دامىعان, وركەنيەتى وسكەن ەلدەردە مۇراجاي مەملەكەتتىڭ اسا باعالى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك بيلىك مۇراجاي ىسىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. ءبىر عانا تۇلعاعا ارنالعان مۇراجايدىڭ ءوزى سول ۇلتتىڭ مادەنيەتى, ادەبيەتى, تاريحى, ادەت-عۇرپى, سالت-ساناسىنا بارلاۋ جاساپ, ماعلۇمات الۋىڭىزعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.
الماتى سياقتى الپىس جىلدان اسا استانا بولعان مەگاپوليسىن بىلاي قويعاندا, قازىر قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن وبلىس, ءتىپتى كەيبىر اۋدان ورتالىقتارىندا دا مۇراجاي ۇيلەرى بار. سولاردىڭ ىشىندە استاناداعى ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ ورنى ەرەكشە. ساكەن مۇراجايىنا جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە كەلسەڭىز كىسى ۇزىلمەيدى. ال ايتۋلى كۇندەرى «قۇس بازارىنىڭ» ۇستىنەن تۇسكەندەيسىز. مۇراجاي كەشەگى كۇننىڭ كورىنىسىندەي عانا كورىنگەنمەن, ەگەمەندى ەل ەرتەڭىن باپتاپ, باۋلۋعا قوسار ۇلەسى مول.
وسىدان وتىز جىل بۇرىن ساۋساقپەن سانارلىق قانا ەكسپوناتپەن اشىلعان ساكەن مۋزەيى, بۇگىنگى كۇنى جەتى مىڭعا جۋىق ەكسپوناتتار الەمىنە اينالىپ وتىر. ول – مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ (ساكەننىڭ قىزدارىنىڭ – تۇرسەكەڭنىڭ – تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ءسوزى – ك.ا.) مىڭداعان شاقىرىم جۇرگەن جولى, جۇزدەگەن كىسىلەرمەن جۇزدەسۋى, سان مىڭ ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ سابىلۋى, كۇلكىسىز كۇن مەن ۇيقىسىز ءتۇننىڭ ءتاتتى جەمىسى.
ساكەن مۇراجايىنىڭ اشىلۋ تاريحى ءسوز بولعاندا كوپ جاعدايدا 1985 جىلدان باستايمىز. سەبەبى بۇل – تسەلينوگراد وبلىستىق ەسكەرتكىشتەر قورعاۋ قوعامىنىڭ توراعاسى بولعان مولداحمەت دوساەۆ دەگەن ازاماتتىڭ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ارنايى حات جازىپ, ساكەن مۇراجايىن اشۋ جونىندە ماسەلە كوتەرگەن كەزى. ال شىندىعىنا كەلگەندە مۇراجايىن اشۋ ساكەن اقتالعان بويدا-اق ارنايى ءسوز بولعان. بۇل 1957 جىل بولاتىن. العاش مۇراجاي ماسەلەسىن كوتەرىپ, «باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان» ادام – گۇلباھرام باتىربەكقىزى. ساكەننىڭ – جارى.
قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى د.ا.قوناەۆقا: «تەپەر, كوگدا ساكەن رەابيليتيروۆان ي منە كاك ەدينستۆەننوي ناسلەدنيتسە ۆىدايۋت گونورار وت پەرەيزدانيا ەگو ليتەراتۋرنىح ترۋدوۆ, يا رەشيلا يسپولزوۆات ەتي سرەدستۆا دليا ۋۆەكوۆەچيۆانيا ەگو پامياتي.
پولاگايا, چتو پروشلايا رەۆوليۋتسيوننايا دەياتەلنوست ساكەنا سەيفۋللينا ي ەگو ليتەراتۋرنوە ناسلەديە پرەدستاۆلياەت وپرەدەلەننىي ينتەرەس دليا نارودا. دۋمايۋ نا مەستە ستاروگو دوما, ۆ كوتوروم جيل ي ترۋديلسيا ۆ پوسلەدنيە گودى ساكەن, پوسترويت نوۆوە زدانيە ي پرەۆراتيت ەگو ۆ دوم-مۋزەي, ەسلي نا تو بۋدەت رازرەشەنيە» – دەگەن ساكەننىڭ جارى گۇلباھرام باتىربەكقىزىنىڭ ەل-جۇرت قۋانارلىق ءىس-ارەكەتىن ۇكىمەت تە, جاقىن-جۋىق تا قولداماعان.
ساكەنتانۋشى تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ دەرەكتەرىندە گۇلباھرام باتىربەكقىزى: «ياكوۆلەۆكە, قوناەۆقا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ج.تاشەنوۆكە, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.ارىستانبەكوۆكە, يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى ن.جاندىلدينگە جازىلعان حات-وتىنىشتەردىڭ بارىندە دە تۇتقىنداعان كەزدە العان كوپ دۇنيەلەردى مۋزەي جيھازى ەتۋ ءۇشىن قايتارۋ, كوپتومدىق شىعارمالار جيناعىن شىعارۋ جونىندە سۇبەلى-سۇبەلى ۇسىنىستار جاساپ, كوزى تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالعان ارداگەر ازاماتىنىڭ مەيىرماندى قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى بولعانىن تاعى دا كورگىسى كەلىپ ەدى», – دەگەنىنەن ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىنىڭ اشىلۋ يدەياسىنىڭ تاريحى ارىدە ەكەنىن كورەمىز.
ساكەننىڭ جارى گۇلباھرام باتىربەكقىزىنىڭ ويلاعان ويى ىسكە اسىپ, ساكەن مۋزەيى دەر كەزىندە اشىلعاندا, ساكەن تۇتىنعان زاتتاردىڭ قاتارى بۇگىنگىدەن دە الدەقايدا مول بولار ەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن مۋزەيدىڭ الپىس جىلدىق تاريحى تەك كوزدى ەمەس كوڭىلدى ەسەلەپ قۋانتاتىن ىزدەنىستەرى قوماقتى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى باي بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, تاۋى ابدەن شاعىلعان گۇلباھرام باتىربەكقىزى ساكەننىڭ سەنىمدى سەرىگى قاسكەي وتەكينگە جازعان (07.09.1959) حاتىندا: «مۋزەي تۋرالى باستىقتار باسىندا دۇرىستاپ ماسەلە كوتەرىپ ەدى... سونىمەن مەن دە توقتاپ تۇرمىن. ەشقايسىسىنا بارمايمىن, تۇبىندە ىستەلەتىن نارسە عوي», – دەگەنىندە العاشقى قۋانىشتى داۋرىقپا تۇسىندا بەرىلگەن ۋادەلەرگە سەنىپ, ۋاقىت وتە كەلە ۇكىمەتتىك دەڭگەيدەگى سالقىنقاندىلىقتى تۇسىنگەن تۇستا ساياساتتىڭ «توڭىن» جىبىتە المايتىنىنا كوزى جەتكەندەي... بىراق ساكەن مۋزەيىنىڭ تۇبىندە اشىلاتىندىعىنا كۇمانسىز.
ساكەن مۋزەيى اشىلۋىنىڭ وتىز جىلعا سوزىلعان تراگەدياسىن 1988 جىلعى 21 قاڭتاردا وداقتىق مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى, قارجى مينيسترلىگى, مادەنيەت مينيسترلىگىمەن كەلىستىرە وتىرىپ ءبىر بۇيرىقپەن شەشىپ بەرگەن, سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ياعني ساكەننىڭ ايىنىڭ وڭىنان تۋىپ, جۇلدىزىنىڭ جارقىراي تۇسكەنى وسى كۇننەن باستالادى. بولاشاق ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن بابالار فيلوسوفياسىن جاڭعىرتتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيىن دە ساكەن مۇراجايىنا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, قولتاڭباسىن قالدىرىپ, ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتتى. ەلباسىنىڭ ساكەن سەيفۋللينگە كوزقاراسىنداعى وڭ قاباعىنىڭ قازاق حالقىنا جىلى لەپ اكەلگەنىن ۇلكەن قۇرمەتپەن ايتۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ ساكەنگە قاتىستى تاعى ءبىر ادىلەتتى شەشىمى – مۇراجاي ورامىندا ورنالاسقان كىتاپحانانى كوشىرگەندەر مۇراجايدى دا ىعىستىرماق بولعاندا, ساكەنتانۋشى, قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ پرەزيدەنت اتىنا جولداعان جەدەلحاتىنا دەر كەزىندە قۇلاق اسىپ, كومەك قولىن سوزعاندىعى. ءسويتىپ, مۋزەي ءوز ورنىن ساقتاپ قالدى.
بۇگىندە استاناداعى ساكەن سەيفۋللين مۋزەيى – ەلىمىزدەگى ەلەۋلى مۋزەيلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ سەبەبى مۋزەيدىڭ ەلوردادا ورنالاسقاندىعىندا عانا ەمەس, وتىز جىلدىق عۇمىرىنداعى ۇزدىكسىز ەڭبەكتە بولسا كەرەك. ەڭبەكتەنۋشى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بولعانمەن, قىزۋ جۇمىسقا قىزىقتى تاقىرىپتاردىڭ وزەگى ساكەننىڭ قازاققا سىڭىرگەن ەڭبەگىندە.
ساكەن – اقىن, جازۋشى رەتىندە ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىنا قالام تارتىپ قانا قويماي, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن دا تۇگەندەۋگە اتسالىسقان تۇلعا. ونىڭ ۇستىنە كۇندەلىكتى تەز ويلاپ, تەز تۇجىرىم جاساپ, جەدەل جازۋدى تالاپ ەتەتىن مەرزىمدى باسىلىمداردان «ات-تونىن الا قاشپاي», قايتا تىعىز بايلانىستا بولۋى قازاققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسى ەدى. تاريحى تەرەڭ قازاق ۇلتى «قىرعىز» دەپ اتالىپ جۇرگەندە «قازاقتى قازاق دەيىك, قاتەنى تۇزەتەيىك» دەپ جارياعا جار سالعان نامىستى ۇلدىڭ باتىل قادامىن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قاي قازاق قايتالاي الدى؟
قازاققا قازاق اتىن قايتارعان ساكەندەي ۇلى تۇلعاعا قازاقتىڭ ءاربىرى تاعزىم ەتۋگە لايىق ەمەس پە؟!.
بۇگىنگى كۇنى كورنەكتى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى باسقارىپ وتىرعان مۇراجاي قىزۋ ەڭبەك ۇستىندە. جىل ارالاتپاي كىتاپ شىعارادى, ساكەننىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن عىلىمي كەڭەسكە سالىپ, زەرتتەلۋىن, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسۋىن قاداعالايدى. استانا باسىنداعى يگى جاقسى مەن جايساڭنىڭ باسىن قوسىپ, ساكەن باستاعان ءىستى ارۋاقىتتا قىزۋ تالقىلاپ, ساكەنتانۋ عىلىمىن ءبىر ۋاقىت تا دامىلداتپايدى. ونىڭ ناقتى دالەلى – «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومان-ەسسەسىنە تەكستولوگيالىق تالداۋ جاسالىپ, «سىرساندىق» سەرياسىنىڭ ءىىى تومى بولىپ جارىق كورۋى. ساكەنگە قاتىستى شارالار كۇن سايىن ەسەلەي تۇسۋدە. بۇگىنگى كۇنى ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋدى» پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ساكەن سەيفۋللين مۇراجايىنا قاتىستى 1988 جىلى-اق باستاپ بەرگەن. پرەزيدەنتتىڭ سول باستاماسى ۇزدىكسىز جۇمىس ۇستىندە. سودان بەرگى مۇراجايدىڭ وتىز جىلىنىڭ ءاربىر كۇنى ساكەن توڭىرەگىندەگى ءىس-شارالارمەن ءورىلىپ وتىر.
كۇلاش احمەتوۆا,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
