احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «جاراپازان رامازان دەگەن سوزدەن شىققان, ورازا ۋاقىتىندا بالالار, بوزبالالار تۇندە ءۇيدىڭ تۇسىندا تۇرىپ جاراپازان ولەڭىن ايتادى. ورازا ۇستاعان ادامدار ساۋاپ بولادى دەپ, جاراپازان ايتقاندارعا قۇرت, ماي, ىرىمشىك, ءبىر شارشى شۇبەرەك, باسقا سول سياقتى نارسەلەر بەرەدى. جاراپازاندى كاسىپ ەتىپ, ورازا ۋاقىتىندا ەل ارالاپ, كۇندىز ءجۇرىپ ايتاتىن ۇلكەن ادامدار بولادى. جاراپازان ايتاتىن ەكەۋ بولىپ ءجۇرىپ ايتادى. ءبىرى جاراپازان ايتقاندا, ەكىنشىسى قوستاۋشى بولادى», دەپ جازادى.
جاراپازان ايتۋدىڭ كەڭ اۋقىمدا العاندا جۇيە-جۇلگەسى مىناداي: ادەتتە رامازان ايىندا اۋىل ارالاپ ولەڭ ايتۋشى (جاراپازانشى) ءۇي يەلەرىنەن سىيلىق دامەتەدى, تىلەنەدى, تالاپ ەتەدى, الدىمەن ولاردىڭ ءۇيىن ء(اربىر جابدىعىن, جيھازىن سانامالاپ) ماقتايدى, قارىمىنا تارتۋ-تارالعى الادى, سودان كەيىن باتا بەرەدى, سونىمەن بىرگە كۇناھار جانداردى و دۇنيەدە توزاقتا نەبىر قيىنشىلىق, اۋىر جازا كۇتىپ تۇرعانىن ەسكەرتىپ, ساۋاپتى مول جاساۋ پارىز دەپ ءدىني ۋاعىز-ناسيحات ايتادى. دەمەك, جاراپازان ايتۋدىڭ قۇرىلىم-ءتۇزىمى بىلاي دەۋگە نەگىز بار: ءۇيدى ماقتاۋ, ءدىني ناسيحات ايتۋ, سىيلىق الۋ, باتا بەرۋ.
جاراپازان ايتۋشىنىڭ باسپانانى ماداقتاۋى بىلاي:
ءۇيىڭ-ءۇيىڭ ءۇي ەكەن,
ءۇيدىڭ كوركى شي ەكەن,
سابا كوركى – بيە ەكەن,
ساندىق كوركى – تۇيە ەكەن.
اشەكەيلەپ سىرلاعان,
اق سارايداي ءۇيى بار.
اق بوكەندەي قويى بار,
قارا ساقال كەرميىق,
قانداي بايدىڭ ءۇيى ەكەن؟
ايتامىن جاراپازان ۇيىڭىزگە,
ۇستاعان ءۇي اينالا شيىڭىزگە.
قوي بەرسەڭ, قوزى بەرسەڭ, كوپسىنبەيمىن,
كەلىپسىز بيىلعى جىل كۇيىڭىزگە.
جارامازان «جا-رامازان», ياعني ارابشا «رامازان كەلدى» دەگەن سوزدەن شىعۋى ىقتيمال دەگەن بولجام بار. سونىمەن بىرگە جار, جارلاۋ, جارعى, جار-جار دەگەن سوزدەردىڭ تۇركى-موڭعول حالىقتارىنداعى تۇپكى ماعىناسى زاڭ, سالت, كادە-ىرىم دەگەن ورتاق ماندە كەزدەسۋى – بۇل اتاۋدىڭ ارعى تامىرى تەرەڭدە ەكەندىگىن بىلدىرەدى.
وسى سالتتىق جىر ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ بارلىعىندا بار. تاجىكتەردىڭ كەيبىر ايماعىندا كەزدەسەدى, ولار «رابيمان» دەپ اتاعان. جارامازاندى وزبەكتەر «يو رامازون», تۇرىكمەندەر «يا, رەمەزان», تۇرىكتەر «رامازان ءمانيسى» دەپ ۇقساس اتاعان. ەندەشە قازاق تا بۇرىنعى زاماندا وسى جىردىڭ قايىرماسىن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن ء«يا, رامازان!» دەپ اياقتاپ كەلىپ, كەيىننەن بۇل ءسوز دىبىس ۇندەستىگىنە سايكەس جارامازانعا اينالىپ كەتكەنى بايقالادى.
قاسيەتتى ورازا ايىندا ءدىندى ناسيحاتتاپ ولەڭ ايتۋ ساۋاپ دەپ تۇسىنگەن جاراپازانشىلار ونەر ارقىلى ورازا ۇستاۋشىلاردىڭ كوڭىلىن كوتەرگەن, قايىر-زەكەتىن دە العان.
اسسالاۋماعالايكۇم اقتان كەلدىك,
اي تۋىپ, كۇنى شىققان جاقتان كەلدىك.
ايتتى دەپ جاراپازان سوكپەڭىزدەر,
پايعامبار جولىن قۋعان ادام ەدىك.
قايىرماسى:
مۇحاممەد ۇممەتى ايتقان جاراپازان,
ءبىر كەلگەن ون ەكى ايدا ورازا, يمان.
مىنگەنى پايعامباردىڭ, اۋ, قارا ىنگەن,
استىنان جانۋاردىڭ تاۋ كورىنگەن.
ورازا, نامازىڭدى تۇتپاي بارساڭ,
بارعاندا اقيرەتتە ءداۋ كورىنگەن.
مۇحاممەد راسۋل اللا, حاق پايعامبار,
اتىڭنان اينالايىن قالي قايدار.
كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر جاراپازاندى ءدىني سالتتان تۋعان ولەڭ تۇرىنە جاتقىزسا, ءبىر عانا حالەل دوسمۇحامەد ۇلى توسىن پىكىر بىلدىرگەن. ول «بۇل جىرلار جارتىلاي ءدىني سيپاتتى: جارامازانشىلار ءوز ولەڭدەرىندە شاريعاتقا يەك ارتا وتىرىپ, قايىر-ساداقا, سىي سۇرايدى. ادەبيەتتىڭ بۇل ءتۇرى ورىستاردىڭ «كوليادوۆانيەسىن» ەسكە تۇسىرەدى» دەپ جازادى.
حالىق مۇراسىنىڭ مايتالمان بىلگىرىنىڭ بۇل پىكىرى ءتىپتى بەكەر ەمەس, سەبەبى بىرىنشىدەن, يسلام ءدىنىن قابىلداماعان باۋىرلاس تەلەۋىتتەردە دە ءۇي يەلەرىنەن سىيلىق سۇراپ ايتاتىن مۇنداي ولەڭنىڭ ءتۇرى بار, ونى «ۋرەي» (قايىرماسىنا بايلانىستى) دەپ اتاعان, ءماتىنى قازاقتاعى وسى ولەڭمەن ماندەس, ەكىنشىدەن, جارامازان جىرىندا تۋىسقان ەمەس سلاۆيان حالىقتارىنىڭ كولياداسىمەن دە تيپولوگيالىق ۇقساستىق بار, دەمەك بۇل ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى كەلە جاتقان ەڭ ءبىر بايىرعى جانر دەپ ءتۇيىن جاساۋعا نەگىز بار. مىسالى, تەلەۋىت ءماتىنى بىلاي:
ايگا تيككەن ۋيۋڭدۋ, ۋرەي!
ايعا تىكەن ءۇيىڭدى, ۋرەي!
التىن مىنان كۋرچازىن, ۋرەي!
التىن مەنەن قۇرساسىن, ۋرەي!
ااڭ يچيندە ەيەكەم, ۋرەي!
ونىڭ ىشىندە ايەكەم, ۋرەي!
تەتون پەش ياش ياجاسىن, ۋرەي!
جەتپىس بەس جاس جاساسىن, ۋرەي!
كۋنگە تيككەن ۋيۋڭدۋ, ۋرەي!
كۇنگە تىككەن ءۇيىڭدى, ۋرەي!
كۋمۋش مىنان كۋرچازىن, ۋرەي!
كۇمىس پەنەن قۇرساسىن, ۋرەي!
ااڭ يچيندە تاستەم, ۋرەي!
ونىڭ ىشىندە جەزدەكەم, ۋرەي!
تەتون تاشتى ياجاسىن, ۋرەي!
جەتپىس جاستى جاساسىن, ۋرەي!
ەگەر ءۇي يەلەرى سىيلىق بەرمەسە, ولاردى تەلەۋىت بالالارى بىلاي دەپ قالجىڭداپ قارعاپ, بوپسالايتىن:
ەم ايگا تيككەن ۋيۋڭدۋ, ۋرەي!
ايعا تىككەن ءۇيىڭدى, ۋرەي!
ايۋلار كەليپ تىرماسىن, ۋرەي!
ايۋلار كەلىپ تىرناسىن, ۋرەي!
ەم كۋنگە تيككەن ۋيۋڭدۋ, ۋرەي!
كۇنگە تىككەن ءۇيىڭدى, ۋرەي!
كورموستور كەليپ تىرماسىن, ۋرەي!
جىن-پەرى كەلىپ تىرناسىن, ۋرەي!
جالپى, جارامازاننىڭ ءاۋ باستاعى قىزمەتى مەن ءمانى – شاڭىراق يەلەرىنە قۇت-ىرىزدىقتى اسەرلى اق تىلەك, ادەمى العىس-باتا ارقىلى شاقىرۋ, ولاردان جۇت-قىرسىقتى قاھارلى ءسوز سيقىرىمەن قۋىپ تاستاۋ ماقساتىندا جاسالاتىن ماگيالىق شارالار كەشەنىنەن تۋىنداعانى انىق بولىپ وتىر. سول سەبەپتەن دە ونىڭ ماتىنىندە العىس پەن قارعىس ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, «كىرسىن داۋلەت, شىقسىن بەينەت», «باي ۇيىنە بەرەكەت, قاشا بەرسىن بالەكەت», «كىرسىن داۋلەت ەسىكتەن, شىقسىن بەينەت تەسىكتەن», «كەلگەندە قايىر-زەكەت بەرە الماساڭ, جىبەرمەس اقىرەتتە مەنىڭ نازام», «اسىرسىن-اۋ, اسىرسىن, جاماندىعىن جاسىرسىن, وسى ۇيگە قاستىق قىلعان ادامدى, قارا تاسپەن باستىرسىن!» ت.س.س. تۇرىكمەن ۇلگىسىندە دە العىس-قارعىس قاتار قولدانىلادى:
گاراجا چاتماڭ ءوي بولسۋن,
قاراشا كۇركەڭ ءۇي بولسىن,
گاپىڭىزدا توي بولسۋن.
ۇيىڭىزدە توي بولسىن.
كوپ بەرەنيڭ وگلى بولسۋن
كوپ بەرگەنگە ۇل تۋسىن,
از بەرەنيڭ گىزى بولسۋن, يا, رەمەزان!
از بەرگەنگە قىز تۋسىن.
اراب-پارسى ەلىندە جارامازان جىرى جوق, ال ونىڭ تۇركىتەكتەس كوپتەگەن حالىقتاردا ورتاق بولۋىنىڭ ءبىر سىرى – وسى ەجەلگى جانردىڭ يسلامعا دەيىنگى مادەنيەتتە ەل ومىرىندە ابدەن بەلگىلى بولعاندىعىنىڭ دالەلى سەكىلدى. بۇل جايىندا م.اۋەزوۆ «...قازاق جارامازاندارىنىڭ كوبىن الساق... كۇشتى سوپىلىق, ورەسكەل تاقۋالىقتى ايتىپ, وزگە جۇرتتىڭ ءدىن ولەڭى سياقتى ۇنەمى ساجدە, ۇنەمى دۇعا, ۇدايى كۇناكەر بولۋدى ايتىپ, كوپ تاۋبامەن جالبارىنا بەرەتىن سوزدەر جوق دەۋگە بولادى. بۇل جاعىنان قاراعاندا قازاقتىڭ كوپ جارامازانى باياعى اقى سۇراپ ايتاتىن ماقتاۋ ولەڭدەرىنە جاقىن كەلەدى», دەپ جازادى. عالىم ب.كەنجەباەۆ «جارامازاندا ەسكى ءدىن قالدىقتارى دا كوپ. باقسىلاردىڭ سارىن ايتقاندا كوككە, تاڭىرگە, ارۋاققا جالىنۋمەن بىرگە «اللاعا», «پايعامبارعا», «اۋليەگە» سيىنعانى سياقتى جارامازانشى دا ەكى ءدىننىڭ سالتىن قاتار ايتادى. جارامازانشىنىڭ ءبىر ولەڭى يسلام ءدىنىن دارىپتەيتىن ماقتاۋ ولەڭ بولىپ كەلسە, ەكىنشى ولەڭ ەسكى ءدىن تۋراسىندا ايتىلاتىن, ناۋرىز ۇستىندە, قوناقاسى بەرگەندە ايتىلاتىن باتا سياقتى بولىپ كەلەدى» دەپ وسى جانردىڭ بويىنداعى كونە قاباتتارعا نازار اۋدارادى.
م.اۋەزوۆتىڭ جاراپازاندى «اقى سۇراپ ايتاتىن ماقتاۋ ولەڭگە» ۇقساتىپ وتىرۋى بەكەر ەمەس. «قىرعىز ادابياتىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە جارامازاننىڭ جىلقىشىلار ايتاتىن شىرىلداڭعا, توكپە اقىندار ايتاتىن ماقتاۋ ولەڭگە ۇقساستىعىنا ءمان بەرەدى. «شىرىلداڭ» مەنەن «جارامازان» جانە ماقتاۋ جىرلاردىڭ ۇقساستىعى – بۇل ءۇش ءتۇر باسقا بىرەۋلەردەن بۇيىم, مال ءوندىرىپ الۋعا باعىتتالعان», دەپ جازادى.
زەرتتەۋشىلەر شىرىلداڭنىڭ ىشىندە «جارامازان جاركوولداپ, شىرىلداڭدى شىلتوولاپ» دەگەن جولدار بار ەكەندىگىنە دە نازار اۋدارعان. ادەتتە شىرىلداڭ ايتاتىن جىلقىشىلار دا ءۇي يەلەرىنەن اقى-سىيىن العان سوڭ, جىرىن باتا بەرۋمەن اياقتاعان.
وزبەك عالىمى م.جۋراەۆ كوكتەمدە بايشەشەك ونگەندە بالالار ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, جارامازانعا ۇقساس جىردى دا ايتاتىندىعىن نازارعا ۇسىنادى:
بايشەشەك ايتىپ كەلدىم ەسىگىڭە,
قۇدايىم ۇعىل بەرسىن بەسىگىڭە.
قاتتى جەردەن قاقىراپ شىققان
بايشەشەك,
جۇمساق جەردەن جۇگىرىپ شىققان
بايشەشەك...
بايشەشەك ايتقانمەنەن تويامىز با,
كادەسىن بۇرىنعىنىڭ قويامىز با..
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مىناۋ: فولكلوردا ەشقانداي جانر حيميالىق تازا كۇيىندە ەشقاشان بولمايدى, ءبىر جانر كەلەسى جانرعا تاسىمالدانىپ, ءداۋىر تالابىنا ساي ۇدايى وڭدەلىپ-جوندەلىپ, وزگەرىپ ءومىر سۇرە بەرەدى, بۇل ەلەۋلى بەلگى – حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ تابيعاتى مەن پوەتيكالىق ەرەكشەلىگىنە ءتان زاڭدى قۇبىلىس. سونىمەن, ەجەلگى تۇرىك حالىقتارىنىڭ كوكتەم ماۋسىمىندا ءۇيدى, ءۇي يەلەرىن ماقتاپ, ولاردان سىيلىق تالاپ ەتىپ ايتاتىن ماگيالىق كونە جىرى كەيىننەن يسلام ءدىنى داۋىرىندە جاڭاشا تۇرلەنىپ, جاراپازان جانرىنا اينالعان دەگەن ءۋاج ايتامىز.
جارامازانعا ۇقساس جىردىڭ ءبىر ۇلگىسىن ازەربايجان مەن تۇرىكمەندەر ناۋرىز كەلگەندە, ال وزبەكتەر مەن تاجىكتەر بايشەشەك گ ۇلى ونگەندە ايتاتىن دا بولعان. بۇل دەرەكتەردەن وسى جانردىڭ ءتۇپ توركىنى باعزى داۋىردە كوكتەمدە كۇن مەن ءتۇن تەڭەسكەن تابيعاتتىڭ جاڭعىرۋ, تۇلەۋ مەيرامىمەن سىبايلاس پايدا بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.
وسى پايىمداۋدى «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» ەڭبەگىندە جاريالانعان ناۋرىز مەيرامىندا ايتىلاتىن ءجاديت-جاراپازاننىڭ ءماتىنى دە دالەلدەي تۇسەتىندەي. بۇل جاراپازاننىڭ ەرەكشە ءتۇرىن مۋزىكاتانۋشىلار 1985 جىلى 1929 جىلى تۋعان شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ۇ.اقشالوۆادان جازىپ الىپ «جاڭا جىلدىق قۇتتىقتاۋدىڭ سيرەك ءتۇرى. الدىمەن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىزدا ايتىلعان, كەيىننەن رامازان ايىندا ايتىلاتىن بولعان» دەپ تۇسىنىك بەرگەن ەكەن. ۇلگىدە مىناداي سوزدەر كەزدەسەدى:
ايتايىن جاراپازان ەسىگىڭە-اۋ,
ءسابي ءبىتسىن وسى ءۇيدىڭ بەسىگىنە-اۋ.
جاراپازان تەك قانا ءدىن جولى ەمەس,
بۇيىرتسىن دەپ ايتايىن نەسىبىڭە-اۋ...
ەسكى جىل كەتىپ قالعان ەسىركەيدى-اۋ,
جاڭا جىل جەتىپ كەلگەن نەنى ىستەيدى-اۋ.
جاڭا جىل جەتىپ كەلگەن جۇكپەن كەلەر,
جۇبايلار جاڭا-جاڭا جۇپپەن كەلەر.
ادەتتە قالىپتاسقان سالت بويىنشا جاراپازانشىلار سىيلىق العاننان كەيىن ولەڭىن باتامەن اياقتايدى:
ءبولشىل-ءبولشىل, ءبولشىل بول,
بوزتورعايداي ءتولشىل بول.
بايتەرەكتەي ءبۇرلى بول,
پايعامبارداي نۇرلى بول.
جارامازان اتاۋىن كەيبىر وڭىردە جاراپازان, جارامازدان, ءجاديت-جاراپازان, ءتىپتى ساھار دەپ تە اتايتىن بولعان. ماسەلەن, كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ شىعىس اۋداندارىندا ساھار ايتۋ داستۇرگە اينالعان.
ساھار ايتقان بالالار,
ەلدەن ەلدى ارالار.
ساھارشى بالا جاتپايدى,
ايتۋدان كۇنا تاپپايدى.
تاتەسى جۇزىك بەرسە ەگەر,
ساھارشى بالا توقتايدى...
ساھار ايتىپ ءبىز مۇندا,
ۇيدە تۇرىپ, ءسىز تىڭدا.
اتاتۇعىن تاڭ كەلدى-اۋ,
بەرەتىن بولساڭ قيمىلدا.
مۇنداعى ساھار دەگەن ءسوز سارە (تاڭ ءسارى) دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ماسەلەن, قحر-دىڭ شىڭجاڭ, تارباعاتاي ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى «سارە ءىشۋ» دەگەندى «ساھار ءىشۋ» دەپ قولدانعان. بۇل ءسوز جايىندا بەلگىلى ءتىلشى عالىم ن.ءۋالي «تاڭ سوزىمەن تىركەسە ايتىلاتىن ءسارى («تاڭ ءسارى») – وسى ساحار ءسوزىنىڭ دىبىستىق وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى (ساحار – ءسار-ءسارى). ءدىني سالتقا بايلانىستى ساحار, سارە ءسوزى «تاڭەرتەڭگى تاماق» دەگەندى بىلدىرەدى. ورازا تۇتقان ءدىندار ادامدار سارەسىن (ساحارىن) قۇلقىن سارىدەن ىشەدى» دەپ جازادى. دەمەك, اۋىز بەكىتكەندەر ساھار ىشكەن مەزگىلدە ايتىلاتىن جاراپازاننىڭ ءتۇرىن ساھار, ال ونى ايتۋشىنى ساھارشى دەپ اتاۋ دا قالىپتاسقانى بايقالادى.
جارامازاندى ورازا ايىندا كەيدە ەل سارەسىن ىشكەن ەلەڭ-الاڭدا, كەيدە كۇندىز, كوبىندە اۋىزاشاردان سوڭ كەشكى الاگەۋىمدە ورازا ۇستاۋشىلاردىڭ كوڭىلىن كوتەرۋ, بويىن سەرگىتۋ, ۋاقىتىن ونەگەلى ناسيحاتپەن ورنەكتەپ وتكىزۋ ماقساتىندا قىدىرما جاراپازانشىلار ايتاتىن بولعان. جارامازان بەلگىلى دارەجەدە ونەرپاز جانداردى تابىس تابۋعا ىنتالاندىراتىن فولكلورلىق تەاتردىڭ ماۋەلى بۇتاعىنا اينالعان كاسىبي دە ومىرشەڭ جانر بولعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. جاراپازانشىنىڭ تابىسى تۋرالى بەلگىلى عالىم ءا.قوڭىراتباەۆ «ورازا ايىندا ۇلكەن ايتۋشىلار جاراپازان ايتىپ تۇيە السا, كىشىگىرىم ايتۋشىلار ءۇي جاعالاپ, ايەلدەردەن اۋىزاشارعا قۇرت, ماي, ىرىمشىك, سۇراعان» دەپ جازادى.
جاراپازان تاۋەلسىزدىك كەزەڭدە قوعامدا ءدىني بوستاندىقتىڭ ورالۋىنا بايلانىستى ەل اراسىندا قايتادان كورىنىس تاۋىپ وتىر. اۋىلدىق جەرلەردە, جۇرگىنشىلەر پويىزىندا جاراپازان ايتۋشىلار ارەدىك-ارەدىك كەزدەسۋدە, سونىمەن بىرگە ونى بەلگىلى انشىلەر دە ساحنادا ورىنداپ ءجۇر. بيىل مەشىتتەردە جاراپازان ايتۋدى جاڭعىرتۋى – يگىلىكتى باستاما. ءتىپتى ۇيالى بايلانىسقا SMS ارقىلى جاراپازان جولداپ, بىرلىك سۇرايتىن جاراپازانشىلار دا كەزدەسۋى – وسى جانردىڭ جاڭا زامانعا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن تانىتادى.
اقەدىل تويشان ۇلى,
فولكلورتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
