ەلباسى بيىلعى 10 قاڭتارداعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىنداعى توعىزىنشى مىندەتتىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتى نىعايتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعان ەدى. سونداي-اق قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا كوشەلەردە جانە ادام كوپ جينالاتىن قوعامدىق ورىنداردا بەينەباقىلاۋ جۇرگىزەتىن, جول قوزعالىسىن قاداعالايتىن ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ كەرەكتىگىن دە باسا ايتتى. وسى باعىتتاعى العاشقى قادام بىزدە وتكەن جىلى جاسالعان بولاتىن. بىلتىر قىركۇيەك ايىندا «سەرگەك» ينتەللەكتۋالدى بەينەباقىلاۋ كامەراسى استانادا كەڭىنەن تانىستىرىلىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلە باستادى. ال بيىل استانا قالاسى اكىمدىگى وسىنداي بەينەكامەرالاردى مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك ارىپتەستىك اياسىندا ەلورداداعى 400 جول قيىلىسى مەن 300 جول ۋچاسكەسىنە ورناتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون, ەلىمىزدەگى ءىرى قالالارداعى ساۋدا ورتالىقتارىندا, كوشەلەردە, كەڭسەلەردە, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە جانە باسقا دا قوعامدىق ورىنداردا بۇرىن ورناتىلعان بەينەكامەرالاردىڭ كومەگىمەن كوپتەگەن قىلمىس دەر كەزىندە انىقتالادى. وتكەن جىلى بەيناباقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى ەكى مىڭنان اسا قىلمىس ء«ىزى سۋىماي» اشىلدى. سونىڭ ىشىندە 6 كىسى ءولىمى, 16 قاراقشىلىق شابۋىل, 272 توناۋ, 604 بۇزاقىلىق, 614 ۇرلىق, 107 اۆتوكولىك ۇرلىعى انىقتالىپ, قىلمىسكەرلەر لايىقتى جازاسىن الدى. ال كامەرانىڭ كومەگىمەن انىقتالعان اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق 500 مىڭعا جۋىقتايدى. سونداي-اق باقىلاۋ كامەرالارى بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ, بۇزاقىلىق جانە باسقا دا قىلمىس تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋعا دا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزۋدە.
پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنىڭ نەگىزىندە قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەرگە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن بولاتىن. وسىنىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا پوليتسيا جانە بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىستىق سوت ءوندىرىسىنىڭ جاڭا مودەلىمەن جۇمىس ىستەۋدە. مىسالى, قىلمىستىق كودەكس باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەمەيتىن جازالارمەن تولىقتى, بۇدان بولەك, قىلمىستىق تەرگەۋ پروتسەسى ەداۋىر جەڭىلدەپ, ادۆوكاتتاردىڭ قۇقىعى ارتا ءتۇستى. وسىنداي تۇبەگەيلى زاڭنامالىق وزگەرىستەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە تىڭ سەرپىن بەردى.
ناتيجەسىندە, وتكەن جىلدان باستاپ ەلىمىزدە قىلمىس سانى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 12%-عا ازايدى. بۇل – پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇن-ءتۇن دەمەي, ەل تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اتقارىپ جاتقان تاباندى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى. جوعارىدا ايتقان كورسەتكىشتى قىلمىس تۇرلەرىنە قاراي تارقاتار بولساق, كىسى توناۋ 15,2%-عا, زورلىق-زومبىلىق 14,4%-عا, ۇرلىق 12,2%-عا, بۇزاقىلىق 19,6%-عا تومەندەگەنىن كورەمىز. قوعامدىق ورىندار مەن كوشەلەردەگى قىلمىستار دا 11-12%-عا ازايدى.
قىلمىس سانىن ازايتۋعا الدىن الۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستار دا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزەدى. سول سەبەپتەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىنا ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمداردى, بەلسەندى ازاماتتاردى, جالپى حالىقتى تارتۋ اسا ماڭىزدى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن, قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرمەن جۇرتشىلىق بولىپ بىرلەسىپ كۇرەسكەندە عانا ەلدىك سانا كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى ارتادى.
وسى ورايدا ءبىز ەلباسىمىزدىڭ ۇساق بۇزاقىلىققا «مۇلدەم توزبەۋشىلىك» قاعيداسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجيى جۇرگىزەمىز. ونىڭ ناتيجەسى جىلدان-جىلعا انىق بايقالىپ كەلەدى. تۇرعىندار ءوز اۋلالارىندا, كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ كىرەبەرىسىندە ىشىمدىك ءىشىپ, اۋلا تىنىشتىعىن بۇزاتىن توپتاردىڭ تىرلىگىنە بۇرىنعىداي كوز جۇمىپ قارامايتىن بولدى. پوليتسيانىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارىنا, پوليتسيا بولىمشەلەرىنە دەرەۋ حابارلاسىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزعاندارعا شارا قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. حالىقتىڭ وسىنداي بەلسەندىلىگى ارقاسىندا ەلىمىزدە ۇساق بۇزاقىلىقتاردىڭ سانى دا ازايىپ, تۇرعىنداردىڭ زاڭدى ساقتاۋ مادەنيەتى ارتىپ كەلەدى. ءبىز بولاشاقتا دا حالىقپەن وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋعا مۇددەلىمىز. ال جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋدا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرگە «مەكتەپ ينسپەكتورلارى» ينستيتۋتىن دامىتۋ باعىتىندا ناقتى جۇمىستار قولعا الىندى. سونىمەن بىرگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسكەن جۇمىستار دا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەسەبىنەن 18 مىڭعا جۋىق جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرى وسىنداي بەينەتىركەۋىشپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ال بيىل وڭىرلەردەگى ىشكى ىستەر ورگاندارى 3950 دانا بەينەتىركەۋىشكە ءوتىنىم بەردى. ولاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان قولداۋ تاپقان.
جالپى, ىشكى ىستەر سالاسى زامان تالابىنا ساي كوپتەگەن قىزمەت ءتۇرىن ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارۋدا. بۇل جۇمىستار, سايىپ كەلگەندە, «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ العىشارتتارى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا استانا قالاسى ءىىد بازاسىندا ەلەكتروندى بىرىڭعاي اكىمشىلىك ءوندىرىس ءتىزىلىمى بويىنشا ارنايى قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوسقان ەدى. ال كۇزدە بارلىق وڭىرلەردەگى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ وسى جۇيەگە قوسىلۋى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇگىندە جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جول ەرەجەسىن بۇزۋ فاكتىلەرىنە بايلانىستى اكىمشىلىك حاتتامالاردى پلانشەتتەردىڭ كومەگىمەن ەلەكتروندى تۇردە تولتىرىپ ءجۇر. بۇرىن قاعاز حاتتامانى تولتىرۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرىنە كەمىندە 20 مينۋت, ءتىپتى ودان دا كوپ ۋاقىت قاجەت بولاتىن. قازىر ەلەكتروندى حاتتاما نەبارى 5 مينۋتتا تولتىرىلادى. سونداي-اق پلانشەتتىڭ كومەگىمەن جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرى ءىىم-ءنىڭ مالىمەتتەر بازاسىنا كىرىپ, قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ناقتى مەكەنجايىن انىقتاپ, كولىك قۇرالىنىڭ تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكەن-وتپەگەنى تۋرالى, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنە, بۇرىن سالىنعان ايىپپۇلدارعا قاتىستى جانە باسقا دا قاجەتتى مالىمەتتەر الادى. قازىرگى ۋاقىتتا جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى 914 پلانشەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولار تولتىرعان ەلەكتروندى حاتتاما 118 مىڭنان اسادى. بولاشاقتا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن پلانشەتتەرمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرگە ودان ءارى جالعاستىرىلماق.
«تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ قىزمەتىنە ارنالعان اقپاراتتىق مالىمەتتەر بازاسىن» جانە «تەرگەۋشى» اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىن دە ىسكە قوسۋ جوسپاردا بار. ءبىرىنشى جوبا بويىنشا ءاربىر ۋچاسكەلىك ينسپەكتور پلانشەتتى كومپيۋتەرمەن جابدىقتالىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەركىن كىرۋگە مۇمكىندىك الادى. وسى ارقىلى پوليتسەي وقيعا ورنىندا ءتارتىپ بۇزۋشىنى تولىق تەكسەرىپ, اكىمشىلىك ءوندىرىس ءىسىن ەلەكتروندى تۇردە راسىمدەيتىن بولادى.
«تەرگەۋشى» اقپاراتتىق جۇيەسى ءۇشىن دە بارلىق تەرگەۋشىلەر مەن انىقتاۋشىلاردى جەكە پلانشەتتەرمەن جابدىقتاۋ كوزدەلگەن. ولار ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بارلىق اقپاراتتىق رەسۋرستارى قولجەتىمدى بولادى. تەرگەۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اتالعان جۇيە اۆتوماتتى تارتىپتە تەرگەۋشىلەردى پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردىڭ دايىن بلانكىلەرىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ پروتسەسىن جەدەلدەتىپ, ونىڭ ساپاسىن ەداۋىر ارتتىرادى.
بۇل جۇيە باس پروكۋراتۋرا ىسكە قوسقان «ەلەكتروندى قىلمىستىق ءىس» جوباسىن قايتالامايدى, كەرىسىنشە ونى تولىقتىرادى. «تەرگەۋشى» ااج قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ بارىسىنداعى اقپاراتتى جيناقتاۋ مەن وڭدەۋگە كومەكتەسەتىن بولسا, «ە-قىلمىستىق ءىس» بازاسى راسىمدەلىپ قويعان قۇجاتتاردى جيناۋعا جانە ساقتاۋعا جول اشادى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتالعان بازانى ءوز جۇمىسىندا قولدانۋدى باستاپ تا كەتتى.
كوپشىلىككە ءمالىم, ىشكى ىستەر سالاسى قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ, قىلمىسپەن كۇرەس, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ سياقتى ماڭىزدى مىندەتتەرمەن قاتار, حالىققا 39 ءتۇرلى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتەدى. بۇگىندە وسى قىزمەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرۋ, ساپاسىن كوتەرۋ باعىتىندا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كۇنى بەس قىزمەت تولىقتاي ەلەكتروندى نۇسقادا كورسەتىلسە, 14 قىزمەت ءىشىنارا اۆتوماتتاندىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار قىزمەتتىڭ كورسەتىلۋ مەرزىمى ايتارلىقتاي قىسقاردى.
بۇعان قوسا, جەكە كۋالىكتەر مەن تولقۇجاتتاردى دايىنداۋ مەرزىمى دە بىرنەشە ەسە قىسقاردى. بۇرىن بۇل قۇجاتتاردى دايىنداۋعا ەكى اي ۋاقىت قاجەت بولسا, قازىر 15 كۇندە دايىن بولادى. ال كولىك قۇرالدارىن تىركەۋ ارنايى حقو-دا جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي حقو-لار اتىراۋ, شىعىس قازاقستان جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنان وزگە وڭىرلەردىڭ بارىندە بار. بۇل ورتالىقتاردا دا بىرقاتار قىزمەت تۇرلەرى ەلەكتروندى نۇسقادا كورسەتىلەتىن بولعاندىقتان, ەل ازاماتتارى قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن تۇپكىرىندە ءجۇرىپ-اق, حقو ارقىلى جەكە كۋالىك, تولقۇجات, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الىپ, اۆتوكولىكتەرىن تىركەۋگە قويۋعا قول جەتكىزدى.
ەلباسىمىزدىڭ بيىلعى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, قىلمىستىق زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ جۇمىستارىن ودان ءارى جالعاستىرۋ مىندەتى تاپسىرىلعانى بەلگىلى. ىزگى نيەت قاشاندا ىزگىلىكتىڭ ۇياسىن كەڭەيتەتىنىن ۋاقىت كورسەتتى. ەلباسىمىز بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن قىلمىستىق جازالاردى, زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ باستاماسىن كوتەرگەندە قازاقستان «تۇرمە تۇرعىندارى» سانى بويىنشا الەمدە اقش پەن رەسەيدەن كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇرعان ەدى. قىلمىستىق زاڭنامالاردى ىزگىلەندىرۋ باعىتىندا بىرنەشە جىل بويى جۇيەلى جۇمىستار جاسالىپ, ناقتى مىندەتتەر اتقارىلۋى ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىر باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار سانى بويىنشا 78-ءشى ورىنعا ءتۇستى. وسى ارالىقتا سوتتالعاندار سانىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدە 8 قونىس-كولونيا تاراتىلدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قىزمەتىندەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – تۇرعىندار مەن ايماقتاردى تابيعي-تەحنوگەندى توتەنشە جاعدايلاردان قورعاۋ. سەبەبى ەلىمىزدە جىل سايىن 17 مىڭعا جاقىن ءارتۇرلى توتەنشە جاعداي تىركەلەدى. ەڭ كوپ قاۋىپ توندىرەتىن – ءورت. ولار بارلىق توتەنشە جاعدايلاردىڭ 80%-دان استامىن قۇرايدى. ءبىز ءساۋىر ايىنان باستاپ شۇعىل رەجىمدە ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىنا جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە جوسپاردان تىس تەكسەرىستەر جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە, 15 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋ فاكتىسى انىقتالدى. ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاماعان 1220 ادام اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلىپ, 22 نىساننىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ تۋرالى ماتەريالدار سوتقا جولداندى.
سونىمەن قاتار 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تاسقىن قاۋپىنىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ بويىنشا جول كارتاسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازاماتتىق قورعاۋ ورگاندارى جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە مۇددەلى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, باسقا دا ۆەدومستۆولارمەن, ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, وسى جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋدا.
سالانى جەتىلدىرۋ, جاڭعىرتۋ – زامان تالابى. وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىقپاي, ەل حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتەن دە قىزمەتتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, جولداۋداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ, سول ارقىلى زامان كوشىنىڭ الدىڭعى شەبىنەن تابىلۋ ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ باسىم-باعىتتارى رەتىندە ۇدايى باستى نازاردا بولادى.
قالمۇحانبەت قاسىموۆ,
ىشكى ىستەر ءمينيسترى,
پوليتسيا گەنەرال-پولكوۆنيگى
