«…ال, قازاق, مەشەل بولىپ قالام دەمەسەڭ, تاعىلىمىڭدى, بەسىگىڭدى تۇزە! ونى تۇزەيىن دەسەڭ, ايەلدىڭ ءحالىن تۇزە!» دەپ وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي, بۇگىندە تاعىلىمدى تۇزەۋ ءالى دە وزەكتىلىگىن جويماي وتىر. ول ۋاقىتتا قازاق ايەلى نەگىزىنەن ۇستاز ۇلاعاتىن ءسىڭىرىپ, مەكتەپ ءتالىمىن الماۋىنان زارداپ شەكسە, قازىرگى پروبلەما وقىعان, كوزى اشىق قازاق قىزدارىنىڭ تاراپىنان تۋدا.
جاقىندا جاپپىۇلتتىق اتا-انالار جينالىسىنا قاتىسۋعا بارعان انا جينالىس وتەتىن اۋديتورياعا جاقىن ورنالاسقان قىزدار دارەتحاناسىنا كىرىپ, قابىرعادا جازىلعاندى وقىپ, قاتتى شوشىپ, ۋاتساپتاعى ايەلدەر اراسىنداعى چاتقا جازبانى ءتۇسىرىپ سالدى. «تۇنىمەن ۇيىقتاي المادىم. مەكتەپتە وقيتىن قىزدارىمىز ۇلكەن ايەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە قىسىلىپ ايتا المايتىن دۇنيەسىن قابىرعاعا جازىپ, قانداي ءلاززات العانىمەن ورتاقتاسىپتى. سۇمدىق ەكەن. جالپى, مەن بۇل مەكتەپتەن بالامدى الىپ كەتەمىن دەپ جۇرگەنمىن. ال بىراق سونىمەن ءىس بىتە مە؟ بۇگىن باسقا قاباتتارداعى دارەتحانالاردى دا بارىپ كوردىك, ولاردا دا نەشە ءتۇرلى سوزدەر جازىلعان. ديرەكتور جازۋدى اقتاتىپ, سىلاپ, بوياپ تاستايمىز دەيدى. جارايدى, بويادى دەيىك, بىراق بۇل تاربيەسىز, ۇلاعاتسىز ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتىر دەگەن ءسوز عوي. نە ىستەيمىز؟ وتكەندە ءۇيىمنىڭ سامالدىعىنا شىعىپ ەدىم, جاس شامالارى 5-6 سىنىپ وقۋشىلارى دەڭگەيىندەگى كىشكەنتاي قىز بەن ۇل ايمالاسىپ تۇر. مەكتەپ ديرەكتورىنا سول كورگەنىمدى ايتسام ول: «قازىر اتا-اناعا 5-ءشى سىنىپتاعى قىزىڭىز ۇلكەن سىنىپ بالاسىمەن جۇرەدى, دەپ ايتساڭ وندا شارۋالارىڭىز بولماسىن, بۇل ءبىزدىڭ ىشكى وتباسىلىق ءىسىمىز» دەپ تىيىپ تاستايدى دەيدى. قاي جاققا بەتىمىز اۋىپ كەتتى, نە ىستەۋگە بولادى؟ مەكتەپتەرگە بارىپ, قوعامدىق نەگىزدە قىزدارمەن تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارالاسساق قايتەدى؟» دەپ جانى اۋىرا جازدى.
ال مىنا ءبىر حاتتى «فەيسبۋك» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىندا جۋرناليست جولىمبەت ماكىش جاريالادى. وعان الىستان حات كەلىپتى. «اسسالامۋعالەيكۋم, اعا! قالىڭىز قالاي؟ سىزگە ءبىر ءوتىنىشىم بار ەدى. وقىرماندارىڭىز كوپ قوي, وسىنى جاريالاپ جىبەرىڭىزشى. مەن سىزگە وڭتۇستىك كورەيادان حابارلاسىپ تۇرمىن. وسى جاقتا جۇرگەنىمە 6 جىلدان استى. كورەيا مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا ۆيزاسىز رەجىم اشىلعاننان بەرى, قازاقتار مۇندا كوپ كەلىپ جاتىر. اسىرەسە قىزدارىمىز وسىندا كەلىپ الىپ, شەتىنەن جەڭىل جۇرىسكە سالىنىپ كەتتى. ءجۇز ەمەس, مىڭداپ ءجۇر. ءتىپتى اەروپورتتان سۋتەنەرلەرىمەن كەلىپ ءتۇسىپ جاتقانىن تالاي رەت كوردىك. وسى تۋرالى ءبىر پوست جازىڭىزشى. اكە-شەشەسى, اعا-ءىنىسى مەن جىگىتتەرىمىز اي قاراپ ءجۇر مە, بىلمەيمىن. ۇياتتان باسىمىزدى كوتەرىپ جۇرە الماي قالدىق» دەگەن جازباعا ەندىگى ءبىر قولدانۋشى تومەندەگىدەي پىكىرىن جازعان. «وسىنداي جاعداي توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستالدى. سول جىلدارى دۋبايعا بارعانىمدا تولىپ جۇرگەن قازاق قىزدارىن كورگەندە نامىستان جىلاعىم كەلەتىن. قازىر جەزوكشەلىك دەگەن ۇيرەنشىكتى كاسىپكە اينالدى. بۇكىل الەم قازاق قىزدارىن بىلەدى. بۇعان ەشكىم كەدەرگى بولا قويماس, قاندارىنا ءسىڭىپ كەتتى. ەندى اركىم ءوز بالاسىنا وتە ساقتىقپەن قاداعالاۋ جاساپ, ساقتانباسا باسقا امال قالمادى ما دەيمىن» دەسە, «دəل وسىنداي جاعداي تۇركيانىڭ انتاليا, گازيانتەپ قالالارىندا دا بولىپ جاتىر ەكەن. اكە-شەشەسىن تۋرفيرمادا, نە داياشى بولىپ ىستەيمىز دەپ الدايدى ەكەن. قانشا ادامعا جازدىم, تۇك وزگەرىس جوق. ول جاقتا جەزوكشەلىك زاڭداستىرىلعان ەكەن. ەڭ جامانى əلگى قىزدار تۇقىمى بەلگىسىز بالا تۋىپ, سوندا ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر ەكەن تايراڭداپ. ساناعا بەرمەسە قيىن ەكەن...» دەيدى.
جەلىدەن الىنعان تاعى ءبىر مىسال. گ ۇلىسحان دومالايقىزى اتتى اقىن قىز ءوز پاراقشاسىندا قىتاي ازاماتىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان قازاق قىزى جايىندا جازىپ, بەينەكورىنىسىن دە جاريالاپتى. وندا كىلەم توسەلىپ ۇلتتىق كيىم كيگەن قىزدارىمىز كۇيەۋ بالانى ءيىلىپ, قارسى الىپ, اۋزىنا دəم توسىپ əسپەتتەپ, كەرەمەت ءرəسىم جاساپ جاتقانى تۇسىرىلگەن ەكەن. ال بىراق كۇيەۋ جىگىت ونىمىزعا پىسقىرىپ تا قاراعان جوق, ىرجيىپ ءبىر كۇلدى دە س ۇلىكتەي قارا كولىگىنە وتىرىپ, قايقايىپ الىپ تارتتى. ۇلتتىق ءدəستۇر, ۇلتتىق كيىم تəرك ەتىلىپ قالا بەردى ارتىندا. بىراق ول ەرتەڭ قازاقستان ازاماتى اتانادى, ويتكەنى العان جارى وسى ەلدىڭ ازاماتى بولعاندىقتان سول قۇقىقتى يەلەنۋگە ونىڭ دا قاقىسى بار. ارتى نە بولار؟..
بۇگىندە قازاقتىڭ قىزىنىڭ تاربيەسى دە, نامىسى دا قوقىسقا تاستالعان بەسىكتەي قادىرى دە جوق, قورعانى مەن تىيىمى دا جوق, بەتىمەن كەتكەندىكتىڭ بايگەسى بولسا, سونداعى جۇلدەنى شاپپاي بەر دەپ دارا يەلەنتىندەي كۇيگە تۇسكەنى جان اۋىرتار اششى شىندىق. جاتجۇرتتىقتاردىڭ ارباۋىنا قىزىمىز تۇسسە دە نامىس ويانبايدى. اياقتارى اۋىر, جۇكتى كۇيلەرىندە كوز جاستارىن كول ەتىپ, شەتەلدىك تاستاپ كەتىپ جاتسا, ونى ەمەس, پəلە ءوز قىزىمىزدان دەپ شىعامىز. ءيا, نەگىزى ءجونى بار, عاسىرلاردان قاسيەتتەلگەن بەسىگىن تارك ەتكەن جۇرت بولعاندايمىز.
«ەسىكتەن كەلىپ, ءتور مەنىكى, ىلديدان كەلىپ, ءور مەنىكى» دەيتىندەر قاپتاپ, ەرتەڭگى كۇن ءوز جەرىمىزدە از بولىپ قالىپ جۇرمەيىك! قىزدارىمىزعا يە بولۋ ۇلتتىق دەڭگەيگە شىققانداي.
پارىقسىزدىق پەن نامىسسىزدىقتى ءولتىرىپ, قارا جەردىڭ قوينىنا تاپسىرىپ, قوناق سىيلاۋدان بۇرىن ءوزىڭدى قۇرمەتتەۋدى, بەسىگىڭدى تۇزەپ, قىزدارىمىزدىڭ تاربيەسىنە قاراۋدىڭ ۋاقىتىن وتكىزىپ, ۇرپاقتى ازدىرىپ الساق نە بولماقشى؟..
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
