قوعام جاساي المايدى. كەرىسىنشە, جىگەرلى, ءبىلىمدى ادامداردان تۇراتىن قوعام جەتىستىككە جەتكىزەدى» دەدى. سوندىقتان قازىر قوعامنىڭ ادامدىق ماتەريالىنىڭ ساپاسى قانداي بولسا, بولاشاعى دا سونداي بولادى. تاۋەلسىزدىك زامانىندا رۋحى قازاق ينتەللەكتۋالدى ماماندار قالىپتاسۋدا.
امانگەلدى ايتالى,
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
