– رەسەيدە تۋدى دەيسىڭدەر-اۋ, مەن تۋعان جەر استراحان ءوڭىرى ءالى كۇنگە دەيىن قالىڭ قازاقتىڭ قۇت بەسىگى بولىپ وتىر. ايگىلى دينا نۇرپەيىسوۆا الماتىعا اتتانعانعا دەيىن تۇرعان جەرى ۆولودار اۋدانىنداعى ديانوۆكا
اۋىلىندا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر ورىس جوق. بەلگىلى كۇيشى ەرعالي ەسجانوۆتىڭ تۇرىپ, قايتىس بولعان كامىزياك (قۇموزەك) اۋدانىنىڭ لەبياجە (اققۋلى) اۋىلىندا دا ىلعي قازاق وتىر. كۇي اتاسى قۇرمانعازى جاتقان التىنجار اۋىلى دا وسى وڭىردە. دينانىڭ ءتول شاكىرتى, قۇرمانعازىنىڭ دومبىراسىن جەتكىزگەن ىبىر دوساليەۆتىڭ قابىرى دە التىنجاردان قاشىق ەمەس, كورني دەگەن سەلودا جاتىر. مەن 1949 جىلى حارابالي (قارابايلى) اۋدانىنىڭ باستى دەگەن اۋىلىندا تۋدىم. بۇل – التىن وردانىڭ استاناسى بولعان ساراي باتۋ شاھارىنىڭ ورنى. استراحانداعى كرەمل وسى شاھاردىڭ كىرپىشىنەن قالانعان. وسى اۋىلىمىزدىڭ وزىندە قارامۇرات دەگەن كىسى بولدى, وزىنە دومبىرا جاساپ العان, مىقتى دومبىراشى ەدى. ماقۋ دەگەن دومبىراشى بولدى, ءبىر اۋىلدا تۇردىق. 1964 جىلعا دەيىن ءبىز قازاق مەكتەبىندە وقىدىق. ول جاقتاعى وزەن-كولدەردىڭ, جەر اتاۋلارىنىڭ ءبارى قازاقشا. سوندىقتان قازاقىلىققا, اسىرەسە دومبىرا, كۇي ونەرىنە ۋىزىمنان جارىپ ءوستىم دەپ ايتا الامىن, – دەيدى ەدىگە اعامىز.
شىنىمەن دە ەدىگە نابيەۆتىڭ تۋىپ-وسكەن ءوڭىرى قازاق كۇيى, دومبىرا ونەرى ەرەكشە دامىعان, ءداستۇرى قالىپتاسقان ەرەكشە ايماق بولىپتى. ونى جوعارىدا ايتىلعان كۇي ونەرىنىڭ كوريفەيلەرىنىڭ ەسىمىنەن-اق بىلە بەرىڭىز. ايتپاقشى, بەلگىلى تەنتەك كۇيشى سەيتەك ورازالى ۇلى دا وسى وڭىردەن, قابىرى ەدىگە اعانىڭ اۋىلىنان 60 شاقىرىم كورشى ەلدى مەكەندە جاتىر. كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوز اكەسى قۋانعالي نابيەۆ تە مىقتى دومبىراشى, جىرشى-تەرمەشى ەكەن. بەلگىلى كۇيشى «تەسىك تاماق» سابىر مۇقاتوۆپەن زامانداس, بىرگە ءوسىپ, بىرگە جۇرگەن, دوس-جار بولعان. «تەسىك تاماق» سابىر كىم؟» دەسەڭىز ول ورال وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانى نوۆايا كازانكا (قازىرگى جاڭاقازان) اۋىلىنداعى جەتىمدەر ۇيىندە شامعون قاجىعاليەۆ, سۇلتانعالي لۇقپانوۆ سياقتى ونەر تارلاندارىنا كۇي ۇيرەتىپ, ازعىرداعى كيروۆ اتىنداعى ورتالاۋ مەكتەپتە دومبىرا ۇيىرمەسىن ۇيىمداستىرعان. بەلگىلى كۇيشى ءازيدوللا ەسقاليەۆ, باقىت قارابالينا, سونداي-اق اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ ءدال وسى سابىر مۇقاتوۆتان ساباق العان ەكەن. مىنە, وسىنداي مايتالماندار جۇرگەن ولكەدە, ونەرلى شاڭىراقتا تۋعان ەدىگە نابيەۆ قايدان وسال بولسىن؟!
– كىشكەنتايىمنان دومبىراعا ەرەكشە قۇمار بولدىم. ول كەزدە دومبىرا قات, ەرەكشە م ۇلىك سانالادى. اكەم مىقتى دومبىراشى ءارى جىرشى ەدى. ىعىلماننىڭ «يساتاي-ماحامبەت» داس-
تانىن سان ءتۇرلى اۋەنگە سالىپ ايتاتىن. «سىندىرىپ تاستايسىڭ» دەپ دومبىرانى كىشكەنە بالاعا بەرمەيدى, توردە ءىلۋلى تۇرادى. سول كەزدەرى ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى دومبىرا بولدى: ءبىرى قاسايىن دەگەن جەرگىلىكتى شەبەر ويىپ جاساعان قايىڭ دومبىرا, ەكىنشىسى 1949 جىلى جاسالعان, مەن تۋعان جىلى اكەمە قارىنداسى سىيلاعان قۇراندى دومبىرا ەدى. اكەم قۋانعالي دومبىرانى سولاقاي تارتاتىن, ۇلكەن اعام سىديىق تا كۇيشى, وڭقاي ەدى. ەكى دومبىرا ەكى ءتۇرلى كۇيدە تۇراتىن. بۇل سول كەزدەرى ۇلكەن بايلىق سانالاتىن. تىم كىشكەنە كەزىمدە دومبىرانى بەرمەسە, اۋىرىپ قالاتىنمىن. انامنان وقتاۋ سۇراپ الىپ, كۇيدىڭ اۋەنىن «اۋزىممەن ورىنداپ», سابالاپ وتىرادى ەكەنمىن, – دەپ ەسكە الادى ەدىگە اعا.
ءبىر قىزىعى, دومبىرانىڭ قاتتىعى, اسپاپقا مۇقتاجدىق ەدىگە اعانىڭ بو-
يىندا جاڭا ءبىر ونەردىڭ كوزىن اشىپتى. ۇلكەندەردەن تىعىلىپ تارتىپ جۇرگەن دومبىرانى سىندىرىپ الىپ, قايتا جوندەپ, اۋىلداعى اقاۋلى اسپاپتاردى قالپىنا كەلتىرىپ ءجۇرىپ, كادىمگىدەي شەبەرگە اينالعان. كوپ جىل كەيىن دومبىرا جاساۋشىلاردىڭ حالىقارالىق «ۇكىلى دومبىرا» بايقاۋىندا ەكى مارتە جۇلدەگەر بولۋى كەيىپكەرىمىزدىڭ بۇل سالادا دا قارا جاياۋ ەمەس, ايتۋلى مامانعا اينالعانىن كورسەتپەي مە؟
4 سىنىپتان باستاپ ءان ايتىپ, كۇي تارتىپ ساحناعا شىققان ەدىگە نابيەۆتىڭ ءومىرى 1966 جىلى كۇرت وزگەردى. سول جىلى مەكتەپ بىتىرگەن جاس تۇلەك الماتى كونسەرۆاتورياسىنا تۇسۋگە تالپىنعان. بىراق مۋزىكا مەكتەبىن بىتىرمەگەن بالالار ءبىر جىل بويى دايىندىق كۋرسىن وقۋى ءتيىس ەكەن. تانىس, تۋىسى جوق الىس قالادا وقۋ وقىپ ءارى كۇن كورۋ جاس جىگىتكە مۇمكىن بولمادى. امال جوق, جاقىن جەردەگى ورال قالاسىنا, سول كەزدە جاڭادان اشىلعان سپورت فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرعان. ءسويتىپ ەدىگە نابيەۆتىڭ ءومىرى مۇلدەم باسقا ارناعا ءتۇسىپ كەتە باردى...
– بىراق دومبىرا ءبىر ءسات تە جانىمنان قالمادى. باتىس ۋكراينادا اسكەردە بولعان كەزدە دە گيتارانىڭ ەكى شەگىمەن كۇي تارتا بەرۋشى ەدىم. جۇمىسىم, قىزمەتىم, جۇرگەن ورتام ونەردەن الىس بولسا دا, ۇيگە كەلگەندە قارا دومبىرام قولىمنان تۇسپەدى, – دەيدى ەدىگە اعا.
ءاربىر ءىستىڭ ءبىر قايىرى بار عوي. كەيىپكەرىمىزدىڭ جاقىن دوسى, بەلگىلى كۇيشى تۇياق شامەلوۆ: «ەدىگە, سەنىڭ كونسەرۆاتوريا وقىماعانىڭ قانداي جاقسى بولدى! ايتپەسە ءبىز سياقتى بولىپ شىعاسىڭ عوي. سەندە قازاقتىڭ ءداستۇرلى كۇي ونەرى ساقتالعان, ەشكىمگە ەلىكتەمەيسىڭ, سونىمەن مىقتىسىڭ!» دەيدى ەكەن. شىنىمەن دە بۇگىندە ونەر زەرتتەۋشىلەرى, مۋزىكا ماماندارى ەل ىشىندەگى قايماعى بۇزىلماعان ءداستۇرلى كۇيشىلەردى ىزدەسە, ورالدىق وتەگەن جۇماشەۆ, ەدىگە نابيەۆ, ەرمەك قازيەۆتەردى الدىمەن اۋىزعا الادى. ەدىگە اعا بىلتىر عانا استانا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق «استانا-ارقاۋ» ءداستۇرلى تۇركى مۋزىكاسى فەستيۆالىنە ارنايى شاقىرىلىپ, ونەر كورسەتتى.
جاقىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن شىلدەنىڭ ءبىرىنشى جەكسەنبىسى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنى ءمالىم. وسى جاڭالىقتى ايتىپ ەدىگە اعامىزبەن قۋانىشىمىزدى بولىستىك.
– قازاق ءۇشىن دومبىرانىڭ ورنى بولەك قوي. «ناعىز قازاق قازاق ەمەس, ناعىز قازاق – دومبىرا!» دەگەن راس ءسوز. ءوز باسىم «دومبىرا – قازاق تاريحىن جازىپ شىققان اسپاپ» دەپ سانايمىن. دومبىرا كۇيىندە, جىر-تەرمەلەردە قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى بار. قازاق پەن دومبىرا – ەگىز. مەن قوبىزدى ونشا ۇناتا بەرمەيمىن, ونىڭ باقسىلىق قاسيەتى بار, قوبىزبەن ادامعا جاقسى دا, جامان دا اسەر ەتۋگە بولادى. ال دومبىرانىڭ دىبىسىنان ادامعا ەش زيان كەلمەيدى, تەك شيپا بەرەدى. دومبىراداي اسپاپ جوق! دومبىرانى قالاي ناسيحاتتاساق تا ارتىق بولمايدى. سوندىقتان جاڭادان پايدا بولعان اتاۋلى كۇندى قۋانىشپەن قابىلدادىم, – دەيدى ەدىگە نابيەۆ.
ەدىگە اعا بۇگىندە دومبىرا جاساۋمەن كاسىبي تۇردە اينالىسادى. سوناۋ 1960 جىلدارى جوقشىلىقتان باستالعان ونەر بارا-بارا كاسىبي قۇشتارلىققا اۋىسقان. اۋىلدا ءجۇرىپ دۇكەندە ساتىلاتىن قادىمگى سىزعىشتاردان قۇراپ, العاشقى دومبىراسىن ومىرگە اكەلگەن ول كەيىن الماتىدا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, كونسەرۆاتوريا شەبەرحاناسىنداعى مۇسا ءادىلوۆ دەگەن شەبەردەن دومبىرا جاساۋدىڭ تەحنيكاسىن كاسىبي تۇردە مەڭگەرىپتى. باعزى ءداستۇرلى كۇي ونەرىنىڭ اۋەنى قۇلاعىندا قالعان شەبەردىڭ اسپاپقا دەگەن تالابى ەرەكشە. ءار دومبىراسىن اسىقپاي, جانىن سالىپ جاسايتىن شەبەر دومبىرانى قاراپايىم جانسىز بۇيىم دەۋگە قارسى.
– دومبىرا بالا كۇنىمنەن سەرىك بولسا دا مەن تۇسىنبەيتىن جۇمباق سىرى كوپ. ءوز باسىم ونى جانى بار, قۇپيا سىرلى سەرىگىم دەپ سانايمىن. كەيدە كوڭىل كۇيىم بولماي, 2-3 كۇن ۇستاماي قالسام, ۇيدەگى دومبىرام كادىمگىدەي «وكپەلەپ» قالادى. داۋىسى شىقپاي, كۇيى كەلمەي اۋرە ەتەدى. اقىرىن سيپاپ, ماپەلەپ وتىرىپ ارەڭ ءتىلىن تابامىن. بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, بىراق كوزىم جەتكەن انىق نارسە وسى, – دەيدى دومبىراشى.
دومبىرانىڭ ءتۇرلى قىزىعىن كەيىپكەرىمىز ايتىپ تاۋىسا المايدى. مىسالى, ءبىر اعاشتان بىردەي تاسىلمەن جاسالعان دومبىرا ءبىر-بىرىنە ۇقساماي شىعادى. ارقايسىسىنىڭ ءوز مىنەزى, ءوز ەرەكشەلىگى بار. كەيدە ەڭ تاڭداۋلى, قىمبات ماتەريال-
دان عاجاپ اسپاپ جاساۋعا تىرىسادى-اۋ, بىراق ويلاعانداي شىقپايدى. ال كەيدە قاراپايىم قاراعايدان جاسالعان اسپاپتىڭ «سويلەپ تۇراتىنى» بار. اسپاپتىڭ قاسيەتى تاپسىرىس بەرۋشىگە دە بايلانىستى. تاپسىرىس بەرە سالىپ اسىقتىراتىن جانداردى ەدىگە اعا ۇناتپايدى. ول ءبىر دومبىرانى 1,5-2 اي ىشىندە اسىقپاي جاسايدى ەكەن. «وسى كەزگە دەيىن قولىمنان 150-200 دومبىرا شىققان شىعار. سونىڭ 50-60-ى عانا ءوز كوڭىلىمنەن شىقتى, ناعىز ونەر تۋىندىسى دەپ ايتا الامىن», دەيدى ول.
شەبەر ەدىگە نابيەۆتىڭ قولىنان شىققان اسپاپتاردى كۇيشى تۇياق شامەلوۆ جاقسى كورىپتى. بىرنەشە دومبىراسىن العان. بۇگىندە بەلگىلى دومبىراشىلاردىڭ ءبىرازى ەدىگەنىڭ دومبىراسىن ۇستاپ ءجۇر. رەسپۋبليكالىق كۇي سايىستارىندا ءۇش مارتە گران-پري بايگەسىن جەڭىپ العان دومبىراشى جاسۇلان زينەدەنوۆتىڭ دە قولىندا ەدىگە نابيەۆ جاساعان اسپاپ ءجۇر.
– كوپتەن بەرى تەك ءوزىم جاساعان دومبىرادان باسقا اسپاپتى ۇستاي المايمىن. مەنىڭ دومبىرامدا ويۋ-ورنەك جوق. دومبىراعا ورنەك ەمەس, دىبىس كەرەك. قازىرگى دومبىرا جاساۋشىلاردىڭ كوبى كونۆەيەرلىك سيپاتقا كوشتى. ساپا ەمەس, سان قۋعان جەردە ناعىز ونەر اسپابى تۋى قيىن عوي. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا ساپالى اعاش تا قات. شەتەلدەن, قىمبات باعاعا ساتىپ الامىز. ءوز باسىم دينا شەشەيدەن جازىپ الىنعان كۇيلەردى تىڭداپ, قازاقى دومبىرانىڭ باياعى قوڭىر ءۇنىن ىزدەيمىن. ونداي دىبىس شىعارا الماي ءجۇرمىز ءبىز. سول ءۇشىن ءتۇرلى ەكسپەريمەنتكە دە باردىق. دومبىرانىڭ دىبىسى تازا شىعۋى ىشەگىنە دە بايلانىستى. قازىر باياعى قوي مەن ەشكىنىڭ ىشەگى جوق. مەديتسينالىق وتاعا پايدالاناتىن جگۋتتەن سالىپ كوردىم. بىراق ونىڭ جۋاندىعى كەلمەيدى. اكە-شەشەم دومبىرانىڭ ىشەگىن ۇيدەن جاسايتىن. اتتەڭ, سوندا ىشەكتى قالاي وڭدەيتىنىن ۇيرەنبەي قالىپپىن. ءيىرىپ, كەرۋ, كەپتىرۋ ادىستەرىن بىلەمىن, وڭدەۋىن ۇيرەنبەي قالدىم. ەندى سۇرايتىن دا ادام جوق, – دەيدى شەبەر.
دەگەنمەن ەدىگە اعا ورالداعى نيەتتەس ارىپتەستەرىمەن بىرگە ءداستۇرلى قازاق دومبىراسىنىڭ ۇلگىسىن جاساۋدى جوسپارلاپ ءجۇر. تابيعي شيكىزات, قوي مەن ەشكى ىشەگى تاعىلعان, قاقپاعى لاكپەن سىرلانباعان, دىبىسى ىشىنەن شىعاتىن اسپاپ جاساۋ – كەيىپكەرىمىزدىڭ ەندىگى ارمانى.
– قازىر كۇيدى ءتۇسىنىپ تىڭدايتىن ادام دا ازايدى. اقىن قايرات اعا جۇماعاليەۆ وتەگەن جۇماشەۆ ەكەۋمىزدى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, ساعاتتاپ كۇي تارتقىزاتىن. جارىقتىق ارا-اراسىندا جىلاپ الۋشى ەدى. ەندى ونداي تىڭداۋشى جوق قوي. ورتا جوق, ءوزىم دە بۇگىندە وڭاشا كۇي كەشىپ قالدىم, – دەيدى كەيىپكەرىمىز قوشتاساردا...
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
