بۇل ءبىر ەمەس, جۋرناليستيكانىڭ توڭىرەگىندە جۇرگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ تاراپىنان وسىعان ۇقساس اڭگىمە اۋانىن بۇرىن دا ەستىگەنبىز. جيىرما جىلدا جارتى الەمنىڭ جانارىن جاۋلاعان قالانى قالاي ماقتاسا دا جاراسادى, ارينە. بىراق كەيبىرەۋلەر باس قالانىڭ بۇرىنعى وتكەن تاريحىن سۇمىرەيتە سۋرەتتەپ, ءتىپتى جوققا شىعارىپ جىبەرگەننەن قالانىڭ مارتەبەسى بيىكتەۋدىڭ ورنىنا, الاسارىپ كەتەتىنىن اڭدامايتىنى وكىنىشتى-اق.
جالپى, جاتقا دا, جاقىنعا دا بەلگىلى جايت, ەلوردانى ارقا توسىنە كوشىرۋ – الدىن الا تەرەڭ ويلاستىرىلىپ, سارالانىپ بارىپ قابىلدانعان شەشىم. 1994 جىلى 6 شىلدەدە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ جوعارعى كەڭەستىڭ جالپى وتىرىسىندا: «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن ورنالاستىرۋعا وڭتايلى جەردى انىقتاۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلدى. 32 ولشەم تۇرعىسىنان جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىنەن ەڭ دۇرىسى اقمولا ەكەندىگىن كورسەتتى» دەگەن بولاتىن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەلباسىمىزدىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن 32 ءتۇرلى ولشەمنىڭ باسىم كوپشىلىگى بويىنشا باسقا ۇمىتكەر قالالاردىڭ اراسىندا اقمولانىڭ اتى وزىپتى. ياعني, سول كەزدىڭ وزىندە شاھاردىڭ ارتىقشىلىقتارى كوپ بولعانى عوي.
ودان ارىگە كوز جىبەرسەڭىز, وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە-اق كەڭەس ۇكىمەتى اقمولانى وداقتى كوكتەي ءوتىپ جاتقان تارام-تارام تەمىر جول جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالدىرۋدى كوزدەپ, ايماققا ارنايى شويىن جول ماگيسترالىن سالىپتى. اسا ماڭىزدى كولىك تورابى رەتىندە قالانىڭ ورتالىق پەن سولتۇستىك وڭىرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزىنىڭ ارتۋىنا بۇل ايتارلىقتاي ىقپال ەتكەندىگى بەلگىلى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇسىندا اسكەري-كولىك تورابى بولعان ءوڭىر سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ودان ءارى داۋىرلەدى. تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعىنا اينالىپ, اتاۋى تسەلينوگرادقا وزگەردى. ارينە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قاپتاپ كەلگەنى, قالانىڭ ءھام ءوڭىردىڭ ورىستانعانى راس, بىراق بۇل باسقا تاقىرىپقا ارقاۋ بولاتىن ماسەلە.
ودان دا ءسال ارىرەك شەگىنسەك, الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اقمولانى قازاقتىڭ ەلورداسى رەتىندەگى الەۋەتىن بولجاي بىلگەن كورەگەندىگى تاڭعالدىرادى. ءبىر ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ: «قازاقتى اۆتونوميا قىلساق, قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى, سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ, قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق, «قوزى كورپەش-باياندى شىعارعان», شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ» دەيدى.
قاراوتكەل دەمەكشى, بۇل ماڭايدا بۇرىنىراقتا كوكتەمگە سالىم جارمەڭكە قىزىپ, قارا كۇزگە دەيىن تولاستامايدى ەكەن. «قاراوتكەل اۋەل باستان ۇلكەن ساۋدانىڭ باسى قوسىلعان جەر بولعان» دەيتىن بەلگىلى تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ, ورتا عاسىرلاردا تۇركىستان مەن ءسىبىر حاندىعى اراسىندا جۇرگەن ساۋدا قارىم-قاتىناستارىندا قاراوتكەلدىڭ اتاۋى كەزدەسەتىنىن ايتادى. اقمولا بەكىنىسى سالىنباي تۇرعاندا قاراوتكەلدە ساۋدا كەرۋەندەرى ايلاپ جاتىپ, ساۋداسىن جاساعان كورىنەدى. ال رەسەيگە تولىق بودان بولعانعا دەيىن سولتۇستىك ولكەدە ءتورت ۇلكەن كەرۋەن جولى بولعان, سونىڭ ءبىرى سولتۇستىكتەگى قىزىلجار قالاسىنان شىعىپ, اقمولا دۋانى ارقىلى ۇلىتاۋدى باسىپ ءوتىپ بۇقارا, تاشكەنتكە دەيىن جەتكەن ەكەن. ۇلى جىبەك جولىنىڭ وسى ماڭىزدى سۇرلەۋى ەل اۋزىندا «حان جولى», «ابىلاي جولى» اتالىپتى.
قازاقتان شىققان العاشقى كاپيتاليستەر قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتىنىڭ دۇكەن ۇستاعان, كونديتەرلىك فابريكا سالىپ, ءونىمىن پەتەربۋرگكە دەيىن ەكسپورتتاعان, ساۋدا-ساتتىعىن دوڭگەلەتكەن جەرى دە وسى قاراوتكەل. وسىندا اتاقتى باي, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ دەمەۋشىسى بولعان قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ پەتەربۋرگتەن اۆتوموبيل اكەلىپ, ءوزى ءمىنىپ, باسقالارعا دا كولىك جەتكىزۋمەن اينالىسقان. ياعني, ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق جەرىندەگى كاپيتاليزمنىڭ ىرگەتاسى قالانعان شاھاردى ەندى كەلىپ ەل قونباعان جەر سياقتى «ايدالا», «تاقىر جەر» دەپ سۋرەتتەۋ شىندىققا قايشى ارەكەت. ايتا بەرسەك, قىپشاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان بوزوق قالاسىنىڭ ورنى دا قازىرگى استانانىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان.
ءبىز مۇنىڭ بارلىعىن اسپاننان الىپ ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىندە دە قازىرگى استانا – بۇرىنعى اقمولانىڭ ورلەگەن شاعى تۋرالى دەرەكتەر جەتكىلىكتى.
«تاق كەلگەن جەرگە – باق كەلەدى» دەگەن اقىننىڭ تەگەۋرىندى تەڭەۋىنە مىسال ىزدەگەندە ءتىل ۇشىنا استانا ورالارى حاق! اينالدىرعان جيىرما جىلدا ابىرويى التى قۇرلىققا جەتكەنى باس قالانىڭ باعى ەمەي نەمەنە؟! الايدا التى الاشتىڭ ايدارىنان جەل ەستىرگەن استانانىڭ بۇگىنگى ءسان-سالتاناتىن ءسوز ەتكەندە اڭداپ سويلەگەن دە ارتىقتىق ەتپەيدى دەگەن ويدامىز. ايتپەسە, تورقالانىڭ اتىن اسقاقتاتۋدىڭ ورنىنا الاسارتىپ الۋىمىز عاجاپ ەمەس.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
