تەمەكى تارتۋدى قويۋعا نە كەدەرگى؟

قازاقستاندا 4 ميلليون شىلىمقور بار

كەيىنگى ون جىلدا جاقسى كورسەت­كىشتەرگە قول جەتكىزدىك دەگەنمەن, مۇنداي قايعىلى ستاتيستيكا قازاق­ستاندى دا اينالىپ وتپەي وتىر. حالىقتىڭ ءبىرشاما بولىگى ءالى كۇنگە نيكوتينگە تاۋەلدىلىكتەن زارداپ شەگۋدە. قازاقستاندا ورتا ەسەپپەن 4 ميلليون ادام تەمەكى شەگەدى دەگەن دەرەك بار.

جالپى, بۇل قاتەردىڭ الدىن قالاي الماق كەرەك؟ تۇتىنگە تاۋەلدىلىكتىڭ تۇبىنە بالتانى قالاي شاپقان دۇرىس؟ مۇمكىن تەمەكى باعاسىن قىمباتتاتىپ, سالىقتىڭ سالماعىن تاعى دا ارتتىرۋ كەرەك شىعار؟

بۇل رەتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الەكسەي تسوي «تەمەكى شەگۋ ىن­دەتىنىڭ قارقىنىن ازايتۋدىڭ ەڭ ءتيىم­دى قۇرالى اكتسيزدىك ساياسات» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. «تەمەكى ونىمدەرىنە اكتسيزدەردى ءاربىر 10 پايىزعا كوتەرۋ دامۋشى ەلدەردە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۇتىنۋدى 8 %-عا جانە دامىعان ەلدەردە 4 %-عا ازايتادى. ەلىمىزدە شىلىمعا اكتسيزدەردى جوعارىلاتۋ تيىمدىلىگىن راستاۋ جانە وسى ساياسي شارانىڭ دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا ۇلەسى­نىڭ تاجىريبەسى بار», دەيدى ۆيتسە-مينيستر. ونىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءفيلترلى تەمەكىگە 2013 جىلى ءبىر قوراپقا 31 تەڭگەدەن 60 تەڭگەگە دەيىن اكتسيز مولشەرلەمەسىن ءبىر رەت كوتەرۋ ەرەسەكتەر اراسىندا شىلىم شەگۋ دەڭگەيىن تومەندەتكەن جانە ەلدىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتىنە كىرىستىڭ ءتۇسۋىن 3 ەسەگە ايتارلىق­تاي ارتتىرعان. مىسالى, رەسەي فەدەراتسياسى جانە قحر ۇكىمەتتەرى تەمەكى ونىمدەرىنە اكتسيزدەردىڭ اعىمداعى مولشەرلەمەلەرىن ۇنەمى كوتەرىپ وتىرادى. تەمەكى ونىمدەرىنە اكتسيزدەردى كوتەرۋ ۇلگىسى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە كىرىس جانە تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىنۋدى ازايتۋ, سونداي-اق ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قان اينالىمى جۇيەسى, تىنىس الۋ اعزالارى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلار سەكىلدى ينفەكتسيالىق ەمەس اۋرۋلاردان ءولىم كورسەتكىشىنىڭ ازايۋ بولجامىن بەرەدى. 

اكتسيز قۇنىن ارتتىرۋ كەرەك پە؟

تەمەكىگە قارسى كواليتسيانىڭ مۇشەسى ءجاميليا سادىقوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە تەمەكى ونىمدەرىن سورەگە شىعارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. وندايدا تەمەكىنى مۇلدەم الىپ تاستايدى, بولماسا پەردەمەن جاۋىپ قويادى. «ماسەلەن, قازىر دۇكەن كاسساسىنا كەلگەندە جوعارى جاقتا تەمەكىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى ءىلىنىپ تۇرادى. جاڭاعى شارا زاڭدى تۇردە ەنگىزىلسە, بارلىق تەمەكى ونىمدەرى پەردەمەن جابىلادى. سەبەبى ادام تەمەكىنى كورگەندە تارتۋعا دەگەن ىنتاسى ارتادى. رەسەي اتالعان شارانى ەنگىزدى. ول جاقتا بارلىق تەمەكىنى پەردەمەن جاۋىپ وتىرادى. ساتىپ الۋشىعا تەمەكىنىڭ ءتىزىمى بەرىلەدى. سول جەردە باعاسى دا, ماركاسى دا جازىلعان. وسىلايشا, تاڭداۋ قۇقىعى ساقتالعان. بىزدە وسى ىسپەتتى شارانى قولدانۋ ءۇشىن قازىرگى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى تەمەكى ونىمدەرىن جاۋىپ وتىرۋعا قاتىستى وزگەرىستەردى دايىنداپ شىعارۋى ءتيىس», دەيدى ج.سادىقوۆا. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىندە تەمەكىمەن كۇرەس سالاسىنداعى ەڭ ءتيىمدى شارا اكتسيزدەردى كوتەرۋ. سونىڭ ارقاسىندا تەمەكىنى تۇتىنۋ كولەمىن 50 پايىزعا ازايتۋعا بولادى. 

بۇل ماسەلەگە قاتىستى دۇنيە­جۇزىلىك بانكتىڭ ساراپشىسى پولينا كۋز­نەتسوۆا دا قازاقستاندا تەمەكى اكتسيز­­دەرىنىڭ قۇنىن كورشى رەسەيدىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار سالىقتىڭ مولشەرىن ارتتىراتىن بولسا, سول ارقىلى تەمەكى ونىمدەرىنىڭ باعاسىن رەسەيدىڭ, ءتىپتى ەۋروپانىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ ماسەلەسى ءوز شەشىمىن تاباتىن سياقتى. «ەڭ باستىسى, وسى ارە­كەت ارقىلى بيۋدجەتكە ءبىراز اقشا تۇسەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سايكەس, قازاق­ستان­دا اكتسيزدىك ءتۇسىمدى 310 ملرد تەڭگە­گە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ال xالىقتىڭ دەنساۋلىعى جاق­سا­را­دى, تەمەكى شەگەتىندەر ازايادى», دەيدى ەكونوميست-ساراپشى پ.كۋزنەتسوۆا.

ماسەلەن, 2021 جىلعا دەيىن قازاق­ستان ءوز اكتسيزدەرىن رەسەيدىڭ دەڭگەيىنە كوتەرسە, وندا ءبىر قوراپ تەمەكىنىڭ باعا­سى 530 تەڭگەگە دەيىن ارتادى. «ەۋرو­پا­­­نىڭ تالاپتارى بويىنشا 650 تەڭگە بولا­دى. ال جىل سايىن اكتسيزدى تەك 10 پرو­­­تسەن­تكە عانا كوتەرىپ وتىرسا, ءۇش جىل­­دان كەيىن ءبىر قوراپ تەمەكىنىڭ باعا­سى قات­­تى قىمباتتامايدى. دەمەك, ولاي جۇ­­مىس ىستەگەن ءتيىمسىز», دەيدى شەتەلدىك ساراپشى.

جۋىردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيستر­­لىگىندە وتكەن دەنساۋلىق ءۇشىن زيان­­دى ونىمدەر ماسەلەلەرى جو­نىن­دەگى سەكتورارالىق كەڭەستە ايتىل­عان­­داي, رەسەيدىڭ دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن تەمەكىنىڭ 1000 داناسىنا سالىنا­تىن اكتسيزدىڭ مولشەرى 12 500 تەڭگە بولۋى قاجەت. «ماسەلەن, 1000 دانا تەمەكىنى 20-عا بولسەك, 50 قوراپ شىعادى. ەندى, 12 500 تەڭگەنى 50-گە بولسە, ءبىر قوراپ تەمە­كىنىڭ سالىعى بولادى. بۇل شامامەن 250 تەڭگە. تەمەكى وندىرۋشىلەر وعان ءوز باعاسىن قوسادى. سوندا رەسەيدىڭ باعا­سى شىعادى», دەيدى ساراپشىلاردىڭ كوبى. كواليتسيا مۇشەلەرىنىڭ سوزىنشە, بۇگىن­دە قازاقستاندا تەمەكى اكتسيزدەرى 7 500 تەڭ­گەنى قۇرايدى. دەمەك, ءبىر قوراپ تەمە­كى­نىڭ سالىعى 150 تەڭگەنىڭ ۇستىنە شىعا­دى. تەمەكى وندىرۋشىلەر وعان ءوز باعا­سىن قوسقاننان كەيىن اتالعان ونىم­دەر­دىڭ قۇنى 320 تەڭگەدەن جوعارى بولا­دى. «نەگىزى, تەمەكىنىڭ باعاسى 700 تەڭ­گەدەن جوعارى بولۋى ءتيىس. ءتىپتى 1000 تەڭگەگە دەيىن قويۋ قاجەت. بىراق بىزدە اكتسيزدىك ءوسىمنىڭ ورتاشا دەڭ­گەيى 30 پايىزدى قۇرايدى. اتالعان كورسەت­كىشتى ءالى ارتتىرۋ قاجەت», دەيدى ج.سادىقوۆا.

تەمەكىگە جۇمسالاتىن تەڭگە قانشا؟

قازاقستاندا تەمەكىنىڭ باعاسى وتە ارزان ەكەنىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ساراپشىسى پاتريسيو ماركەس تە راستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ورتا جاستان اسقان ەر-ازاماتتاردىڭ 40 پايىزى شىلىم شەگەدى. ال تەمەكىنىڭ تۇبىندە اۋرۋ, ءولىم جاتىر. ماسەلەن, قازاقستاندا 1 قوراپ شىلىمنىڭ ورتاشا قۇنى – 1 دوللار. ال رەسەيدە 2 دوللاردان اسادى. ەۋروپا ەلدەرىندە – 7, نيۋ-يوركتە – 13 دوللار. حالىقارالىق ساراپشى دا ەلىمىزدە شىلىمعا اكتسيزدى قازىرگىدەن دە بىرنەشە ەسەگە ءوسىرۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە توقتايدى. سوندا تەمەكى قۇنى قىمباتتايدى دا, تۇتىنۋشى سانى تومەندەيدى. ناتيجەسىندە ءتۇرلى دەرت پەن ءولىم ازايادى. بۇل – اسىرەسە الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ادامدار ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. 

جالپى, قازىرگە دەيىنگى بىزگە جەتكەن مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەتىن بولساق, قازاق­ستاندا تەمەكى شەگەتىندەردىڭ سانى 8 پايىزعا تومەندەپ, سوعان بايلانىس­تى وسى سالاداعى ءوندىرىستىڭ كولەمى 20 پايىزعا قىسقارعان. ەڭ باستى­سى, وڭ ءۇردىس بايقالىپ وتىر. نەگىزى, مۇنىڭ بار­لىعى اكتسيزدىڭ عانا اسەرى ەمەس ەكە­نىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇعان دەيىنگى قوعام­دىق جەرلەردە تەمەكى شەگۋگە تى­يىم سالۋ, تەمەكى قوراپتارىنا ۇرەي­لى سۋرەتتەردى سالۋ جانە تاعى باسقا شارا­لار دا وڭ ناتيجەسىن بەردى. دەگەن­مەن, اكتسيزدى ارتتىرۋ, ياعني سالى­قتى كو­بەيتۋدىڭ اسەرى زور بولماق. تەمە­كى باعاسىنىڭ كۇننەن-كۇنگە كوتەرى­لىپ كەلە جاتقانىن كورگەن, تەمەكىگە جۇم­سالاتىن تەڭگە قالتاسىن قاعا باستاعان ءار ازامات ءبىر ساتكە تەمەكىنى تاستاۋدى وي­لاي­تىنى راس. ايتا كەتەيىك, وتكەن جىلى قازاق­ستاندا تەمەكى اكتسيزدەرى 1000 دا­ناعا 6,2 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىل­گەن بولاتىن. بيىل تاعى 7,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. كەلەسى جىلى اتال­عان سالىق 8,7 مىڭ تەڭگەگە جەتۋى ءتيىس. 

ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»