قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي ءتسينپيننىڭ ۇسىنىسىمەن مەملەكەتتىك ساپار مارتەبەسى بەرىلگەن ەلباسىنىڭ بۇل جولعى ساپارى قىتاي ەلىنىڭ تاعدىرىن ايقىنداعان, بولاشاققا باعدار بەرگەن وقيعالارمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىمەن دە دارالانىپ تۇر. ناقتىراق ايتقاندا, ناۋرىز ايىندا جالپىقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ء(جحوج) تاريحي پلەنۋمى ءوتىپ, وندا جاڭا داۋىردە ءسوتسياليزمدى تەك قىتاي جۇرتىنا ءتان ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدەلگەن تاعدىرشەشتى شەشىمدەر قابىلدانعاننان كەيىن قحر ايماقتاعى سىرتقى ساياساتىنا ماڭىز بەرىپ, ەكونوميكاسىن ودان ءارى كۇشەيتە تۇسۋگە بەت بۇرعان بولاتىن. سول تۇستا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى اتالعان قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە كۇللى الەم كوز تىكتى. وسى ورايدا الەمدەگى وزىق ەكونوميكالار كوشىنىڭ باستاپقى لەگىندە تۇرعان قىتايمەن قارىم-قاتىناس ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە ەرەكشە ماڭىزعا يە.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينمەن كەزدەسۋىنىڭ رەسمي سالتاناتى حالىق جينالىسى ءۇيىنىڭ الاڭىندا ءوتتى. رەسمي ساتتەن سوڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەزدەسىپ, بىرقاتار كەلەلى ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە قىتاي تاراپىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە شاقىرعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىن بىلدىرە وتىرىپ, قوس ەل باسشىلارى اراسىنداعى ءار كەزدەگى كەزدەسۋلەردىڭ جىلى قابىلداۋلار داستۇرىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن جەتكىزدى.
– مەن, ەڭ الدىمەن, ءسىزدى جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا قايتا سايلانۋىڭىزبەن جانە قىتاي كومپارتياسىنىڭ ءحىح سەزىن تابىستى وتكىزۋىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن. بۇل قىتايلىق وزىندىك ەرەكشەلىگى بار سوتسياليزم قۇرۋ جولىنداعى الەمدىك ءمانى بار ايتۋلى وقيعا بولدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قىتاي ارمانىن» جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە ەل مەملەكەتتىلىگىنىڭ تىرەگى سانالاتىن قىتاي كومپارتياسى ءرولىنىڭ ارتقانىنا توقتالدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى 2012 جىلدان بەرى جوعارى دەڭگەيدەگى 18 كەزدەسۋ وتكەنىن ايتىپ, قازاقستان-قىتاي قاتىناستارىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.
– وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىز جالپى سوماسى 67 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى 127 ەكىجاقتى قۇجاتقا قول قويدىق. بىزگە وسى ديالوگتى جالعاستىرۋ قاجەت. بىلتىر ءوزارا ساۋدا كولەمى 11 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بۇل جەردەگى ءوسىم 30 پايىزدان استام. ەكىجاقتى قاتىناستارىمىزدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ بۇدان دا زور الەۋەتىمىز بار, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى توراعاسىنىڭ دوستىق, تەڭ قۇقىلىق, ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى قۇرمەتتەۋ رۋحىندا تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى دايەكتى دامىتۋ ىسىندەگى جەكە ۇلەسىن جوعارى باعالادى.
– ءسىزدىڭ جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باستاماڭىزدى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز نىعايا ءتۇستى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى تاتۋ كورشىلىكتىڭ ۇلگىسىنە اينالعان ەكىجاقتى ىقپالداستىقتىڭ جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىنا توقتالىپ, بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق باستامالاردى, سونىڭ ىشىندە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ىسىندە ءوزارا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايعانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ادامزاتتىڭ ورتاق تاعدىرىن قالىپتاستىرۋ جولىندا قازاقستانمەن بىرگە بولۋعا جانە ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن اقىل-ويىمىز بەن كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىرۋعا دايىنبىز. مەن قازاقستان-قىتاي دوستىعىنىڭ الىپ كەمەسىن سىزبەن بىرگە باسقارۋعا ءازىرمىن, – دەدى سي تسزينپين.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن ءوز نارىعىنا جەتكىزۋگە, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى, مۇناي-گاز كەشەنىندەگى, سونداي-اق مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋ سالالارىنداعى ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتتى.
كەزدەسۋ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسىن قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتى جوعارىدا اتاپ وتكەن وزگەرىستەردىڭ قىتايلىقتاردىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا وڭ اسەرى جوعارى بولعاندىعى انىق. ناقتىراق ايتساق, 2018 جىلدىڭ 5-20 ناۋرىزى كۇندەرى ارالىعىندا بەيجىڭدە قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى سي ءتسينپيننىڭ توراعالىعىمەن 13-ءشى شاقىرىلىمداعى جالپىقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ 1-سەسسياسى ءوتتى. وسى جيىننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جاڭا قۇرامى سايلاندى جانە قحر مەملەكەتتىك كەڭەسى جانە ءجحوج تۇراقتى كوميتەتى, جوعارعى سوت پەن جوعارعى حالىقتىق پروكۋراتۋرانىڭ جىلدىق ەسەپتەرى تىڭدالدى. سونداي-اق قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىن جاڭعىرتۋ جوسپارى قابىلدانىپ, وسى قۇجات بويىنشا قحر ۇكىمەتىندە 26 مينيسترلىك پەن كوميتەتتەر قۇرىلدى. جاڭا قۇرىلىمداردىڭ قاتارىندا تابيعي رەسۋرستار, ارداگەرلەر ءىسى جونىندەگى, توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ جونىندەگى, مادەنيەت جانە تۋريزم, ەكولوگيالىق ورتا مينيسترلىكتەرى بار. مىنە, وسى بەتبۇرىستار مەن قۇرىلىمدار قىتايدىڭ الەمدىك ساياسي ەكونوميكالىق باعدارىنا اينالدى.
وسى قۇرىلىمداردىڭ بىرقاتارىنىڭ باسشىلارى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكىجاقتى قۇجاتتارعا بىرلەسە قول قويۋ راسىمىنە دە قاتىستى.
الدىمەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىتاي توراعاسى سي تسزينپين قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىنە قول قويدى. بۇدان كەيىن يادرولىق ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋ جونىندەگى قازاقستان ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىنداعى كەلىسىمگە, سونداي-اق قازاقستان ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىنداعى قىتايدىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋى تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە, قازاقستان مەن قىتاي قارجى مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىنداعى تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى مەن قىتايدىڭ دامۋ جانە رەفورمالار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى اراسىندا يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالار, ونىڭ تەتىكتەرىن قۇرۋعا بايلانىستى بىرلەسكەن جوبالاردىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى جانە وندىرىستىك قۋاتتى ارتتىرۋ مەن ينۆەستيتسيالار بويىنشا ىنتىماقتاستىق جوسپارىن بىرلەسە ازىرلەۋ تۋرالى مەموراندۋمعا, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن قىتايدىڭ ساۋدا مينيسترلىگى اراسىنداعى ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قىتايدىڭ باس كەدەن باسقارماسى اراسىندا قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن سيىر ەتىنە ينسپەكتسيالىق, كارانتيندىك جانە ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار تۋرالى حاتتاماعا, قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن قىتايدىڭ باس كەدەن باسقارماسى اراسىندا قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن جوڭىشقا شوبىنە سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق تالاپتار تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى.
بۇدان سوڭ قىتاي توراعاسىنىڭ رەسمي قابىلداۋىندا بولعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سي تسزينپين قازاقستان مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن جوباسى – «كومپوزيتور» ءفيلمىنىڭ ترەيلەرىن تاماشالادى. اتالعان فيلم قازاقستان مەن قىتايدىڭ كينو ءوندىرىسى سالاسىنداعى تىرناقالدى جوباسى بولىپ وتىر.
كوركەم ءفيلمدى ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى مەن قىتايدىڭ «Shinework Pictures» جانە «China Film Coproduction Corporation» كومپانيالارى تۇسىرگەن. باستى رولدەردە قازاقستاندىق اكتەرلەر – بەرىك ايتجانوۆ, التىناي نوگەربەك, ارۋجان جازىلبەكوۆا جانە قىتايلىق اكتەرلەر – حۋ تسزيۋن جانە يۋان تسيۋان وينايدى.
كينوتۋىندىدا قىتايدىڭ ۇلى كومپوزيتورى سيان سينحايدىڭ (1905-1945) شيەلەنىسكە تولى عۇمىرى بەينەلەنەدى. ءسال تارقاتىپ ايتار بولساق, سيان سينحاي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى قۋدالانىپ, الماتىعا تاپ بولادى. جوقشىلىق پەن اشتىقتىڭ سالدارىنان ابدەن تيتىقتاعان كومپوزيتوردى قازاقستاننىڭ بەلگىلى ونەر قايراتكەرى, كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ كەزىكتىرىپ, ازاپتى ولىمنەن اراشالاپ قالادى. بۇل فيلم ەكى مەملەكەتتىڭ كينو شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «بيوپيك» جانرىندا, ياعني بەلگىلى تۇلعانىڭ تاعدىر تالايى تۇتاستاي نەمەسە ءومىرىنىڭ قايعىلى بەتبۇرىستارىن اشىپ كورسەتەتىن تاسىلمەن بەرىلگەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, سيان سينحاي بەس جۇزدەن اسا ليريكالىق جانە كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋى تۇسكەن اندەردىڭ اۆتورى جانە ونىڭ ەڭ تانىمال تۋىندىلارىنىڭ كوبى قازاقستاندا باس ساۋعالاپ جۇرگەن ۋاقىتىندا جازىلعان. اتاپ ايتقاندا, ول ايگىلى «ۇلت ازاتتىعى» سيمفونياسىن الماتىدا جازىپ اياقتادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى فيلم ترەيلەرىنىڭ تانىستىرىلىم راسىمىندە اكتەرلەر قۇرامىنا كاسىبي ونەر كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, ەكى ەلدىڭ مادەني سالاداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
جالپى, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارى ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىندىگىن جانە ەلىمىزدىڭ ايماقتاعى ەڭ ءبىر ىقپالدى مەملەكەتپەن تەڭ دارەجەلى ساياسي كەلىسىمدەرىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن جوعارى دەڭگەيدەگى بۇگىن دە جالعاسىن تاباتىن كەلىسسوزدەر قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءوزارا ۇتىمدى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ جانە كوپ سالالى ىنتىماقتاستىقتى شەگەندەي تۇسپەك.
سايىپ كەلگەندە, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك ساپارى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا قىتاي باعىتىنا ماڭىز بەرىلەتىندىگىن جانە تاتۋ كورشىلىككە نەگىزدەلگەن تەڭ قۇقىلى, ءوزارا سىيلاستىق بايلانىسقا باسا نازار اۋدارىلاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل ساپار مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىتايلىق ارىپتەسىمەن جەكە دوستىعىن نىعايتىپ, قازاقستان مەن قىتايدىڭ كوپ سالالى ستراتەگيالىق بايلانىستارىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىندىگى اقيقات. بۇگىن مەملەكەت باسشىسى ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بۇكىلقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى لي چجانشۋمەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ وتكىزۋ, سونداي-اق قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىسكەر توپتار وكىلدەرىمەن جۇزدەسۋى جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ الداعى دەمالىس كۇندەرى قىتايدىڭ تسينداو قالاسىندا وتەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قاتىسادى دەپ جوسپارلانعان.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كەلىسسوزدەر كەزدەسۋلەردىڭ العاشقى كۇنى-اق ناتيجە بەرە باستادى. ەلباسى ساپارى يندۋستريالاندىرۋ, ينۆەستيتسيالار تارتۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەرگە جاڭا سەرپىن بەرۋدە.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان» – بەيجىڭنەن (قىتاي)
