اتالعان ءىس-تاجىريبەنى ەلىمىزدە العاش قولدانىپ, ودان وڭ ناتيجە كورگەن ۇستازداردىڭ ءبىرى – استانا قالاسى № 5 گيمنازيانىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمى كۇلزيپا قىلىشباەۆا. جالپى, ۇستازدىقتىڭ جولىندا 40 جىل تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن مۇعالىمدەردىڭ كەيىنگى جاس ماماندارعا ءىس-تاجىريبەسى كەڭىنەن ناسيحاتتالعانى دۇرىس.
بلۋم تاكسونومياسى جايلى ايتپاس بۇرىن ۇستاز ك.قىلىشباەۆانىڭ ەڭبەك جولىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, كۇلزيپا اۋەسقىزى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى كافەدراسىندا اعا وقىتۋشى, استانا قالاسى ءبىلىم باسقارماسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ ادىسكەرى, 2000 جىلدان باستاپ №5 گيمنازيادا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, 2009 جىلدان اتالعان گيمنازيادا ديرەكتوردىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى.
– جالپى قاعيدالى, قاتىپ قالعان ساباقتىڭ ءتۇرى جوق. ءار ساباقتىڭ بەلسەندى, جاندى ساباق بولىپ جان-جاقتى ءوربۋى – مۇعالىمنىڭ قيالىنان تۋىندايتىن ساباق. مۇعالىمنىڭ نەگىزگى تالىمگەرلەرى وقۋشىلارى بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە بلۋم تاكسونومياسى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋدە وتە قولايلى قۇرال, – دەيدى ك.اۋەسقىزى.
ءبىز بۇل ماقالادا بلۋم تاكسونومياسىنىڭ باعدارلاماسى مەن وقۋ ادىستەمەسىن ك.قىلىشباەۆانىڭ «ماحامبەتتانۋ» كۋرسى ارقىلى تۇسىندىرگەندى ءجون كوردىك. ءوزىنىڭ تالاي جىلعى پەداگوگيكالىق-يننوۆاتسيالىق يدەيالارىن ورتاعا سالىپ, ۇزدىكسىز ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىراتىن تاجىريبەلى تالىمگەر كۇلزيپا اۋەسقىزى اتالعان كۋرستى 15 جىلداي بۇرىن ەكسپەريمەنتتىك الاڭعا شىعارعان. ءساتتى تاجىريبە كەيىن استانا قالاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە يننوۆاتسيالىق ۇردىستەردى دامىتۋ ءۇشىن, عىلىمي ىزدەنىستەردى قولدانۋ ماقساتىندا جانە قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ جانىندا ساراپتامالىق كەڭەس شەشىمىمەن 2012 جىلدىڭ 23 تامىزىنىڭ №1 حاتتاماسىنىڭ نەگىزىندە ۇستازدىڭ «بلۋم تاكسونومياسى – ساباقتى قۇزىرلىلىق تۇرعىسىنان قۇرۋ جۇيەسى» اتتى ءىس-تاجىريبەسى رەتىندە قورعالىپ, جۇمىس ناتيجەسى قالا مەكتەپتەرىنە تاراتىلعان. ونى بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءبىرشاما قالالىق ءبىلىم وشاقتارى ءوز پايدالارىنا جاراتۋ ۇستىندە.
ۇستازدىڭ زامان تالابىنا ىلەسە وتىرىپ, ونلاين جۇيەسىندە كورسەتكەن اشىق ساباقتارىنان اڭعارعانىمىزداي, بلۋم تاكسونومياسىنىڭ التى جۇيەسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا عانا ەمەس, ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىندا دا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن ۇعاسىز. ك.اۋەسقىزى امەريكالىق پەداگوگ, پسيحولوگ عالىمنىڭ تاجىريبەسىن اقىن م.جۇماباەۆتىڭ «پەداگوگيكا» ەڭبەگىمەن ۇشتاستىرعان.
ءبىلۋ, ءتۇسىنۋ, قولدانۋ, تالداۋ, جيناقتاۋ, باعالاۋ دەگەن التى جۇيەنىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىقتارىنا توقتالاتىن بولساق, ءبىرىنشى ءبىلۋ دەڭگەيىندە وقۋشى بەرىلگەن جاڭا تۇسىنىكتى ۇعۋى, ەستە ۇستاۋ جانە مىنەزدەمە بەرۋدى ۇيرەنەدى. مىسالى, ماحامبەت جىرلارىنداعى اقىن پوەزياسىن ءور رۋحپەن تەرەڭ ءتۇسىنىپ وقي ءبىلۋ, ولەڭدەگى كونەرگەن سوزدەرمەن سوزدىك ارقىلى جۇمىس ىستەي ءبىلۋ دەڭگەيىندە جۇزەگە اسادى. بلۋم تاكسونومياسىنىڭ باسقا جۇيەلەر ءتارىزدى باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى پانارالىق بايلانىس ارقىلى ورىستەيتىنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ماحامبەتتىڭ وتتى جىرلارىن اۋديو ارقىلى كونە سارىندارمەن سۇيەمەلدەۋ ارقىلى تىڭداۋ دا وقۋشىنىڭ زەردەسىن اشا تۇسەتىنى انىق. ال كەلەسى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىندە وقۋشىلار اقىن شىعارماشىلىعىن مازمۇنداۋ, ءتۇسىنۋ, سۋرەتتەۋ, جاڭا ءسوز تىركەستەرىن جاساۋ سياقتى ساتىلاردان وتەدى. ماسەلەن, وسى ءتۇسىنۋ دەڭگەيىندە وقۋشىلار «ەرەۋىل» سيياقتى سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىنا ۇڭىلەدى. ەرەۋىل ات بەينەسىن اقىن نە ءۇشىن قولدانىپ وتىرعانىن دا توپتىق جۇمىستىڭ بارىسىندا انىقتاپ الادى. بۇل ەكى دەڭگەيدەن كەيىن مۇعالىم وقۋشىلارعا قولدانۋ دەڭگەيىنىڭ جۇمىستارىن تانىستىرادى. وندا جاڭا ءبىلىمدى تاجىريبەدە, جاڭا جاعدايدا شەشە الۋ ءۇشىن بولجام جاسالادى. ايتالىق, وقۋشىلار اتالعان دەڭگەيدە ولەڭ قانداي سارىندا جازىلعاندىعىن, ءتىپتى ماحامبەتتىڭ «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي» اتتى ولەڭىن اقىن قانداي پوەتيكالىق تىلمەن سۋرەتتەگەنىن دە ءبىلىپ ۇلگەرەدى. وسى قولدانۋ دەڭگەيىنەن كەيىن وقۋشىلار تالداۋ دەڭگەيىنە كوشەدى. العان ءبىلىمنىڭ جىكتەلۋى, نەگىزگى ءتۇيىندى اڭعارۋ, بۇگىنمەن بايلانىستىرا وتىرىپ بولىكتەرگە ءبولۋ, ايقىنداۋ سياقتى كاسىبي تالداۋعا نىق قادامدار جاسالا باستايدى. وندا ولەڭ قۇرىلىسىنا تالداۋ دا جۇرگىزىلەدى. ءتىل كوركەمدىگىنە, ياعني ەپيتەت, تەڭەۋ, الليتەراتسيا, اسسونانس, گيپەربولانى ماتىننەن تابۋ دا ءبىر عانا ساباق بارىسىندا قايتالانىپ وتەدى. مۇنىڭ بارلىعى بالانىڭ شىعارماشىلىعىن دامىتۋعا مول پايداسى بارى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سونداي-اق وقۋشىعا توپتىق جۇمىس ارقىلى يگەرىلگەن ءبىلىم جيناقى ءارى تۇسىنىكتى بولادى.
ساباقتىڭ سوڭعى كۇردەلى كەزەڭى – جيناقتاۋ جانە باعالاۋ كەزەڭى. جيناقتاۋ دەڭگەيىندە وقۋشى دارا بولجامداردىڭ تۇتاس ءبىر ۇعىم تۋدىرۋىن انىقتايتىن دارەجەگە جەتەدى. ولەڭدەگى نەگىزگى ويدىڭ قالاي بەرىلگەندىگى, اقىننىڭ اسىل ويلارىنىڭ ارقاۋى نەدە, ءتىپتى ماحامبەتتىڭ ورنىندا ءوزىڭ بولساڭ نە ىستەر ەدىڭ, نە دەر ەدىڭ دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەلەدى. مۇعالىم وسى كەزدە سەرگىتۋ ءساتى رەتىندە تاعى ءبىر كولدەنەڭ تاپسىرما جۇكتەيدى. ءار بالاعا «ماحامبەت كىم؟» دەگەن سۇراققا بىرنەشە نۇسقامەن جاۋاپ بەرۋ تاپسىرىلادى. تاجىريبەلى ۇستازدىڭ ايتۋىنشا, كوپ وقۋشى ماحامبەتتىڭ اقىن, باتىر, كوسەم ەكەنىن عانا ايتاتىنىن جاسىرمايدى. الايدا ماحامبەتتىڭ شەشەن, ساۋاتتى سارباز, كۇرەسكەر قولباسشى, جىرشى, كۇيشى ەكەنى داۋسىز عوي. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۇستاز ماحامبەتتىڭ كۇيشىلىگى جايلى ايتا كەلىپ, ونىڭ «جۇمىر-قىلىش» اتتى كۇيىن تىڭداتادى. ودان ءارى «جۇمىر- قىلىش» جايلى اقپاراتتى دا قوسا ايتىپ وتەدى. كوپتەگەن باسپا بەتتەرىندە جۇمىردى باس ارىپپەن, قىلىشتى كىشى ارىپپەن جازىلىپ جۇرگەندىگىنىڭ قاتە ەكەندىگىن دە وقۋشىلاردىڭ بىلگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى ۇستاز. اقىننىڭ سەرىگى يساتاي قازا تاپقاننان كەيىن ونىڭ ۇلى جاقيا مەن ماحامبەتكە زور قۇرمەت كورسەتىپ قيادان جول تابۋىنا كومەكتەسكەن جۇمىر (شىن اتى سادىر) مەن قىلىش دەگەن قازاقتىڭ اياۋلى باتىرلارى بولعان. جوعارىداعى كۇيدىڭ وسى باتىرلارعا شىعارىلعاندىعى ساباق بارىسىندا ايتىلىپ كەتەدى.
ال سوڭعى باعالاۋ دەڭگەيىندە وقۋشىلار ءوز جۇمىستارىن وزدەرىنشە باعالاپ, شەشىم قابىلداپ, وي قورىتىندىسىن شىعارادى. وسى كەزەڭدە ءار وقۋشى ماحامبەتتەن ۇناتقان ءبىر-ءبىر ولەڭدەرىن جاتقا ايتىپ وتەدى. ءتىپتى ءار توپتان شىعارماشىل وقۋشىلار «ماحامبەتشە جىرلاسام» دەگەن تاقىرىپتا وزدەرى دە ولەڭ جازىپ وقىپ بەرەدى. تۇتاس ساباقتىڭ ءار دەڭگەيىندە ماحامبەتتىڭ ءوزىن-ءوزى سيپاتتايتىن, تۇلعالايتىن عاجاپ تەڭەۋلەرى بالالاردىڭ قيالىن قارىشتاتىپ, ساناسىن شەكسىز كەڭىستىكپەن ۇشتاستىرادى. ءتىپتى سۋرەتشى مۇحيت قاليموۆ سالعان «ماحامبەت پەن يساتاي» اتتى كارتينا دا كورنەكىلىك قۇرال رەتىندە وقۋشى زەيىنىن وقشاۋ ويلاۋعا جەتەلەيدى. قىسقاسى, ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە ماحامبەت تۇلعاسى سۋرەت, مۋزىكا, ءسوز ونەرى, جەكە شىعارماشىلىق ارقىلى جان-جاقتى اشىلادى.
ءورشىل رۋحتى اقىننىڭ ءتالىمىن وقۋشى بويىنا دارىتۋدى ماقسات ەتىپ, ءارى وقۋشىعا, ءارى مۇعالىمدەرگە ارناپ «ماحامبەتتانۋ» كۋرسىنىڭ بلۋم تاكسونومياسى بويىنشا دەڭگەيلىك سۇراق-تاپسىرمالار» اتتى وقۋ-ادىستەمە قۇرالى مەن وقىتۋ باعدارلاماسىن دايىنداعان ۇستاز تەك ماحامبەت شىعارمالارىن ەمەس, ويشىل-عۇلاما ابايدىڭ, جىر الىبى جامبىل, الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيك سۋرەتكەر م.اۋەزوۆتىڭ, ت.ب. اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ وسيەتى ورىن تەپكەن ادەبيەت ءپانى ارقىلى وقۋشىلاردىڭ رۋحاني دۇنيەسى بايدى, تۋعان ءتىلىن سۇيۋدەن, ادامزاتتى قۇرمەتتەۋگە دەيىنگى سەزىمدەرى تاربيەلەنەدى دەگەن ۇستانىمدا وقىتادى.
ايتا كەتۋىمىز كەرەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, ى.التىنسارين توسبەلگىسى مەن «ۇزدىك پەداگوگ» مەدالىنىڭ يەگەرى كۇلزيپا اۋەسقىزى بۇگىندە مۇعالىمدەردىڭ قۇزىرەتتىلىگىن قالىپتاستىرۋدا, ءادىس-تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋدە رەسپۋبليكا مۇعالىمدەرىنە ارناپ, ءوزىنىڭ ءىس-تاجىريبەسىن ورتاعا سالىپ, ءبولىسىپ وتىراتىن ۇستاز رەتىندە بەلگىلى. ۇرپاقتىڭ ءبىلىم-تاربيە ىسىندە شەشىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيتىن يننوۆاتسيالىق شىعارماشىلىق ءىس-تاجىريبەسىن قازىر استانا, پاۆلودار, قاراعاندى, پەتروپاۆل قالالارىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق, قالالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا, پەداگوگيكالىق وقۋلاردا ورتاعا سالىپ كەلەدى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
