يمانى سالاۋات بولسىن. بەس كۇنگى تىرشىلىگىندە ءتىرى پەندەنىڭ بەتىنە جەل بولىپ كەلمەگەن, ەشكىممەن جاعا جىرتىسپاعان, بىرتوعا, مومىن قالپىندا, اقىل-ەسى ءبۇتىن, جاراتقاننان يمان بايلىعىن تىلەپ, ءتىرى پەندەگە سابىتىن سالماي, قىزىلدى-جاسىلدى بۇل دۇنيەنىڭ قىزىعىن تارك ەتىپ, ەش قينالماستان جۇرە بەردى. جاڭبىرباي مارقۇم ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە باقۋاتتى تىرشىلىك كەشتى. ارينە ءبىر قولىن ەكى ەتە الماي وتىرعان اۋىلدىق جەردەگى ولشەم بويىنشا عانا. ايتپەسە مىڭدى ايداپ, ميلليوندى قالتاسىنا سالاتىن ىرگەلى شاھارلارداعىداي بايلىق اۋىلداعى اعايىنعا قايدان ورالسىن. دەگەنمەن سەگىز بالاسىن ەشكىمگە جاۋتاڭداتپاي ءوسىرىپ-جەتكىزدى. ءبىر-بىرىنە ىركەس-تىركەس جەتىلگەن سەگىزى كەزەك-كەزەگىمەن جوعارى ءبىلىم الدى. ءسويتىپ, ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, كوكەيىندەگى كوكسەگەن ويى تولايىم ورىندالىپ, ارمانسىز اتتاندى جارىقتىق. سەگىز پەرزەنتىنىڭ ىشىندە «توعىز ۇلىم ءبىر توبە, ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەمەكشى, ەلدەن ۇزاپ شىققانى, كول-كوسىر داۋلەت بىتكەنى ەسەنباي بولاتىن.
ءتول باسى ەسەنباي انا ءبىر داۋىردە الماتى قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ مالدارىگەرلىك فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ كەلگەن. ول تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان. جاس مامان قاتارعا ەندى ىلىگە بەرگەندە, ءبىر كەزدە مىزعىماستاي كورىنگەن ۇلى يمپەريانىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ, ىدىراپ كەتتى. سول تۇستا ۇلكەن قالادا وقىعانى بار ءارى ءاۋ باستان جاراتقاننىڭ بەرگەن بەيىم, يكەمى بار ەسەنباي جاڭا زاماننىڭ تىنىسىن, جەلدىڭ قاي جاقتان, قالاي سوعاتىنىن وڭاي اڭعاردى. انە ءبىر كەزدە وبلىستاعى جەتەكشى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى سانالىپ, ۇدايى الدىڭعى قاتاردان ورىن الاتىن كەڭشار مۇلكى پىشاق ۇستىندە تالان-تاراجعا تۇسكەن ساتتە ەسەنباي ءوز ۇلەسىن مولىنان قارپىپ قالدى. ودان ءارى شارۋاسى وڭعارىلىپ سالا بەردى. اينالدىرعان ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ورتانىڭ اقتىلى مالى, ەگىپ جاتقان اقىق دانىنەن بوساپ, پالەن مىڭ گەكتار جەر ەسەنباي تارىزدىلەردىڭ ەنشىسىنە اينالىپ جۇرە بەرگەن.
قازا ۇستىندە ءجون-جوسىق بۇرىنعىدان كەلە جاتقان مۇسىلماننىڭ جولى اجەپتاۋىر اڭگىمە تۋعىزدى. بۇرىنعى قالىپتاسقان كونە جول بۇل كۇندە وزگەرگەن. اركىم بارىمەن بازار. ايتقانى بولىپ, بۇيىرعانى ورىندالىپ تۇرعان ەسەنباي بۇل جولى اكە ارۋاعى رازى بولسىن دەپ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىندىعىن ايقىن اڭعارتقان.
– اسقار تاۋىم قۇلادى, اق نايزام سىندى. ءبارىمىزدى ءوسىرىپ- جەتىلدىرگەن, ادام قاتارىنا قوسقان اكەمىز ەمەس پە؟ وسى كۇنى دوس بار, دۇشپان بار. ەرتەڭ كورە المايتىن كۇنشىلدەر سەگىزى وتىرىپ دۇرىس جونەلتە المادى دەپ ايتپاسىن. اۋدان ورتالىعىندا جەرلەيتىن بولدىم, – دەدى ول. ءوزى عانا شەشىپ, ءوزىنىڭ عانا ايتقانى ورىندالاتىن قالىپپەن.
– ول زامان دا بۇ زامان, اۋىلداعى ءمايىتتى اۋدان ورتالىعىنا اپارىپ جەرلەگەنى نەسى. مىناۋ اتا-بابامىز ماڭگىلىك قونىس تەپكەن قورىم, اعايىن-تۋىستىڭ تاتار ءدامى تاۋسىلعان بارشاسى جامباسىنا باسىپ جاتقان, جەر بەسىككە اينالعان يەن جاتقان جەر جەتپەي مە؟ – دەدى اۋىل مولداسى لاشىنتاي.
– جوق, سوندىق ەڭبەگى سىڭگەن. ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسى سەكسەن ۇيدەن كىم قالارىنا كوزىڭ جەتىپ تۇر ما. ەندى ءبىر ون جىلدان كەيىن سوڭعى قازىعىن سۋىرىپ, ۇدەرە كوشپەيتىندىگىنە كەپىلدىك بەرە الاسىڭ با؟ سوندا ءبىزدىڭ بارار جەرىمىز, ەندىگى قونىسىمىز, بولاشاقتاعى ءورىسىمىز اۋدان ورتالىعى بولعالى تۇرعان جوق پا؟ ەگەر ەل باسىنا سونداي كۇن تۋسا, قيان شەتتەگى وسى اۋىلعا كىم ات باسىن بۇرار دەيسىڭ. مىنە, سوندىقتان بولاشاقتى ويلاعان ءجون.
اعايىن-تۋىستى قولىنداعى بارلىعىمەن, قوراسىنداعى بايلىعىمەن ايتقانىنا كوندىرىپ ۇيرەنگەن ەسەكەڭنىڭ جورامالى شىنعا اينالىپ, جاڭبىرباي جارىقتىققا توپىراق اۋدان ورتالىعىنان بۇيىراتىن بولدى. وندا دا اناۋ-مىناۋ ەمەس, تىرشىلىگىندە تالايلارمەن يىق تىرەستىرگەن, وزگەدەن موينى وزىق پەندەلەر عانا جاتاتىن, سولاردىڭ عانا پەشەنەسىنە بۇيىرعان قالىڭ زيراتتىڭ ءدال ورتاسىنداعى وزگەشە قونىس, ماڭگىلىك مەكەن. بۇل جەردە قولى جەتكەندەر عانا قونىس تەپپەك. قابىرىڭ دە وزىڭمەن ۇزەڭگىلەس, ءوزىڭ تەڭدەس ادامدارمەن قاتار بولعانعا نە جەتسىن. ونىڭ ۇستىنە سونادايدان مەنمۇندالاپ كوز تارتىپ, مۇنارالارى بۇحارانىڭ شاھارىنداعىداي اندىزداپ تۇرسا, انە سوندا مەرەيىڭ ۇستەم, ايدىنىڭ اسقاق.
ەسەكەڭ جانازاعا ەكى جىلقى سويدى. ۇستەمەلەپ ءتورت قوي. وبلىس ورتالىعىنداعى بازاردان كەڭىردەك كەزدەمەنى تەڭىمەن, بورتپە ورامالدى وراماسىمەن الدىرۋدى تابىستاپ, ىنىلەرىن اتتاندىردى. ورامالدىڭ شەتىنە 500 تەڭگەدەن اقشا ءتۇيۋ ءۇشىن كەسەك اقشانى ۇساتىپ, دايىنداپ اكەلۋدى تاپسىردى.
جينالعان جۇرتتىڭ اۋزى اشىلىپ, كوزى جۇمىلارداي. ەن بايلىق اعىل-تەگىل شاشىلعان. ەسەكەڭنىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ, داڭقىن توڭىرەكتەگى التى اۋىلعا, التى اۋىلىڭىز نە, ءارىسى اۋدان ورتالىعىنا پاش ەتكەن اكەنىڭ اسى وتكىزىلدى. ۇل بولسا وسىنداي بولسىن دەستى جۇرت.
ەندى قالعانى كۇمبەز تۇرعىزۋ. بۇل ماسەلە قالاي ورايلاستىرىلسا ءجون. بۇگىن سالىپ, ەرتەڭ قايتا بۇزاتىن نارسە ەمەس. ەسەكەڭنىڭ ەستۋىنشە, شاريعاتتىڭ زاڭى بويىنشا زيرات باسى قايتا جاڭعىرتىلۋىن ءدىن حوش كورمەسە كەرەك. سوندىقتان ءبىرجولا قايتىپ قالاق تيمەيتىندەي, سونىدان وزگەرىس جاسالمايتىنداي ەتىپ كوتەرگەن دۇرىس. الدىمەن ادەيىلەپ وبلىس ورتالىعىنا بارىپ, سونداعى تانىستارىن ساعالاپ ءجۇرىپ, ءبىر كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر سۋرەتشى بولعان, كەيىن وسىنداي بولماشى شارۋالاردىڭ باسىن قايىرىپ جۇرگەن جوبالاۋشىعا جولىقتى. كوربىلتەلەپ, جاسىرماي ويىن اشىق ايتتى. كۇمبەز وزدەرى كۇندە كورىپ جۇرگەن زيراتتاردان وزگەشە بولۋى شارت. سىرتقى ورنەك, قۇرىلىستىڭ اجارى شىعىس ستيلىندە بولسا ءجون. قابىرعا تەگىس قالانباي, جيەكتەلگەن ورامالار ارقىلى كوتەرىلىپ, ۇشار باسى قولسوزىم بيىكتىكتە قوسىلسا, قابىرعاعا ورىلگەن قىزىل كىرپىشتەردىڭ ارا-جىگى قارا بوياۋمەن ارلەنىپ كورىكتەندىرىلگەنى ءلازىم. قول سوزىم كوتەرىلگەننەن كەيىن اۋقىمى انتەك تارىلىپ, قۋسىرىلىپ بارىپ ۇشار باسى دوڭگەلەنىپ بىتكەنى ءجون. ال يىقتاعى ءتورت قۇبىلا وزگەشە رەڭدى جىلتىر كىرپىشتەرمەن مۇنارا بەينەسىندە ورىلگەنى اسەم بولار ەدى. اۋەلگى وي, كەسىمدى ماقسات وسى بولاتىن. مۇندايدا اقىل قوساتىن اعايىن كوبەيەتىن ادەتى ەمەس پە. كوپ وقۋى بولماسا دا, مۇسىلماندىق جولىن ۇستاعان لاشىنتاي مولدا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىلىق تانىتتى.
– نەگىزى ءمايىتتىڭ باسىن بىلاي قورشاعان دۇرىس ەمەس, – دەدى ول. – ەڭ باستىسى, مال اياعى باسپايتىن بولۋى شارت. ال باسىنا تاس قويۋ كەيىنگى ۇرپاعى دۇعا وقىردا تاۋىپ الۋ ءۇشىن كەرەك. ءبىتتى. باسقا دۇنيەنىڭ ساۋابى جوق دەيدى ۇلكەن مولدالار. ونىڭ ۇستىنە اعىل-تەگىل ىسىراپ جاساۋ بارشىلىقتى تانىتپايدى. مۇنىڭ دا ەشبىر ساۋابى ومىردەن وتكەن ادام ءۇشىن و دۇنيەدە پايداسى جوق حارەكەت. بەكەرگە مال شاشقانشا وسى قاراجاتقا مىناۋ سۋعا ءزارۋ بولىپ وتىرعان اۋىلعا ءبىر قۇدىق قازىپ بەرسەڭ, اۋىلداستارىڭ ءبىر جۇتىم سۋ ىشكەن سايىن جاڭبىرباي جارىقتىققا ساۋاپ بولار ەدى. ايتپەسە جىل سايىن كوكتەمدە قار سۋى جۋىپ كەتەتىن انا كوپىردى جوندەپ بەرسەڭ. ارتىڭدا ايتا جۇرەر ءىز قالار ەدى. ونى ايتاسىز, سول كوپىردىڭ ۇستىنەن اۋىلداستارىڭ ءارى-بەرى وتكەن سايىن يمانى سالامات بولعىر جاڭبىرباي اتامىز جاتقان جەرىندە تاعى ءبىر اۋناپ ءتۇسىپ, قابىرىنىڭ ءىشى نۇرعا تولىپ تۇرار ەدى.
وزگە ءدىندى دارىپتەگەن ەمەس, مىنا ىرگەدەگى ورىس اعايىنداردا «اتا-انا كۇنى» دەگەن ءداستۇر بار. سول كۇنى ولاردى جۇمىستان بوساتادى ەكەن. ءبارى جينالىپ قابىر باسىنا بارىپ, سونداعى اكە-شەشەسىنىڭ, اعايىن-تۋىسىنىڭ بەكىتكەن باسىن تازالاپ, سىرلاپ, تارتىپكە كەلتىرەتىن كورىنەدى. ال ءبىزدىڭ اعايىن جىلاپ-سىقتاپ ءجۇرىپ قارا جەر قويناۋىنا تاپسىرعاننان كەيىن ءۇشىن, جەتىسىن, قىرقىن وتكىزگەسىن, قايتىپ ات ءىزىن سالمايدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول سەن قىزىعىپ وتىرعان اۋدان ورتالىعىنداعى زيرات باسىندا جۇرتتىڭ كۇمبەز سوققاننان كەيىن قالعان قۇرىلىس ماتەريالدارى بوساعان شەلەك, تەسىلگەن ىدىس دەيسىز بە, ءبارى شاشىلىپ جاتاتىنعا ۇقسايدى, وسى دۇرىس پا؟ جاڭبىرباي جارىقتىققا قانداي قۇرمەت كورسەتسەڭ دە ارتىق ەمەس ەكەندىگى راس. بىراق وزگەدەن اتىمدى وزدىرامىن, ايبىنىمدى اسىرامىن دەپ باسەكەلەستىككە سالىنعانىڭدى ەشكىم قۇپتامايدى.
مولداكەڭنىڭ ايتقان ءۋاجى ەسەنبايدىڭ قاپەرىنە كىرىپ-شىقپادى. ويتكەنى ونىڭ ءوز تۇسىنىگى, ءوز ۇعىمى بار. اسارىن اساعان, جاسارىن جاساعان جاڭبىرباي جاكەم انا جىلى قاجىلىققا بارماققا نيەت ەتكەن. بىراق سەگىز پەرزەنتىنىڭ ىشىندەگى باس كوتەرەرى بۇل قۇپتامادى. قاجىلىقتى ارتىق شىعىن, بوس اۋرەلىك دەپ تانىعان. ەندى كەلىپ ەش پەندەنىڭ ەسىنە كەلمەيتىن ءىس جاساعالى وتىر.
اقىرى ويعا العانىن جۇزەگە اسىرماي قويمايتىن ەسەنباي ءوز جوسپارىن تولىعىمەن ورىندادى. ءتورت قابىردىڭ ورنىن تولايىممەن الاتىن ەڭسەلى, بيىكتىگى ءۇش جارىم مەترلىك كۇمبەز ورناتىلدى. الىستان قاراعاندا الىپ ءبىر قۇستىڭ جۇمىرتقاسىنداي جۇپ-جۇمىر, ءتورت يىعىنداعى ءتورت كۇمبەز ساحارانىڭ توسىندەگى توبەسى بۇلت شالعان اسقار تاۋدىڭ ۇشار بيىگىندەي مەنمۇندالاپ, ايدىنى اسىپ, اسقاقتىعىن توڭىرەككە تۇگەل ۇقتىرىپ تۇراتۇعىن ساۋلەت ونەرىنىڭ عاجاپ ءبىر تۋىندىسى.
اۋدان ورتالىعىنا كوشىپ كەلگەن, ۇزاق ۋاقىت باسپاناسىز جۇرگەن ەسەكەڭنىڭ ءبىر جەرلەسى ءارلى-بەرلى وتكەن سايىن ەكى قاباتتى كوتتەدج ىسپەتتەس كۇمبەزگە كۇندە قارايدى. كوك كۇمبەز بولسا, ءتىرىنىڭ تىرشىلىگىندە شارۋاسى جوق, ماڭقيىپ قالعىپ تۇر. كوك كۇمبەزدەن نە پايدا, سالاۋات ايتىپ تۇرماسا...
بايقال ءبايادىلوۆ,
جۋرناليست
