ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە ءوتىپ جاتقان ءتول كۇرەسىمىز بولعاننان كەيىن ءوزىمىزدىڭ جىگىتتەردىڭ جەڭگەنىن قالايسىڭ. ونىڭ ۇستىنە قازاق ءوز اتاۋىنا يەلىك ەتە الماي وزگە ەلگە بودان بولىپ جۇرگەندە دۇنيەنىڭ بار مىقتىسىن جىققان قاجىمۇقاننىڭ تۋرنيرىندە تۇيە بالۋاننىڭ اتاعى كورشى ەلگە كەتۋى قورلىق قوي. مۋحسين ءوز سالماعىندا جەڭىلىپ قالدى. كەيىن بىلگەنىمىز ءبىزدىڭ ءبىر بالۋانعا سپورت شەبەرلىگىن ورىنداۋ كەرەك بولىپ باپكەرى ءوتىنىپ سۇراپتى. كەيدە باس بايگەگە تىگىلگەن تەمىر تۇلپاردان ءۇمىتتى بولعاندار ءوز سالماعىنداعى باسەكەگە بوسقا كۇشىن شىعىنداماي جارىستان ادەيى شىعىپ قالادى. ءمۋحسيننىڭ العاشقى كەزدەسۋىندە ءبىزدىڭ بالۋاندى جيىرما سەكۋندتا جامباسقا سالىپ اتىپ ۇرعانىندا وسىنداي دا گاپ بار ەكەندىگىن ۇقتىق. قۇرىشتاي شىمىر مۋحسين ەكىنشى كەزدەسۋىن «قازاق بارىسى» مۇحيت تۇرسىنوۆپەن وتكىزدى. مۇحيتتىڭ ءدال مىناداي دارمەنسىز بولعانىن بۇرىن-سوڭدى كورمەپپىز. مۋحسينگە ءوز ىڭعايىن ۇستاسا بولدى, قارسىلاسىن قاڭباقتاي ءۇيىرىپ اكەتەدى. «قازاق بارىسىنا» ەكى عانا ءادىس جاسادى. ەكى جارتىلاي جەڭىس تازاعا سانالادى. مۇحيتپەن قىرىق-اق سەكۋند كۇرەستى. جامباسقا الدى, قىرقا شالدى. مۇحيت كۇرەس كۇرتەسىن العاش كيگەن بوزبالاداي تىراڭ ەتىپ ەكى رەت, قۇلادى. ءبىتتى. كىرمەگەنىمىز قارا جەر. شيرەك فينالدا ايبەك نۇعىماروۆپەن بەلدەستى. ەكەۋى ارباسىپ جۇرگەن مەزەتتە ءبىر قولىمەن جاعادان ۇستاپ ەكىنشى قولىمەن بەلدىكتەن ىلگەن مۋحسين جانتايا بەرە قىرقا شالدى, قانكوبەلەك ويناعان ايبەك ءبىر جاۋىرىنىمەن وڭباي قۇلادى. ەندى ءىشىڭدى تارتپاي كور. سالماعى اۋىر ايبەك ەسىن تەز جيىپ ابايلاپ كۇرەستى. مۋحسين شابۋىلعا شىقسا قارسى قايلا جاساپ, باسىپ قالىپ بۇك ۇپايىن كوبەيتتى. راسى كەرەك, تورەشىلەرىمىز دە جاقتاستى. ءمۋحسيننىڭ تاعى ءبىر رەت جاۋىرىنمەن تۇسىرگەن ۇپايىن جامباسقا اۋىستىردى. ويتپەسە, تازا جەڭىس بولعالى تۇر. مۋحسين ءبارىن ءتۇسىنىپ ءجۇر. از عانا باسىمدىقپەن جەڭىس ايبەككە بەرىلدى. قۋانبادىق دەمەيمىز, قۋاندىق. اللا جار بولدى دەدىك. وزبەك اعايىنداردى دا كورىپ ءجۇرمىز عوي. تاشكەنتتە بوكستان وتكەن ازيا چەمپيوناتىن وزبەكستان چەمپيوناتىمەن اۋىستىرىپ الدى. تەرەزە باسى تەڭ تۇرعان جەكپە-جەكتەردە ەشقاشان باسقاعا جەڭىس بەرمەيدى. سوڭعى وليمپيا ويىندارىندا دا ويىنا كەلگەنىن ىستەپ, الەم جانكۇيەرلەرىنىڭ نازاسىنا قالدى. ونىڭ قاسىندا ءبىزدىڭ تورەشىلەردىڭ جاساپ جاتقاندىعى ويىنشىققا پارا-پار. گاپ باسقادا.
توقەتەرىن ايتقاندا, باز-بىرەۋلەر وليمپ ويىندارىنان كورگىسى كەلەتىن قازاق كۇرەسى قۇلدىراۋدى باسىنان وتكىزىپ جاتىر. جۇلدە الىپ جۇرگەن جىگىتتەر ساۋساقپەن ساناۋلى. تۇيە بالۋانداردى ايتامىز. بەس ساۋساق جەتپەيدى. جاڭادان قوسىلىپ جاتقانى از. وڭتۇستىك اتىنان سوڭعى جىلدارى اۋىر سالماقتا جۇمانازار ەرسۇلتانوۆ كۇرەستى. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا دزيۋدومەن كۇرەسكەن جۇمانازار قۇراماعا الىنباعانىنا اشۋلانىپ, اۋىلى ورداباسىعا كەتىپ قالعان. سوڭعى بەس-التى جىلدا قازاق كۇرەسىنە ورالىپ بىقپىرت تيگەندەي قىلدى. ورىستار شەبەرلىكتى ءىشىپ قۇرتا المايسىڭ دەيدى. راس ءسوز. نازار بالۋاننىڭ دزيۋدودا ءسۇيىپ قولدانعان ءتول ءتاسىلى اياقپەن بۇتتان ءىلىپ لاقتىراتىنىنا ءتۇسىپ قالماعاندار از. جانە جىلدامدىعى عالامات. ەكى-ءۇش جىلدا اۋلاسىن ماشينامەن تولتىرىپ كۇرەستەن كەتكەن نازارعا اشەيىندە ءۇش ميلليونبىز دەپ اۋىز تولتىرىپ سويلەيتىن وڭتۇستىكتەن لايىقتى قارسىلاس تابىلماي-اق كەتتى. ون جىل كۇرەس كۇرتەسىن كيمەگەن, سالماعى ءجۇز الپىس كەلى تارتاتىن بالۋان قازاق كۇرەسىنىڭ باسىنداعى احۋالدى وسىلاي ءبىر بايقاتقان. ءار بالۋاننىڭ ءوز ماشىعى, ىڭعايلى ءادىسى بولادى. ماسەلەن, ەڭ اتاقتى بالۋا-
نىمىز بەيبىت ىستىباەۆ قاشان قىرقا شالۋعا ىڭعايى كەلگەنشە قارسىلاسىن ساعىزداي سوزىپ اينالىپ ءجۇرىپ الادى. ايبەك تە كۇتەدى. جاسىنداي جارقىلداپ كۇرەسۋ جوق. ۇپاي سانىمەن جەڭىپ جاتسا باسقا تاۋەكەلگە بارماي كۇرەستىڭ ماڭىزىن كەتىرەدى. وسىلاردى قازاق كۇرەسىنىڭ نارى دەيىن دەسەڭ دزيۋدو مەن سامبوعا بارسا حالىقارالىق جارىستى ايتپاعاندا قازاقستاندا توپ جارا المايدى. ولار قازاق كۇرەسىنە ماماندانعان دەرسىز. وعان دا كەلىسەيىك. بىراق وسى قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن حالىقارالىق تۋرنيرىنە موڭعول كەلەدى. قىرانجاپقانداي ەتىپ كەتەدى. گرۋزين بالۋانى كەلەدى. اتاقتىلارىمىز تىراڭ ەتىپ استىندا جاتادى. قازاق كۇرەسى دەگەن ونەر تۇگىلى قازاق دەگەن حالىقتى ەستىپ كورمەگەن كۋبا بالۋانى كەلەدى, شەتىنەن جامساتىپ ول كەتەدى. جارىسىمىزعا كورشى وزبەكستان, تاجىكستاننان بالۋاندار كەلسە ءبارىمىز قىلپىلداپ قالامىز. كورىنگەن كەلىپ بەتكە ۇستار بالۋاندارىمىزدىڭ جامباسىن جەرگە تيگىزىپ جاتقاندىعى ءار قازاقتىڭ نامىسىنا تيەتىندىگى ءسوزسىز.
بۇگىندە قازاق كەشەگە دەيىن مەنشىكتەپ كەلگەن ءبىراز اسىل قازىناسىنان ايىرىلدى. كوكپارى «كوكبورى» بولىپ قىرعىزدىڭ تاقىمىندا كەتتى. الەمدىك پاتەنت سولاردىڭ قولىندا. توعىزقۇمالاققا دا تالاس كوپ. جىلقى, قىمىز, قازى, تۇيە ت ۇلىگى, شۇبات بىزدىكى دەيتىن ەدىك, تالاس كوبەيىپ تۇر. جىلقى كوشپەلى حالىقتاردىڭ ءبارىنىڭ قاناتى بولعان. ال قازى-قارتانى ءبىز عانا جەمەيدى ەكەنبىز. پاتەنتى وزبەك كاسىپكەرىندە. قىمىزدى نەمىس كاسىپكەرى تەرەڭ وڭدەپ, ءبىرتالاي سەرتيفيكاتىن جيناپ الدى. قازاق كۇرەسىنە ەشكىم تالاسپاس دەپ ەدىك. ول دا تارتىسقا ءتۇستى. قازاق كۇرەسىنىڭ كۇرتەسىن يىعىنا ىلمەگەن ءبىر جىگىتتەر يە بولىپ, ءوز كۇرەسىمەن كۇرەسە المايتىن قازاقتى الەمگە ماسقارالاپ شوۋ جاساپ ءجۇر. الەم چەمپيوندارىنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن قارجى تىگەدى. بىراق سىرتتان كەلگەندەردى تالاسسىز ۇتىپ الاتىن وزبەك مۋحسين يسامۋدينوۆ سياقتى بالۋانى جوق. دايىنداۋعا تالپىنىپ جاتقاندارىن دا بايقامايمىز. دۇنيەجۇزىلىك دودا وتكىزەمىز دەپ داۋرىققانشا الدىمەن بالۋان دايىنداپ السا بولماس پا ەدى.
ەرتەدە ءبىر پاتشا ءومىر ءسۇرىپتى. ازىق تاپشى, تاماققا ورتاق بولادى, پايداسى جوق دەپ قارتتاردى ءبىر-ەكى كۇندىك ازىعىمەن بيىك تاۋعا اپارىپ تاستاۋعا ءامىر ەتكەن ەكەن. پاتشا جارلىعىنا ەشكىم قارسى شىعا المايدى. ءبىر جىگىت قانا اكەسىن قيماي ۇيىندە ساندىققا سالىپ باعادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى پاتشانىڭ ەلىن قالىڭ جاۋ شابادى. تاۋ جاقتان تۇتاسىپ ءانى-ءمىنى شابارمان بولادى. پاتشا داعدارىپ اقىل سالعانىمەن ەشكىم امالىن تابار ەمەس. ەرتەسى ءبىر جاس جىگىت كەلىپ جاۋدىڭ وكپە تۇسىنداعى تاۋ وزەنىن جىرسا ءبارىن اعىزىپ اكەتەتىندىگىن ايتادى. راسىندا بۋىرقانعان اعىن جولىنداعى قوي تاستارمەن بىرگە جاۋلاردى دا شىرقىراتىپ جۇتىپ جىبەرگەن. پاتشا جاس جىگىتتىڭ اقىلىنا رازى بولىپ, وزىنە باس ءۋازىر ەتىپ تاعايىنداماقشى بولادى. سوندا جىگىت بۇل اقىلدى ءوزى تىعىپ باعىپ وتىرعان اكەسى ايتقاندىعىن بىلدىرگەن ەكەن. پاتشا ىستەگەن قاتەلىگىنە وكىنىپ بارماعىن شايناعان دەيدى. بۇل اڭىز ءتامسىل سياقتى بولعانىمەن تۇبىندە شىندىق بار. مۇنى نەگە ايتتىق. بۇگىنگى قازاق كۇرەسىنىڭ باسىنداعى كەپتى باياندادىق. بالۋاندارىمىز شەبەرلىك جاعىنان وسپەي جاتىر. ولاردى قامشىلاپ جاتقان بىلىكتى باپكەرلەر تاعى بايقالمايدى. قارجى نەگىزىنەن ۇلكەن شوۋلارعا سالىناتىندىقتان, ەڭبەك لايىقتى باعالانباعاندىقتان, بۇل تاقىرىپتى جىلى جاۋىپ قويعاندار بار. نە ىستەمەك كەرەك؟ قازاق كۇرەسىندە ەكى كوريفەي بار. كسرو كەزىندە تالاي مىقتى بالۋانداردىڭ توماعاسىن سىپىرعان ديحانباي بيتكوزوۆ پەن مارات جاحيتوۆ. سوڭعىسى وداق قۇراماسىندا, شەتەلدە باپكەرلىك مەكتەپتەن ءوتتى. ەكەۋى دە زەينەتتە. جاسىنا جەتپەي بولدىرعان, ءادىس ايلاسى كەم, پسيحولوگيالىق دايىندىعى كەمشىن بالۋاندارىمىزدىڭ كەرەگىن تۇعىردان تۇسە قويماعان وسى ەكى ازامات تولتىرا الادى. بىراق ولاردى ىزدەگەن, باپكەرلىك ءتالىمىن پايدالانايىق دەگەن ەكى فەدەراتسيادان پيعىل بايقامادىق. ۇيدە جۇرگەندە باتىر, سىرتقا شىققاندا قيراپ ۇتىلاتىن بالۋاندارىمىزدى وسىلايشا وتىرىك مالدانىپ جۇرە بەرەمىز بە؟!
ونداي جاعدايدا, يت ءمىنىپ يرەك قامشىلاعان كۇنىمىزدەن الىسقا ۇزاي المايمىز. قازاق كۇرەسىنەن حالىقارالىق جارىس وتكىزىپ, باس جۇلدەسىن قاپ تاۋىنان اسىپ كەلگەندەرگە ۇستاتا بەرسەك ۇلتتىق بەلدەسۋىمىزدىڭ قانداي قاسيەتى قالادى.
دات سۇرادىق. سىزدەر قالاي ويلايسىزدار؟
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
