سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
استانا – ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا بوي كوتەرگەن, قازاقستان دامۋىنىڭ بەتبۇرىستى, زامانالىق كەزەڭىندە جۇزەگە اسىرىلعان كەرەمەت جوبا. جاس مەملەكەتتىڭ باستى باعدارلارى انىقتالعان جانە بەكىتىلگەن كەزەڭدە تاريحي جانە ۇلتتىق سايكەستەندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ كۇردەلى ۇدەرىستەرىندە استانانىڭ جىلدام دامۋى ەلىمىزدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋىنا, سونداي-اق الەۋمەتتىك ءوپتيميزمدى نىعايتۋعا, قوعامنىڭ جاعىمدى ۇمىتتەنۋلەرىن جانە قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي نەگىز بولدى.
مەملەكەت استاناسىنىڭ ارقا تورىنە اۋىسۋى ساياسي جاڭارۋ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىردى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ بىرلىگى ساقتالدى. ەركىن ەلدىڭ ەلورداسى كۇن نۇرىنداي نۇرلانىپ, بۇگىندە دۇنيەجۇزىنە ىنتىماعى مەن بىرلىگى جاراسقان, ۇلتتىق ناقىشتى ۇلىقتاعان, جاڭاشىلدىققا ۇمتىلعان قۋاتتى جاس استانا رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. ءبىز ءۇشىن استانانىڭ عالامدىق قالا رەتiندە دامۋى, ەۋرازيا كەڭiستiگiنiڭ ورتالىعىنا اينالۋى اسا ماڭىزدى. ەلباسى «قازاقستانداعى ديپلوماتيا ەۋرازەق, شىۇ, واىۇ سياقتى ۇيىمدار باسىمدىعىن بەكىتۋگە اسا نازار اۋدارۋ ءتيىس», دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. مىنە, وسى ماقساتتا ەلوردا تورىندە باعدارلى بولاشاققا, وركەنيەت جولىنا باستايتىن ومىرشەڭ جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
الدىنا ءورشىل جوسپارلاردى ماقسات ەتۋ ارقىلى الىپ شاھار قارقىندى دامىپ, ساناۋلى جىلدار ىشىندە حالىقارالىق ارەنادا ءوزىن تانىتا الدى. 1999 جىلى استانا يۋنەسكو شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتاعىن الدى. قازاقستاننىڭ باس قالاسى 2000 جىلدان باستاپ استانالار مەن ءىرى قالالاردىڭ حالىقارالىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە تانىلدى. 2011 جىلى «تمد مەن ەۋرازەق-تىڭ ۇزدىك قالاسى» حالىقارالىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
استانانىڭ جەتىستىگى – الەمدەگى جەتەكشى ۇدەرىستەردىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالۋى, سەرىكتەستىك پەن سەنىم ساياساتىن حالىقارالىق دەڭگەيدە قۋاتتاۋى. بۇگىنگى تاڭدا استانا جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە قاجەتتى الاڭعا اينالدى: الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس, ەقىۇ ءسامميتى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ فورۋمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (شىۇ) مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءسامميتى, دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2017 كورمەسى, سيرياداعى قاقتىعىستى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر. وسى جانە باسقا دا كوپتەگەن وقيعالار ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, ءتيىمدى ەكونوميكالىق رەفورمالار سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرى.
ەلوردانىڭ قارقىندى دامۋى, ونىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەل ءۇشىن بيزنەس كاتاليزاتورى جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق, ەڭبەك, باسقارۋ, عىلىمي-وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق رەسۋرستاردى بىرىكتىرەتىن ورتالىق بولۋىنا مۇمكىندىك بەردى. مەگاپوليستىڭ وسپەلى قاجەتتىلىگى «گراۆيتاتسيالىق اسەردى» جىبەرۋ ار-
قىلى ادامدارعا, اقپاراتتارعا, تا-
ۋارلارعا جانە قىزمەتتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. وسىنىڭ ارقاسىندا وڭىردە قۋاتتى ونەركاسىپتى دامىتۋ باستالدى.
ەلوردادا يندۋستريالىق ايماقتار مەن تەحنوپاركتەر قۇرىلۋدا, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى قارقىندى ءوسىپ كەلەدى جانە الەمگە ايگىلى كاسىپورىندار پايدا بولۋدا. مۇندا تەپلوۆوزداردى, ۆاگوندار مەن تىكۇشاقتاردى, كۇن مودۋلدەرىن جانە تاعى باسقالارىن وندىرۋگە ارنالعان قازاقستان ءۇشىن اسا جاڭا يندۋستريا سالالارى دامۋدا. ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالۋدا: «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى 1 000 گەكتاردان استام يندۋستريالىق پاركپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينۆەستورلار ءۇشىن بىرقاتار ارتىقشىلىق بەرەدى, جەر جانە م ۇلىك سالىعىن الىپ تاستايدى, اكىمشىلىك راسىمدەردى قىسقارتادى, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسادى.
جاڭا استانا كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق كولىك جوبالارىنا ءومىر سىيلادى. قازىر كوكشەتاۋ مەن پەتروپاۆل قالالارىنا دەيىن, وڭتۇستىگىندە قاراعاندى ارقىلى الماتىعا دەيىن سالىنىپ جاتقان بۋرابايعا دەيىنگى العاشقى قازاق اۆتوبانى وسىدان باستاۋ الادى. ەلوردا جاڭا تەمىر جول جەلىلەرى جۇيەسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ شىعىس جانە باتىس وڭىرلەرى اراسىنداعى بايلانىسقا اينالدى. 1997 جىلدان باستاپ بۇرىنعى اقمولانىڭ اۋقىمى ءۇش ەسەگە جۋىق وسكەن.
تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردىڭ الەۋمەتتىك كونتەكسى, ونىڭ ايماقتىڭ جانە تۇتاستاي ەلدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارالاسۋى اسا ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرى باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن جوعارى بىلىكتى مامانداردى ۇسىنۋدى تالاپ ەتتى. مەملەكەتتىڭ كۇش-جىگەرى استانانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن جانە جاڭا ءبىلىم وردالارىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا اكادەمياسى ستۋدەنتتەرگە ءوز ەسىگىن اشتى. 2001 جىلى استانادا م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازاقستاندىق فيليالى اشىلدى, ءىرى مەملەكەتتىك ەمەس ۋنيۆەرسيتەتتەر – قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى, قازاقستان-رەسەي ۋنيۆەرسيتەتى, ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى جانە باسقالارى جۇمىسىن باستادى.
بۇگىندە قازاقستاننىڭ جاڭا عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىنە اينالعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت 2010 جىلى جۇمىسىن باستادى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جانە ينتەللەكتۋالدى كلاستەر تەز دامىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە, ەنەرگەتيكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى, ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى, ءبىلىم بەرۋ ساياساتى ورتالىعى بار.
استانالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنە جەتەكشى عالىمداردى تارتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. استانا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن تالاپكەرلەرگە ءبىلىم بەرە الاتىن ورتالىققا اينالدى. ءارتۇرلى ەلدەردىڭ جوو اراسىنداعى حالىقارالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جالپى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرى ارقىلى «اقىلدى ەكونوميكا» جاعدايىندا جۇمىس ىستەي الاتىن جاڭا سيپاتقا يە بىلىكتى, ءبىلىمدى, باسقارۋشىلىق قابىلەتى جوعارى بۋىن قالىپتاستى.
استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جيىندا ەلباسى ەلوردالىق قالانىڭ دامۋ فيلوسوفياسىن وتە انىق جانە بەينەلى تۇردە ايقىنداپ بەرگەن ەدى: «وسىندا ەجەلگى سارىارقا جەرىندە تەك استانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ بولاشاق بەسىگى ومىرگە كەلدى... ءبىزدىڭ ەلوردامىز وتانىمىزدىڭ جۇرەگى, حالىقتىڭ ءوز كۇشىنە سەنىمى مەن ۇلى تاعدىر-تالايىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. حالىقتار دوستىعى, ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق – استانانى جانە جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ نەگىزى, مىنە, وسىلار».
بۇگىندە بۇل سوزدەر ودان دا ماڭىزدى جانە سەنىمدى ەستىلەدى. استانا – زاماناۋي, ىڭعايلى, قوناقجاي, باي داستۇرلەرى مەن كەرەمەت باسىمدىقتارى بار الىپ شاھار. ەلوردا – قازاقستاننىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىعى. قالا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردىڭ جاڭا قازاقستاندىق ستاندارتىن قالىپتاستىرادى, الەمنىڭ جەتەكشى باعىتتارىنا سايكەس مەملەكەتتىڭ دامۋ ۆەكتورىن انىقتايدى. سوندىقتان استانا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلتتىق يدەيانىڭ كورنەكى كورىنىسى ىسپەتتەس.
ەركىن كوبەەۆ,
ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور
