سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
ءوزىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرا تۇسكەن بۇل ءداستۇرلى فورۋم – الەمنىڭ ءدىني-ەكونوميكالىق-ساياسي ماسەلەلەرى ۋشىعىپ تۇرعان ۋاقىتتا مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىن جالعاپ, ولاردىڭ ءتىل تابىسۋىنا, ءبىر-بىرىمەن ىمىراعا كەلىپ, ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارا. 2003 جىلدان بەرى استانا تورىندە ءار ءۇش جىل سايىن شاقىرىلىپ, وسى ارالىقتا كونفەسسياارالىق كەلىسىمدەردى نىعايتىپ, الۋان ءتۇرلى ءدىني قاۋىمداستىقتاردىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن سەزد ءوزىنىڭ دىنارالىق ديالوگتاعى ورنىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. ىرگەسى بەرىك قالانعان وسى شارانىڭ بىتىمگەرشىلىك رولىنە دەگەن سەنىم ءار فورۋم سايىن ارتىپ كەلەدى.
ال سەنىمگە يە بولۋ قيىن ماسەلە. بىزگە دەگەن بۇل سەنىم پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مىرزانىڭ «ەلباسىنىڭ رۋحاني ديپلوماتياسى» ماقالاسىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, قازىرگى زامان ساياساتكەرلەرىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن دىنارالىق ديالوگقا اۋدارىپ, ونىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە تۇسىندىرگەن پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىلىگى مەن جەكە بەدەلىنىڭ ارقاسىندا كەلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. وعان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ءدىني تاتۋلىعىن, ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ ورتاق ىمىراعا كەلىپ, تۇسىنىستىكپەن ءبىر شاڭىراق استىندا تىرلىك كەشۋى دە ىقپال ەتتى. مىنە, پرەزيدەنتتىڭ الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىن شاقىرۋ تۋرالى 2003 جىلعى باستاماسى الەمدىك جەتەكشى ءدىن باسشىلارىنىڭ ۇنەمى ءبىر جەرگە جينالىپ, عالامدىق ماسەلەلەر جونىندە ءوزارا پىكىر الماسۋىن داستۇرگە اينالدىردى. كەزدەسۋ ورنى – استانا.
وسى ورايدا دىنارالىق ديالوگ الاڭىن قالىپتاستىرۋعا العىشارت بولعان بىرقاتار سەبەپتەردى اتاپ وتسەك. حح عاسىردىڭ العاشقى جىلدارى ءبىزدىڭ جادىمىزدا الەمنىڭ وتە كۇردەلى كەزەڭى رەتىندە ساقتالىپ قالدى. ماسەلەن, اقش-تاعى 11 قىركۇيەك وقيعاسى, اۋعان جانە يراك جەرلەرىندەگى اسكەري وپەراتسيالار سەكىلدى ءىرى وقيعالار تىزبەگى دۇنيە تىنىشتىعىنا اۋقىمدى تۇردە كەرى اسەرىن تيگىزگەن جاعداياتتار بولدى. بۇل ورايدا قازاقستان قاۋىپتى جاھاندىق احۋالدى باقىلاۋدان شىعارماي, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جانە ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ناقتى شارالاردى قولعا الا باستادى. ماسەلەن, 2001 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ريم پاپاسى ءىى يوانن پاۆەلدىڭ استاناعا تاريحي ساپارى, 2002 جىلى الماتىدا وتكەن اوسشك-ءتىڭ العاشقى ءسامميتى, 2003 جىلى اقپان ايىندا حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم كونفەرەنتسياسى ۇيىمداستىرىلدى.
وتكەن كەزەڭدەردە تۋىنداعان الماعايىپ ساياسي وقيعالار مەن ءدىني قىرعي-قاباق قاقتىعىستار, كوپكونفەسسيالى قوعامداعى پروبلەمالار ءالى كۇنگە دەيىن ءوز شەشىمىن كۇتىپ, وزەكتىلىگىن جويماي كەلە جاتىر. سول سەبەپتى دە ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى ءبىر-ءبىرىن جاتسىنباي, استانا دىنارالىق ديالوگ الاڭىندا ءۇش جىل سايىن وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەلەر تۋرالى ورتاق وي ءوربىتىپ كەلەدى.
استانادا وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ تاريحي ءرولى مەن الەۋەتى جىل وتكەن سا-
يىن ارتۋدا. باقاي ەسەپسىز, مەملەكەتتەردىڭ ورنىقتى دامۋى مەن ىمىرامەن ءومىر ءسۇرۋىن جاقتايتىن بۇل رۋحاني ۇنقاتىسۋ الاڭى ءوزىنىڭ ناتيجەلىلىگىن, ومىرشەڭدىگىن پاش ەتتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل سەزد «دىنارالىق قاتىناستار تۋرالى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردى ەڭسەرىپ, ءححى عاسىرداعى جاھاندىق تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ پارمەندى فورمۋلاسىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى». ەلباسى العاشقى سەزد بارىسىندا-اق دىنارالىق ديالوگتىڭ ءمان-ماعىناسىن اشىپ بەردى. «تۇپكى ماقساتتى بەلگىلەۋدىڭ قاجەتى جوق, ونى بەلگىلەۋگە بولمايدى. ءبىرتۇتاس ءدىني كەڭىستىك قۇرۋ دا مۇمكىن ەمەس. ورىن الىپ وتىرعان قايشىلىقتاردىڭ بارلىعىن دا ەڭسەرە المايمىز, ونىڭ ۇستىنە ولار كەيدە ۇلى دىندەردىڭ ءتۇپ نەگىزىنە قاتىستى بولىپ جاتادى. تۇراقتى ديالوگ ورناتۋدىڭ باستى قۇندىلىعى – كوزقاراستار مەن تۇسىنىكتەردىڭ قاراما-قايشىلىعىنا قاراماستان, جالپىعا ورتاق مامىلەگە كەلۋ قاجەتتىگىنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ جانە وعان قول جەتكىزۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋ بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى – ديالوگ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم الاڭىن, ۇيلەسىم مەن ايقىندىق ءداۋىرىن قالىپتاستىرادى», دەپ ناقتى تۇجىرىمدادى. مىنە, وسى تۇجىرىمدامادان كەيىن جۇزەگە اسقان ءار سەزدىڭ ارقالاعان جۇگى اۋىرلاماسا جەڭىلدەنگەن جوق.
اتاپ ايتساق, سوڭعى 2015 جىلى وتكەن بەسىنشى سەزد دىنارالىق كەزدەسۋدەن بولەك ءدىني جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ ديالوگ الاڭىنا اينالعانى ءمالىم. وعان بۇۇ-نىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى پان گي مۋن, يوردانيا كورولى ابداللا ءىى, فينليانديا پرەزيدەنتى ساۋلي نينيستەنىڭ استاناعا ءدىني ليدەرلەرمەن سۇحباتتاسۋ ءۇشىن ات باسىن بۇرۋى قاتارداعى كەزدەيسوق قالىپتى جاعداي ەمەس ەكەنى انىق. بۇل فورۋمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سەزگە يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم مەن يندۋيزم, داوسيزم وكىلدەرىمەن قاتار, ءسوزى سالماقتى, ساياساتتا بەدەلى جوعارى ەل باسشىلارىنىڭ دا ءجيى قوناق بولۋى.
ماسەلەن بۇل وركەنيەتارالىق ديالوگقا ءار جىلدارى يزرايل ەكس-پرەزيدەنتى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى شيمون پەرەس, مالايزيانىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى موحاممەد ماحاتحير, كانادانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى جان كرەتەن, ءال-ازحار جوعارى يمامى مۇحامماد سايد تانتاۋي, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى ابداللا ات-تۇركي, دۇنيەجۇزىلىك يسلام ءمازحابتارىن جاقىنداستىرۋ اسسامبلەياسىنىڭ باس حاتشىسى اياتوللا شەيح موحسەن اراكي, كاتوليكتەر شىركەۋىنىڭ كاردينالدارى يوزەف تومكو مەن جان-لۋي توران, كونستانتينوپول پراۆوسلاۆ شىركەۋىنىڭ پاتريارحى ۆارفولومەي ءى, ءيزرايلدىڭ باس راۆۆيندەرى يونا مەتسگەر, شلومو امار جانە يتسحاك يوسەف, «دجيندجيا حونچە» جاپون سينتويستىك حرامدارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى تسۋنەكيو تاناكا, دۇنيەجۇزىلىك ليۋتەران فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۋنيب يۋنان, دۇنيەجۇزىلىك بۋدديستەر قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى فاللوپ تاياري, يندولوگيا مەن دىنارالىق ديالوگتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ توراعاسى سومايا سامير شانتيلا, يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورلارى كويچيرو ماتسۋرا مەن يرينا بوكوۆا, ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىلارى مارك پەررەن دە بريشامبو مەن لامبەرتو زانەر جانە باسقا دا الەمگە تانىمال كوپتەگەن قايراتكەرلەردىڭ قاتىسقانىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. العاشقى سەزگە 13 ەلدەن ءدىني ليدەرلەر مەن مەيماندار قاتىسسا, سوڭعى V سەزگە قاتىسۋ ءۇشىن استاناعا الەمنىڭ 42 ەلىنەن 80-نەن استام دەلەگاتسيا ساپارلاپ كەلگەن.
بەس سەزد بارىسىندا ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلدانۋىمەن بىرگە, فورۋمنىڭ ينستيتۋتتىق قۇرىلىمىنىڭ جەتىلدىرىلۋى قاتار جۇزەگە استى. ءى سەزد دەكلاراتسياسىنىڭ ماڭىزى وتە جوعارى, سەبەبى بۇل باستى قۇجات الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەردىڭ ءوزارا توعىسۋ نۇكتەلەرىن انىقتاپ, ورتاق قۇندىلىقتى ايقىندادى. وندا ء«دىني نانىمدار مەن ۋاعىزداردىڭ تۇرلىلىگى ءوزارا كۇماندانۋعا, كەمسىتۋگە جانە جابىرلەۋگە ەمەس, ءدىن مەن مادەنيەتتىڭ بىرەگەيلىگىن كورسەتەتىن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ۇيلەسىمدىلىككە اكەلۋى كەرەك. دىندەر توزىمدىلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى بارلىق حالىقتاردىڭ بەيبىتقاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ەلەۋلى تەتىگى رەتىندە تانىپ, ۇلكەن ىنتىماقتاستىققا ۇمتىلۋلارى كەرەك», دەپ كورسەتىلگەن.
ءىى سەزدىڭ دەكلاراتسياسىندا كوپشىلىككە «دىنارالىق جانە مادەنيەتارالىق قاتىناستارداعى قيىندىقتار حالىقارالىق ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى, الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق جانە اقپاراتتىق ورتاداعى ەلەۋلى تەڭگەرىمسىزدىكتەن, سونداي-اق ءدىندى ساياسي ماقساتتاردا پايدالانۋدان تۋىنداپ وتىر» دەگەن پىكىر ايتىلدى. سونداي-اق وسى فورۋم بارىسىندا دىنارالىق ديالوگتىڭ قاعيداتتارى – سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ كودەكسى بەكىتىلدى. ءىىى سەزد قۇجاتى بارلىق دىندەردىڭ قازىرگى قوعام دامۋى مەن قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنە قارسى ءىس-ارەكەت جاساۋدا اتقاراتىن رولىنە قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى قامتيدى. ال ءىV سەزدىڭ ۇندەۋىندە الەۋمەتتىك دامۋ, ادامگەرشىلىك, يمان, تاربيە جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرقاتار وزەكتى باعىتتار قامتىلسا, سوڭعى V سەزد دەكلاراتسياسىندا اسا ماڭىزدى زاماناۋي ساياسي ماسەلەلەر قاراستىرىلدى. بارلىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ پروتسەسىنە ءدىني قايراتكەرلەردىڭ تىكەلەي قاتىسۋى – سەزد قۇجاتتارىن استانا رۋحاني ۇنقاتىسۋ الاڭىنىڭ نەگىزگى تىرەك كوزىنە اينالدىردى.
بيىل كۇزدە كەزەكتى ءVى سەزد وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. وتكەن جىلى ماۋسىم ايىندا وتكەن سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا الداعى فورۋمدى ء«دىني ليدەرلەر قاۋىپسىز الەمدى جاقتايدى» تاقىرىبى اياسىندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان. ال ءVى سەزدىڭ سەكتسيالىق وتىرىستارىندا مىناداي تاقىرىپتار تالقىعا سالىنباق: «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى جاھاندىق قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى رەتىندە, ء«دىن جانە جاھاندانۋ: سىن-قاتەرلەر مەن جاۋاپتار», ء«دىني ليدەرلەر مەن ساياسي قايراتكەرلەر ەكسترەميزم مەن تەرروريزمدى ەڭسەرۋ جولىندا». سەزدىڭ كۇن ءتارتىبىنىڭ بۇرىنعىدان دا وتكىر, كەشەندى ءارى وزەكتەنە ءتۇسۋى ورىن الىپ وتىرعان حالىقارالىق قايشىلىقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى احۋالعا بەت بۇرۋىنا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن سەنىم مول.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
