سونداي-اق باسقوسۋعا تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ايگۇن اتتار, قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۋلتان راەۆ, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەگدەل دۇگەرين, حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارى, ديپلوماتيالىق كورپۋس, مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى جانە كورنەكتى عالىمدار قاتىستى.
مەملەكەتتىك حاتشى قۇتتىقتاۋ سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ء«بىزدىڭ قاسيەتتى جەرىمىزدى ىقىلىم زامانداردان ۇلى دالا دەپ, ال بابالارىمىزدى ۇلى دالانىڭ ۇرپاقتارى دەپ اتاعان. ءبىز – سولاردىڭ جالعاسىمىز, ۇلى دالانىڭ مۇراگەرلەرىمىز», دەگەن سوزىنە توقتالدى.
گ.ابدىقالىقوۆا حالىقارالىق « ۇلى دالا» گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمىنىڭ ادامزات دامۋىنداعى تۇركى الەمىنىڭ ورنى مەن مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارى, جاھاندىق جانە ايماقتىق وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاناتىن ينتەللەكتۋالدى سۇحبات الاڭى مارتەبەسىنە يە بولعانىن ايتتى.
«قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى تەگەۋرىندى تۇلعاسىن, تۇركى الەمىندەگى جەتەكشىلىك ءرولىن, «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسىنداعى يدەيالارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ فورۋمنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى «رۋحاني جاڭعىرۋ» قازاق ەلىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتى عانا ەمەس, جالپى تۇركى الەمىنە ورتاق مۇرات دەپ ويلايمىن. قوعامدىق سانانىڭ سەرپىلۋى, ءار حالىق بۇگىنى مەن بولاشاعى جارقىن بولۋى ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋى ءتيىس. مۇنى تۇسىنبەگەندەر تاريح شاڭىنا كومىلىپ, توزاڭ جۇتىپ, تاس شايناپ, قالتارىستا قالادى. ءبىلىم مەن عىلىمدى جوعارى باعالايتىن ەل عانا ەلەۋلى تابىستارعا جەتەدى», دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.
مەملەكەتتىك حاتشى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەردەگى دامۋدىڭ كىلتى رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ جاڭعىرۋى ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, بۇگىندە توتاليتارلىق قۇرساۋدان بوساعان تۇركىتىلدەس ەلدەر جاپپاي رۋحاني جاڭعىرۋدى باستان كەشىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«بارشاعا ورتاق ەندىگى مىندەت – الەمدە تۇركى ەلدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋ. ول ءۇشىن زياتكەرلىك ۇلت قالىپتاستىرۋ قاجەت. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي نۇسقاۋىمەن قازاقستاننىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋدى باستاۋى – اسا ماڭىزدى قادام. سونداي-اق «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الدىق. ونىڭ اياسىندا الەمدەگى ۇزدىك ەڭبەكتەردىڭ العاشقى 18-ءى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, زيالى قاۋىمنىڭ, عىلىمي-اكادەميالىق ورتانىڭ, جاس بۋىننىڭ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى», دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.
گ.ابدىقالىقوۆا القالى جيىندا باس قوسقان عالىمدار ۇلى دالا كەڭىستىگىنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن بىرلەسە كەشەندى تۇردە زەرتتەپ, زەردەلەۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق « ۇلى دالا» گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمىنىڭ باستى مۇراتى – تۇركى دۇنيەسى جانە ەۋرازيا عىلىمي قوعامداستىقتارىن جۇمىلدىرا وتىرىپ, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسىن بولاشاق ۇرپاقتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ.
«ۇلان-عايىر اۋماقتى مەكەن ەتكەن حالىقتار بايلانىسىن, ينتەگراتسيانى نىعايتۋ ءۇشىن ساناعا قاسيەتتى ورىندار ۇعىمىن ءسىڭىرۋدىڭ ءمانى زور. ماسەلەن, فورۋمعا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى جوباسىنىڭ ىزىمەن كۇللى تۇركى الەمىنىڭ كيەلى گەوگرافياسىنىڭ ءبىرتۇتاس جەلىسىن جاساۋ ماسەلەسىن تالقىلاسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. وسى ورايدا بۇگىنگى جيىندى بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, ۇلى دالا – رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, تۇركىلىك سانانى كەڭەيتەتىن, سونداي-اق پروگرەسكە شاقىراتىن, ينتەگراتسياعا سەرپىن بەرەتىن ءماندى وقيعا دەپ بىلەمىن», دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.
بۇدان كەيىن مىنبەرگە كوتەرىلگەن قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۋلتان راەۆ ەل باسشىسى سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.
«قۇرمەتتى فورۋمعا قاتىسۋشىلار, قادىرلى عالىمدار! تەگى ءبىر, مادەنيەتى ورتاق تۇركى, موڭعول جانە التاي توبىنا كىرگەن حالىقتاردى زەرتتەۋدى, عالىمداردىڭ باسىن قوسۋدى, ءبىلىمدى ينتەگراتسيالاۋدى, گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمىن جىل سايىن وتكىزۋدى – حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ وسىنداي باستامالارىن قولدايمىن.
« ۇلى دالا» گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمى التايستيكا, تۇركولوگيا, موڭعوليستيكانىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كەلەشەكتە تەرەڭدەتىپ زەرتتەيتىن ماڭىزدى الاڭ بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىز. بارشامىزدىڭ ورتاق رۋحاني سيمۆولىمىز بولعان شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ فورۋم جۇمىسى بارىسىندا اتاپ ءوتىلۋى قىرعىز حالقىنا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت دەپ ەسەپتەيمىز. قازاقستان استاناسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن», دەلىنگەن سوورونباي جەەنبەكوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
سونداي-اق قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى س.راەۆ « ۇلى دالا» فورۋمىنىڭ جۇمىسى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى عالىمدارىنىڭ باسىن قوساتىن ىرگەلى جيىن ەكەنىنە توقتالىپ, استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ىزگى تىلەگىن جەتكىزدى.
«استانا ەۋرازيانىڭ رۋحاني ورداسىنا, ساياسي, مادەني, گۋمانيتارلىق جۇرەگىنە اينالىپ وتىر. ساياسي, ەكونوميكالىق پروتسەستەردە استانا الدىڭعى ورىندا. مەنىڭشە, قازاقستاننىڭ تاريحي ميسسياسى وتە جوعارى. ويتكەنى قازاقستان گەوگرافيالىق تۇرعىدا الەمنىڭ, ەۋرازيانىڭ قاق جۇرەگىندە ورنالاسقان. وسى قۇداي بەرگەن ۇلى سىي قازاقستاندى ەۋروپا مەن ازيانى, باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرۋعا, رۋحاني كوپىرى اتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى س.راەۆ.
فورۋمدا تۇركيا پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ا.اتتار ءسوز سويلەپ, ءىس-شارانىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەني جانە تاريحي مۇرالارىن ۇلىقتاۋدا ماڭىزدى رولگە يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي ماڭىزدى جيىننىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىمەن, ماعجان جۇماباەۆتىڭ 125 جىل, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىنىڭ ماڭىزى زور.
«قازىر مەنى ەرەكشە سەزىم بيلەپ, تولقىپ, تەبىرەنىپ تۇرمىن. اتاجۇرتىمىزدا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان, قانشاما قيىندىققا قاراماستان تاريحي وتانىمىزدى ساقتاپ قالعان قازاق حالقىنىڭ قاسيەتى زور. ويتكەنى وزىنە بەرىلگەن اماناتتى امان ساقتاپ قالۋ – ابىرويلى مىندەت ءارى وڭاي شارۋا ەمەس. اتاجۇرتىمىزعا جاڭا جەردەن مەملەكەت قۇرعان تۇرىك حالقى اتىنان سالەم جولدايمىن», دەدى ا.اتتار.
سونىمەن قاتار ايگۇن اتتار حانىم قازاقستان توپىراعىنىڭ قاسيەتتى مەكەن, ۇلى دالا اتانۋى نەگىزدى ەكەنىن جەتكىزىپ, ونى تۇركى مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى دەپ اتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
جيىندا تاتارستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازىرگى تاڭدا تاتارستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاراتىن, يۋنەسكو-نىڭ ارنايى ەلشىسى مينتيمەر شايميەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى.
III « ۇلى دالا» گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا, عالىمدارعا شىن كوڭىلدەن سالەم جولدايمىن. جيىننىڭ استانا قالاسىندا, ەۋرازيانىڭ قاق تورىندە ءوتۋىنىڭ ماڭىزى زور. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ۇيىمداستىرعان وسى فورۋم بارشا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ باسىن قوساتىن بىرەگەي وقيعاعا اينالدى. فورۋم جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگىن نىعايتاتىنىنا سەنىم بىلدىرەمىن», دەلىنگەن م.شايميەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
بۇدان كەيىن كەزەك پلەنارلىق سەسسياعا بەرىلدى. وتىرىسقا قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات جۇرىنوۆ, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەگدەل دۇگەرين, تۇرىك ءتىلى ۇيىمىنىڭ توراعاسى مۇستافا كاچالين, ازەربايجانداعى اتاتۇرىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور نيزامي دجافاروۆ, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇركولوگتەر كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ مۋدراك قاتىستى.
پلەنارلىق سەسسيادا العاش بولىپ ءسوز العان م.جۇرىنوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءاردايىم تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارعانىن ءسوز ەتتى.
«1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الا سالا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ, جانداندىرۋ ءۇشىن شاھاردا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. ءۇش جىلدان كەيىن تۇركيانىڭ كەلىسىمىمەن وقۋ ورنى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, الەمدە تۇركى جۇرتىنىڭ وكىلى سانالاتىن 240 ميلليوننان استام ادام بار. وسىلاردىڭ باسىن قوسۋ ءۇشىن ءار مەملەكەتكە وقۋ ورداسىندا ءبىلىم الۋعا كۆوتا ءبولىندى. ساحا رەسپۋبليكاسى, تاتارستان, چۋۆاش, التاي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, تۇركيادان كوپتەگەن ستۋدەنتتەر كەلدى. ونداعى ماقسات ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن تۇركى دۇنيەسىنىڭ باسىن قوسۋ ەدى», دەدى م.جۇرىنوۆ.
ال تۇرىك ءتىلى ۇيىمىنىڭ توراعاسى م.كاچالين الەم حالىقتارى وزدەرىنە ءتان قۇندىلىقتارىن جوعالتۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءبىر شاڭىراق استىنا جينالۋىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
فورۋمدا تۇركى الەمى عىلىمىنىڭ دامۋىنا, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا زور ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بىرقاتار عالىمدار حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارنايى مەدالىمەن ماراپاتتالدى. مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆا رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۋفا عىلىمي ورتالىعى تاريح, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى فيرداۋس حيساميتدينوۆاعا (باشقۇرتستان) التىن مەدال تابىستادى. سونداي-اق وسىنداي ماراپاتقا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, چۋۆاش ءتىلىنىڭ زەرتتەۋشىسى, پروفەسسور نيكولاي ەگوروۆ (چۋۆاشيا) يە بولدى. بۇدان بولەك, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي عىلىم اكادەمياسى تاريح-فيلولوگيا عىلىمدارى بولىمىنە قاراستى تۇركولوگتەر كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ مۋدراك (رەسەي), تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور چۋلۋن سامپيلدوندوۆ (موڭعوليا) تا ارنايى مەدال يەگەرى اتاندى.
ماراپاتتاۋ ءراسىمى اياقتالعاننان كەيىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن حالىقارالىق موڭعولتانۋ اسسوتسياتسياسى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. سونداي-اق «التايستيكا, تۇركولوگيا, موڭعوليستيكا اسسوتسياتسياسىن قۇرۋ تۋرالى» شەشىم قابىلداندى. وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى: «قاۋىمداستىقتىڭ جىلىنا ءتورت رەت شىعاتىن جۋرنالى بولادى. سونىمەن قاتار وسى سەريا بويىنشا ارنايى كىتاپتار جارىق كورەدى. التايستيكا, تۇركولوگيا, موڭعوليستيكا سالالارى بويىنشا دا سەريالى باسىلىمدار شىعارۋ جوسپاردا بار», دەدى.
فورۋم جۇمىسى بارىسىندا استانانىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان «وركەنيەتتەر ۇندەستىگى جانە قالا مادەنيەتى», اقىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ 125 جىلدىعى مەن جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان «تۇركى ادەبيەتى بايلانىستارى: ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق», اتاقتى تۇركولوگ ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ ومىردەن وتكەنىنە 100 جىل, ۆ.تومسەننىڭ تۇركى جازۋىنىڭ كىلتىن تاپقانىنا 125 جىل تولۋىنا ارنالعان «تۇركولوگيانىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى», « ۇلى دالانىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى» سەكىلدى تاقىرىپتار قامتىلىپ, تۇركى الەمىندە عىلىمدى دامىتۋ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى عىلىمي ينتەگراتسيا, قالا مادەنيەتى, تۇركولوگيا جانە تۇركى ادەبيەتىندەگى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق, تۇركى حالىقتارى ءداستۇرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى سەكىلدى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, سىندارلى پىكىرلەر ايتىلدى. سونداي-اق حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان كىتاپتاردىڭ كورمەسى بولادى. فورۋم اياسىندا مەملەكەتتىك حاتشى گ.ابدىقالىقوۆا جيىنعا قاتىسۋشى ەلدەر دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى.
جالپى, 2018 جىل – تۇركى دۇنيەسى كۇنتىزبەسىندەگى ەرەكشە بەلەس. بيىل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سيمۆولى – استانانىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەلەنەدى. سونداي-اق ازەربايجان دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلۋىنىڭ 100 جىلدىعى, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالقىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى – قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ 125, قىرعىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى تويلانادى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
