قاڭىراعان اۋىلداردا, قالالاردا, ۇلكەن جولداردىڭ بويلارىندا, ۆوكزالداردا, بازارلاردا, ءارى-بەرى وتكەن پويىزداردا اش-جالاڭاش, قاڭعىرعان كەزبە بالالار قاپتاپ كەتتى. مەملەكەتتىك ارحيۆتە ساقتالعان قۇجاتتارعا قاراعاندا, 1932 جىلعى جەلتوقسان ايىندا قازاقستانداعى بالالار پاناسىزدىعى 47 409 ادامعا جەتكەن.
اشارشىلىققا قوسا بالالار پاناسىزدىعى ۇلكەن دەرتكە اينالدى. وسىناۋ قايعىلى قۇبىلىسقا بايلانىستى شارالار قولدانىلىپ, بالالار ۇيلەرى ۇيىمداستىرىلا باستادى. رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان تاراپىنان دا جاردەم بەرىلمەي قالمادى. بىراق بۇل كومەك-شارالار اپات اۋقىمىمەن سالىستىرعاندا تىم ماردىمسىز ەدى. بالالار ءتىلسىز جاۋ اشارشىلىقتىڭ, وسىندايدا ورىن الار تالاي-تالاي جانتۇرشىگەرلىك سۇمدىقتاردىڭ باستى قۇربانى بولعان. ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا دا 1-دەن 14-15 جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىمى اسا كوپ بولعاندىعى اڭعارىلادى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە جازعان حاتىندا كۇنبە-كۇنگى كوپتەگەن ادام ولىمدەرىمەن قاتار, 1933 جىلدىڭ 5-6 قاڭتارىندا عانا اۋليەاتانىڭ شايحانالارىنان سەرەيىپ قاتقان 20 بالانىڭ ولىگى تەرىپ الىنعاندىعى كەلتىرىلەدى.
اشارشىلىق ارانىنان شۇبىرىندى بوسقىن بالالار پويىزدارعا ءمىنىپ قاشتى. قازاقستانداعى بالالار بوسقىنشىلىعى اپاتتى اۋقىمعا جەتتى. سول كەزدەگى ءىرى ستانسالاردا جۇدەپ-جاداعان, اش, ارىق قارادومالاق قازاق بالالارىنان اياق الىپ ءجۇرۋ قيىن-تىن. قاباعى تۇكسيگەن قاتال تاعدىرعا جاۋتاڭداي كوز ءسۇزىپ, قايدان ءبىر جاپىراق نان بۇيىرادى دەپ دىردەك قاعىپ, جەل ايداعان قاڭباقتاي مىسكىندىك كۇيگە تۇسكەن. انا بالادان, اپا ىنىدەن, اعا قارىنداستان اداسىپ, تورعايداي توزىپ بىتىراعان مەشىن جىلعى اپاتتىڭ سۇمىراي سۇرقى وسىنداي ەدى.
كوشە-كوشەدە بوسىپ قاڭعىرىپ جۇرگەن كەزبە بالالاردى جيناپ ورنالاستىرۋ جونىندە سول كەزدە جۇمىستار دا جۇرگىزىلدى. ارينە ولاي بولماعان جاعدايدا قۇرباندىق مولشەرى الدەقايدا زور بولار ەدى. 1933 جىلدىڭ 17 اقپانىندا سەمەيدەن جازىلعان ارحيۆتىك قۇجات بىلاي دەيدى. «ون التىسىندا كوشەلەردەن سەمەيدەگى, جاڭاسەمەيدەگى, زاتونداعى پاناسىزداردى جيناۋعا كىرىستىك. قالادان 60 پاناسىز جينالدى. ول بالالار جاڭادان ۇيىمداستىرىلعان قابىلداعىشقا اكەلىنىپ, سانيتارلىق وڭدەۋدەن وتكىزىلۋدە. ولار جاڭا اشىلعان ەكى بالالار ۇيىنە ورنالاستىرىلدى. بالالاردى جيناۋ ودان ءارى جالعاسۋدا».
بۇل ۋاقىتتاعى بالالار ۇيلەرىنىڭ دە جاي-كۇيى, ازىق-ت ۇلىكپەن جابدىقتالۋى ءماز ەمەس ەدى. اشتىقتان بۇراتىلىپ, قۇر سۇيەكتەرى قالعان ءالسىز, ءالجۋاز, اۋرۋ بالالار مۇندا دا ءولىپ جاتتى. ايتسە دە كوشەدەگى ءۇيسىز-كۇيسىز, قايىرشىلىق بوسقىندىقتان قايتكەندە دە مەملەكەت قامقورلىعىندا بولۋ اناعۇرلىم تاۋىرىرەك بولعانى انىق. قازاق ۇكىمەتى كورشىلەس رەسپۋبليكالارداعى پاناسىز قازاق بالالارىن ەلگە قايتارۋعا, ولاردىڭ اۋىر جاعدايىن جەڭىلدەتۋگە تىرىستى. قازاقستاننان قايتارىلىپ جاتقان پاناسىز بالالارعا جاردەم رەتىندە بولىنگەن 30 مىڭ سومنىڭ 15 مىڭى قورداي بالالار ۇيىنە, 10 مىڭى شىمكەنت وبلىستىق بالالار كوميسسياسىنا اۋدارىلعان.
اسىعىس قۇرىلعان بالالار ۇيلەرى توڭىرەكتى جايلاعان اشارشىلىق, جوقشىلىق, تاپشىلىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەدى. كيىم-كەشەك, توسەك-ورىن جەتىسپەدى. قورعالجىنداعى بالالار ۇيلەرىنە 197 بالا ورنالاستىرىلعان, ال ونداعى جاعداي يت بايلاسا تۇرعىسىز كۇيدە ەكەن. بالالار توپىرلاسىپ, ءبۇرىسىپ, اياق-قولدارىن باۋىرلارىنا الىپ, جەر ەدەندەردە جاتادى. ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىققان. 1932 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان بەرگى ءۇش ايدا تۇركىستان قالاسىنداعى بالالار ۇيلەرىندە 74 پاناسىز جەتكىنشەك ولگەن.
1933 جىلدىڭ 17 ساۋىرىندە قازكرايكوم مەن حالكومكەڭەستىڭ وكىلى ديۆاەۆ بىلاي دەپ جازادى: «پاناسىزدىققا قارسى كۇرەستە ۇلكەن ءبىر كەمشىلىك بار. ول – تىيىلماي وتىرعان بالالار ءولىمى». اشارشىلىق توقتالدى دەپ سانالعان 1933 جىلدىڭ ورتاسىنا تامان, مىنە, وسىلاي, قازاقتىڭ جاس وندىرلەرى جەتپەي جەلكەسىنەن قيىلىپ جاتتى.
قازاقستانداعى عالامات اشارشىلىق, شەكتەن شىققان بالالار پاناسىزدىعى بولشەۆيكتىك كەڭەس يمپەرياسىنىڭ باسشىلىعىنا تىم-اق جاقسى بەلگىلى بولاتىن. ولار قازاقستاننىڭ پاناسىز بالالارىنا كومەك كورسەتۋ جونىندە ارنايى كوميسسيا دا قۇردى. بالالار پاناسىزدىعىنا قارسى ءتاپ-ءتاۋىر شەشىمدەر دە قابىلدانادى. بىراق ولاردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى ورىندالۋ جاعدايى ىلعي الاڭ تۋعىزىپ وتىردى. بۇكىلوداقتىق كوميسسيانىڭ 1933 جىلعى 11 اقپانىنداعى وتىرىسىندا بالالار مەكەمەلەرىندەگى جاردەمگە مۇقتاج قازاقستاندىق بالالار سانى 40 مىڭ دەپ بەلگىلەندى. بىراق ەسەپكە الىنباعان پاناسىز قازاق بالالارى, ارينە, بۇدان الدەقايدا كوپ ەدى.
اشتىق پەن جالاڭاشتىق زاردابىنان كۇن سايىن جۇزدەگەن بالالار توپ-توبىمەن قىرىلىپ جاتتى. ءيا, بۇل قازاق بالالارى, قازاقتىڭ قاراكوز بوتالارى بوزداعان كەز بولاتىن. مۇنداي قاسىرەت ەندى ەشقاشان قايتالانباسىن دەپ تىلەيىك.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
