اقتاردىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, «جاۋىزداردىڭ دوزاعىن, كوردىك قورلىق ازابىن» دەپ ساكەن جازعانداي, اننەنكوۆ ۆاگونىنداعى قيامەت-قايىمدى ەكەۋى بىرگە باستان كەشكەن. 1919 جىلدىڭ باسىندا ومبىعا, سوسىن قيىر شىعىسقا جەر اۋدارىلعان. لاگەردەن قاشىپ شىعىپ, ازامات سوعىسىنا قاتىسادى. 1920 جىلى قيىر شىعىس ارمياسىندا پولك كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان. 1921-1922 جىلدارى «قىزىل قازاقستان» (قازىر – «اقيقات») جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولعان.
حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ باسقارما باستىعى, ركپ(ب) قىرعىز (قازاق) وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, باسقا جاۋاپتى قىزمەتتەردە ىستەيدى. قاراعاندى وبلىستىق كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىپ حالكومىنىڭ ورىنباسارى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالكومى. بواك, قازواك جانە ونىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى, رك(ب)پ قىروبكوم, بك(ب)پ قازولكەكوم, قك(ب)پ وك مۇشەسى. رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 1937 جىلدىڭ قاراشاسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. اقتالعان (1957).
ءى
ەرەكشە پىكىر. اۋەلى «قىزىل قازاقستان» دەپ اتالعان بۇگىنگى «اقيقات» جۋرنالى 1996 جىلى 75 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزەدى. الايدا ونىڭ مەرەكەلىك سانىن ازىرلەۋ ۇستىندە قاجەتتى ماتەريالداردى, تارالىمىنا بايلانىستى دەرەكتەردى جيناقتاۋ كەزىندە «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ 1922-1924 جىلدار ارالىعىنداعى ساندارى ارحيۆتەردە بولماي شىققان. سويتسەك, ارحيۆ قىزمەتكەرى زيادا يجانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, كيروبكوم (قازاتكوم) تورالقاسىنىڭ (№46, 28.11.1922 ج.) قاۋلىسىمەن قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى قازاق تىلىندە شىعاتىن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىن شىعارۋ ۋاقىتشا توقتاتىلعان كورىنەدى («اقيقات», № 3, 1997 ج.).
بۇل توتەنشە وقيعاعا ابدوللا جايباراقات قاراي المايدى. قولما-قول ەرەكشە پىكىرىن بىلدىرەدى: «قىزىل قازاقستان» بۇكىل قازاقستان بويىنشا قازاق تىلىندە شىعىپ تۇرعان پارتيالىق جالعىز جۋرنال. ءتىپتى از ۋاقىتقا بولسا دا قارجى جوقتىقتان ونى جابۋ بۇل سوعان دەگەن كەز كەلگەن پارتيالىق سيپاتتاعى جۇمىستان باس تارتۋ دەگەن ءسوز», دەيدى ابدوللا. مۇنىڭ ساياسي ءمان-ماڭىزىن ساراپتايدى.
– قازاق دالاسىنداعى ساياسي جۇمىس ءبىر جاعىنان تەك قانا ءباسپاسوز, ال ەكىنشى جاعىنان اۋىزشا ۇگىت جانە پراكتيكالىق جۇمىسپەن جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. بۇلاردىڭ ەكىنشىسىن قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بولماۋىنان, ءبىرىنشىسىن قارجى جوقتىعىنان ءتيىستى مولشەردە دامىتا الماي وتىرعاندا پراكتيكالىق جۇمىس جونىندە ويلاۋدىڭ قاجەتى دە جوق. مۇنداي جاعدايعا الدا توزۋگە بولمايدى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە مەن بىرىنشىدەن, وبكوم تورالقاسىنىڭ قاۋلىسىنا قارسىلىق بىلدىرەمىن جانە جۋرنالدىڭ شىعۋىن توقتاتپاي, ونى باسقا باسىلىمدارمەن وزگە جۇمىستار ەسەبىنەن شىعارۋدى ۇسىنامىن. شارۋاشىلىق كوميسسارياتتارىنا جالپى قازاق تىلىندە شىعاتىن باسىلىمداردى, ونىڭ ىشىندە مەرزىمدى باسىلىمداردى, قولداۋدى ۇسىنامىن.
ساياسي پارتيالىق سيپاتتاعى ادەبيەتتەردى باسىپ شىعارۋ ماسەلەسىندە «قارجى جوق» دەگەن سىلتاۋلارمەن قول سىلتەۋگە مۇلدە تيىم سالۋدى جولعا قويۋ كەرەك. ەگەر دە مۇنى ىستەي الماساق, وندا قازاق اراسىنداعى بارلىق جۇمىستاردى ءوزىمىزدى-ءوزىمىز الداۋمەن اينالىسپاي, دارمەنسىزدىگىمىز بەن السىزدىگىمىزگە قول قويۋىمىز كەرەك (اقيقات» جۋرنالى, №3, 1997 ج.).
ابدوللا اسىلبەكوۆ جان-جاعىنا جالتاقتاماي, الدى-ارتىنا قاراماي وبكوم شەشىمىنە, مىنە, وسىلاي جاريا تۇردە قارسىلىق ءبىلدىردى. جۇرەكجاردى ءسوزىن بۇكپەدى, اشىق ايتتى. قازىرگى ۇرپاق مۇنى ءبىلۋى كەرەك, ودان تاعىلىم الۋىمىز قاجەت-اق.
ءىى
1937 جىل. ماسكەۋ. اقپان-ناۋرىزداعى بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى «زيانكەستىك, ديۆەرسيالىق جانە جاپون-نەمىس-تروتسكيشىل شپيوندارىنىڭ ساباقتارى تۋرالى» دەگەن اقپاردى, «پارتيا جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر جانە تروتسكيشىلەرمەن باسقا دا ەكىجۇزدىلىكتەردى جويۋ شارالارى تۋرالى» دەگەن ءستاليننىڭ بايانداماسىن تىڭداپ تالقىلادى. ەلدەگى ساياسي رەپرەسسيانىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا وتكەن بۇل جيىن پارتيانىڭ دەموكراتيالىق نەگىزىن دامىتۋىنا وراي پارتيا ۇيىمدارىندا سىن جانە ءوزارا سىندى كۇشەيتۋگە شاقىردى, ال مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى اڭدىپ, ولاردى وسەك تاسۋعا دەيىن ماجۇبۇرلەدى.
سول جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان ك(ب)پ وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىنىڭ ديرەكتيۆالارىنا وراي زيانكەستەر, شپيوندار, ديۆەرسانتتاردى اشكەرەلەۋدەگى قول جەتكەن جەتىستىكتەر ءسوز بولدى. سونىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى يدەياسىنىڭ ءبىرجولا قۇرتىلۋىنا ارەكەت جاسالدى. زيالى ازاماتتارعا ءارتۇرلى جالا جابىلىپ, ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ, اباقتىعا جابىلا باستادى.
مامىر. ازىرشە قاماۋعا الىنعانى جالعىز ادام – مانسۇر عاتاۋلين. قك(ب)پ اقمولا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى.
ماۋسىمنىڭ ءبىرىنشى اپتاسى. ماسكەۋدە بواك پرەزيديۋمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى نىعىمەت نۇرماقوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ (رسفسر سوۆناركومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى) تۇتقىندالدى.
5-12 ماۋسىم. قك(ب)پ-نىڭ ءى سەزىندە عاتاۋلينمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان دەپ قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆ پەن قاراعاندى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرعالي نۇرسەيىتوۆتىڭ ەسىمى اتالدى.
9 ماۋسىم. قك(ب)پ-ءنىڭ ءى سەزىندە قازسوۆناركوم توراعاسى ءو.يساەۆ سويلەپ, اسىلبەكوۆتىڭ قارقارالىدا تۇرعاندا الاشورداشىل, ۇلتشىل سۇلتانبەكوۆتەرمەن تاباقتاس بولعانىن سىناپ, قازاقشىلىقتى قويىپ, پارتيانىڭ جولىنداعى ساياسي ادام بولۋى كەرەك ەدى دەدى.
ماۋسىمنىڭ سوڭى. ا.اسىلبەكوۆ پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى.
شىلدە. قازواك-ءنىڭ توراعاسى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ تۇتقىندالدى.
13 شىلدە. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ اشىق جينالىسىنىڭ قاۋلىسىندا باسقارما باسشىلارى مۇقانوۆ, سەيفۋللين, جانسۇگىروۆ, توعجانوۆ جانە باسقالارى بك(ب)پ وك-ءنىڭ, ءستاليننىڭ, اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىنىڭ نۇسقاۋلارىنان ءتيىستى قورىتىندى شىعارعان جوق, وزدەرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋدا سىن جانە ءوزارا سىندى كەڭ كولەمدە ورىستەتە المادى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق جاۋلارى ءۋاليحانوۆ, ايسارين, جۇماباەۆ, اسىلبەكوۆپەن قاتىناس جاساۋىن ۇزبەي وتىر, دەپ اتاپ كورسەتتى.
29 شىلدە. تۇتقىنعا تۇسكەن ع.توعجانوۆ (قازكسر حالكومىنىڭ باسقارما باستىعى), ءى.مولداجانوۆ (ناركومفين), ا.لەكەروۆ (ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتى), ا.روزىباكيەۆ (قازك(ب)پ وك-ءنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى) پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى («كازاحستانسكايا پراۆدا, 4.12.1999 گ.).
30 شىلدە. قك(ب)پ وك-ءنىڭ حاتشىسى ميرزويان انىقتالىپ جانە تۇرمەگە قامالعان «ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمىنىڭ» قايراتكەرلەرى تۋرالى ستالينگە حابارلايدى. سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە, – دەپ جازادى ول, – نكۆد ورگاندارى تامىرىن تەرەڭگە جايعان وڭشىلدار جانە تروتسكيشىلەرمەن بايلانىسى بار ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمدى اشكەرەلەدى. ۇلى كوسەمگە جىبەرىلگەن بۇل ءتىزىمنىڭ ىشىندە (14 ادام) اسىلبەكوۆ, نۇرسەيىتوۆ, كەنجين, توعجانوۆ ت. ب. بار.
قىركۇيەك. اباقتىدا وتىرعان ج.سادۋاقاسوۆ پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى.
10 قىركۇيەك. قك(ب)پ وك-ءنىڭ بيۋروسىمەن اۋىزشا كەلىسىپ, «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا زيانكەستىكپەن اينالىسقان كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ مۇشەلەرىنە اشىق سوت پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» قۇپيا شەشىم شىقتى. وسىعان وراي بۇرىنعى قاراعاندى وكرۋگىندە اسىلبەكوۆ, نۇرسەيىتوۆ, عاتاۋلين باسقارعان كونتررەۆوليۋتسيالىق توپقا قاتىسۋشىلارعا اشىق سوت پروتسەسى وتكىزىلۋى ءتيىس. قك(ب)پ قاراعاندى وبكومىنا سوت جانە مەملەكەتتىك ايىپتاۋ قۇرامىن ۇقىپتىلىقپەن سۇرىپتاپ, 15-17 قىركۇيەككە دەيىن دايىندىق جۇمىستارىن اياقتاۋ تاپسىرىلدى (پوليتيچەسكيە رەپرەسسي ۆ كازاحستانە. 1937-1938 گگ. الماتى, قازاقستان, 1998 گگ.).
ءىىى
پارتيا تاپسىرماسى ىجداھاتتىلىقپەن ورىندالدى. تەرگەۋ ۇيىمدارى حالىق جاۋلارىن ىزدەپ, قىلمىستارىن انىقتاۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى.
«نكۆد ورگاندارى قاراعاندى وبلىسىندا تروتسكيشىلەرمەن جانە وڭشىلدارمەن بايلانىستى جۇمىس ىستەگەن كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمدى انىقتاپ جويدى. بۇل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇجىمدى بۇگىندە اشكەرەلەنىپ وتىرعان حالىق جاۋى ن.نۇرماقوۆ, س.سەيفۋللين, جانايدار سادۋاقاسوۆ جانە ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتەردىڭ تىكەلەي نۇسقاۋى بويىنشا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆ, قك(ب)پ وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرعالي نۇرسەيىتوۆ جانە قارقارالى وكرۋجكومى قك(ب)پ-ءنىڭ بۇرىنعى ەكىنشى حاتشىسى مانسۇر عاتاۋلين قۇرعان». (ايىپتاۋ قورىتىندىسىنان. 4 قاراشا 1937 ج.).
كۇدىكتى قارا ءتىزىمدى باستاعان اسىلبەكوۆكە كەلەتىن بولساق, تەرگەۋ ورگاندارى ەكى ماقساتتى كوزدەدى: بىرىنشىدەن, ونى نكۆد ورگاندارى قاماۋعا الىپ الماتىدا ىشكى تۇرمەدە وتىرعان ساكەن سەيفۋللينمەن بايلانىستى حالىق جاۋى ەسەبىندە كوزىن قۇرتۋ بولاتىن. ەكىنشىدەن, ساكەن سەيفۋللينگە سول كەزدە سوت سوڭعى شەشىمىن شىعارا قويماعان ەدى, ال اسىلبەكوۆتىڭ اشىق سوت پروتسەسىندە ساكەندى ساياسي قىلمىسكەر دەپ مالىمدەۋى ونى ءبىرجولا تۇقىرتىپ, جازالاۋ ءۇشىن وتە سالماقتى دالەل بولىپ ەسەپتەلىپ, قاراعاندىلىق كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايعاقتاۋ ءۇشىن اسا قاجەت بولاتىن. تەرگەۋشىلەر بولسا وسى دەڭگەيدەن كورىنىپ, اشىق سوت پروتسەسىن نكۆد جوسپارىنا ساي وتكىزىپ, پارتيا العا قويعان ماقساتتاردى تاپ تۇيناقتاي ەتىپ ورىندادى. وسىعان وراي اشىق سوت ماجىلىسىندەگى ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ 1937 جىلدىڭ 17 قاراشاسىنداعى جاۋابىن تىڭداپ كورىڭىز.
«جاڭادان قارقارالى وكرۋگى ۇيىمداستىرىلعاندا كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيستىك ۇيىم ءوزىنىڭ جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن كۇشەيتىپ جىبەردى. وكرۋگتىڭ باسىنا حالىق جاۋى ق ۇلىمبەتوۆتىڭ ادامدارى اسىلبەكوۆ پەن نۇرسەيىتوۆ قويىلدى. بارىپ تۇرعان بانديتتەر, ۇلتشىل-فاشيستىك تسەنتردىڭ مۇشەلەرى سەيفۋللين, سادۋاقاسوۆ, ق ۇلىمبەتوۆ, اسىلبەكوۆ پەن نۇرسەيىتوۆتىڭ وكرۋگتىك اپپاراتقا ءوز ادامدارىن ىرىكتەپ الۋىنا كومەكتەسكەن. ولاردىڭ ىرىكتەپ العان ادامدارى قادىرى كەتكەن, جات ادامدار, پارتيادان قۋىلعاندار جانە باسقا كونتررەۆوليۋتسياشىل سىلىمتىكتەر بولدى... وكرۋگكە ءبىزدى سەيفۋللين شاقىرىپ الىپ, كونتررەۆوليۋتسياشىل جۇمىس ىستەۋىمىزگە نەگىز بولارلىق نۇسقاۋلار بەردى. ءزابىر كورگەن ادامداردى كوبىرەك تارتۋعا, اۋدان باسشىلىعىنا كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرىن قويۋعا, ولارعا جەرگىلىكتى ورىنداردا بەدەل تۋعىزۋعا كومەكتەسۋگە نۇسقاۋ بەردى». – مۇنى ايتقان كىم دەيسىز عوي؟ نانارسىز با, جوق پا – ابدوللا اسىلبەكوۆ («اقيقات» جۋرنالى, №4, 1997, 25-26-ب.). تاعى ءبىر جەردە مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىعا ول «كونتررەۆوليۋتسياشىل نۇسقاۋلاردى سەيفۋلليننەن الدىم» دەگەنى بار.
سوت ۇكىمىنەن: «ابدوللا اسىلبەكوۆ, نۇرعالي نۇرسەيىتوۆ, مانسۇر عاتاۋلين, ءازىز ءىزباساروۆ, ءماجيت ورداباەۆ, فايزراحمان شامسۋيدەنوۆ جوعارىدا اتالعان قىلمىستى ۇيىمداستىرۋشى جانە قولما-قول ورىنداۋشى بولعاندىقتان قىلمىس جازاسىنىڭ ەڭ اۋىرىنا بۇيىرىلىپ اتىلسىن. ۇكىم تۇجىرىمدى, شاعىم ەتۋگە بولمايدى».
1937 جىلى 16-22 قاراشادا «قاراعاندى ىسىنە» قاتىستى اشىق سوت ءماجىلىسىن جۇرگىزگەن قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ءابدىراحمان قۇسكەلديەۆتىڭ (قۇجاتتا قوسكەلديەۆ دەلىنگەن, دۇرىسى قۇسكەلديەۆ – ا.ك.) ءوزى دە قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان. 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ, «حالىق جاۋى» ەسەبىندە ەكى رەت سوتتالىپ, كراسنويارسكىگە ايداۋعا جىبەرىلگەن. قر جوعارعى سوتى اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى قاناپيا ومارحانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ول 1951 جىلى 15 ماۋسىمدا بەلگىسىز جاعدايدا قازا تاپقان.
* * *
ماسكەۋ ۇلگىسىمەن قاراعاندىدا وتكەن تۇڭعىش اشىق سوت پروتسەسىنىڭ زاردابى وتە اۋىر بولدى. وكىمەت رەسمي تۇردە قازاقتىڭ ءبىر توپ باسشى قىزمەتكەرلەرىنە كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك جانە ساياسي-شارۋاشىلىق ناۋقانىندا كەزدەسەتىن كەيبىر كەمشىلىكتەردى ايتىپ, «سەندەر «قاسكۇنەمدىك», «زيانكەستىك», «ساتقىندىق» جاسادىڭدار, ءتىپتى «شپيوندىق» ءىس-ارەكەتكە دەيىن باردىڭدار» دەپ جالا جاپتى. بۇدان سوڭ قازاقتىڭ «حالىق جاۋى» دەپ تانىلعان كورنەكتى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ىلىگىپ, وققا ۇشىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ جان جولداسى ابدوللا اسىلبەكوۆ ەدى.
امانتاي كاكەن,
جۋرناليست, ۇقك-ءنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى
