«كۇلكى سوزگە شىن جاۋاپ بەرۋدىڭ ءوزى ءبىر كۇلكى» دەپ گەگەل ايتقان ەكەن. «ەڭبەكشىل قازاقتىڭ» وتكەن نومىرىندە باسىلعان سەرىكقالي جاقىپ ۇلىنىڭ ماقالاسى گەگەلدىڭ وسى ءسوزىن ەسكە تۇسىرەدى.
ايتتى-ايتپادى مۇنداي «سىنعا» ەڭ جاقسى جاۋاپ – وڭداپ تۇرىپ قارقىلداپ ك ۇلىپ الۋ. بىراق مەن جاۋاپ بەرمەسەم, جاقىپ ۇلى ۇلكەن ءبىر ماعىنالى ءسوز ايتتىم دەپ ماقتانۋى مۇمكىن. تۇرمىستىڭ تالقىسىنا تۇسپەگەن بىرەن-ساران جاستار تەرىس ۇعىنىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل «سىن» تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتىپ ءوتۋدى ەرىكسىز قاجەت كوردىم.
وزىنشە ماعان ءبىر اۋىر جۇك ارتپاق بولىپ, قاباعىن ءتۇيىپ, سەرىكقالي جولداس مەنەن سۇرايدى: «ۇلتشىل كىسى كوممۋنيست بولا الا ما, جوق پا؟», دەپ. جاقىپ ۇلى بۇنىڭ نەسىن مەنەن سۇرايدى؟ ارينە ۇلتشىل كىسى كوممۋنيست بولا المايدى. ولاي بولسا, بۇل سىقىلدى اياقتان شالىس نەمە كەرەك؟
قاراستىرىپ كەلسەك, جاقىپ ۇلىنىڭ دا كوزدەگەن نىساناسى بار. سويلەپ-سويلەپ كەلىپ, سماعۇل سادۋاقاسوۆتى «ۇلتشىل» قىلىپ شىعارماق. سودان كەيىن ماعان ايتپاق: «سەن كوممۋنيست ەمەس, مەن – كوممۋنيست. سوندىقتان ەزىلگەن تاپتىڭ قامقورى, مىنە, مەن – جاقىپ ۇلى» دەمەك! ۋا, جولداس جاقىپ ۇلى, بۇل سەكىلدى «دەمەۋكوككە» مىنبەي-اق قويساق قايتەدى! ارقايسىمىز دا قولىمىزدان كەلگەن جۇمىسىمىزدى ىستەي بەرەيىك-داعى. ەزىلگەن تاپ سەنى دە, مەنى دە كورىپ وتىر عوي.
ال, ەندى كوشىرۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. جولداس جاقىپ ۇلى مەنىڭ «جۇرت» دەگەن ءسوزىمدى قاتە دەپ, لەنيننىڭ جازعانىن بىلاي دەپ كوشىرگەن بولادى: ء«بىزدىڭ تۋعان جەرىمىزدى پاتشانىڭ قاندىبالاقتارى, اقسۇيەكتەرى, كاپيتالشىلارى قانشا ەزىپ, زورلىق ەتىپ ماسقارالاپ جاتقانىن كورىپ ءھام سەزىپ, بەك قاتتى جۇرەگىمىز اۋىرادى».
«جۇرت» دەگەندى وشىرگەندەگى جاقىپتىڭ قويعان ءسوزى «تۋعان جەر». ءسوزدىڭ ماعىناسى بۇدان قانشا وزگەردى؟ جاقىپ ۇلى «تۋعان جەر» دەگەندى وسى كۇنگى اياقپەن باسىپ جۇرەتىن قارا جەر دەپ تۇسىنسە (مەنىڭشە سولاي بولۋعا ءتيىستى), وندا, ارينە, ماعىنا وزگەرەدى. ولاي بولعاندا قارا جەردى ەزىپ, وعان زورلىق ەتىپ, ماسقارالاۋعا دا بولمايدى. ونداي جەردى ەزگەنگە لەنيننىڭ دە سەزىمى ويانىپ, جۇرەگى اۋىرا قويدى ما ەكەن؟ ءبىزدىڭ ۇعىنۋىمىزشا, لەنيننىڭ جۇرەگى اۋىرعانى روسسيانىڭ جۇرتى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە, ارينە, ەڭبەكشىل تابى ءۇشىن.
سوندىقتان لەنين ايتادى: ء«بىز ورىس جۇرتىن سۇيەمىز, سۇيگەن سايىن ءبىز ولاردىڭ كاپيتاليستەرىنە, تورەلەرىنە قارسىمىز», دەيدى.
قازاق كوممۋنيستەرى بۇل سوزدەن قانداي ونەگە الۋ كەرەك. لەنين قۇساپ ولار دا ايتۋ كەرەك: ء«بىز قازاق جۇرتىن سۇيەمىز, سۇيگەن سايىن ءبىز ولاردىڭ بايلارىنا, بۇرىنعى تورە, بولىستارىنا قارسىمىز» دەپ. بۇل سوزدەن تار اۋداندى ۇلتشىلدىق كورىنە مە؟ ارينە, جوق. سۇيگەن سايىن دەگەننەن ءارى قارايعى ءسوز ايتىلماسا, تالاسۋعا بولادى. ايتپەسە, بۇعان قالاي ايىپ تاعىلادى؟ بىراق امال بار ما, جاقىپ ۇلى ايىپ تاعىپ وتىر. مەنىڭ «تەرىس» كوشىرگەنىمدى تۇزەتكەنىمەن تەك تۇرماي, لەنيننىڭ ءوزىن اپارىپ ساندىققا سالىپ وتىر. ول ايتادى: «لەنيننىڭ بۇل ءسوزىن قازىر ۇلگىگە الۋعا بولمايدى»,– دەپ. مىنە, قىزىق! لەنينىڭ قاي ءسوزىن ۇلگىگە الىپ, قاي ءسوزىن تاستاۋدى بۇدان بىلاي, ءسىرا, جاقىپ ۇلىنان سۇراساق كەرەك! جەر استىنان جىك شىعىپ, ەكى قۇلاعى تىك شىققان مىنا جىگىت بۇرىن قاي جەردە, كىمگە ۇگىت ايتىپ ءجۇردى ەكەن, بىلەر مە ەدى.
چەرنىشەۆسكي تۋرالى دا جاقىپ ۇلى تەككە لاعادى. چەرنىشەۆسكي جايىنان لەنين بىلاي دەگەن: «بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن چەرنىشەۆسكي ايتقان ەكەن: بەيشارا حالىق – قۇل حالىق, باسىنان اياعىنا دەيىن قۇل حالىق», – دەپ. وسى كۇنگى پاتشانىڭ شىن قۇلدارى بۇل ءسوزدى ايتقىسى كەلمەيدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ءسوز ادال نيەت, اق جۇرەكتەن شىققان ءسوز. ول كەزدەگى ورىس حالقىنىڭ ىشىندە رەۆوليۋتسيونەر جوق ەدى. وسى كۇنى ولار از-از بولسا دا بار. زورلىق-زومبىلىق, قاراڭعىلىق ورىس حالقىنىڭ ەنشىسى ەمەس. رەۆوليۋتسيونەر تابىن جاساۋ ولاردىڭ دا قولىنان كەلەدى. بۇنىڭ بۇلاي ەكەنىن ادامشىلىققا ءبىز كورسەتىپ وتىرمىز.
ءبىز وعان ماقتانا الامىز.
لەنيننىڭ ايتقانى كەلدى. ورىستىڭ رەۆوليۋتسيونەرلەرى ادام بالاسىنا ونەرلەرىن كورسەتتى. لەنيننىڭ بۇل ءسوزىن قازاققا كەلتىرگەندە ءبىز نە دەيمىز؟ ءبىز ايتامىز: «قازاق تا بۇرىن شەتىنەن قۇل, شەتىنەن بەيشارا ەدى. نيكولايدىڭ شىن قۇلدارى: بي-بولىستار بۇل ءسوزدى كوپ ايتقىسى كەلمەيدى. ول كەزدە قازاق ىشىندە رەۆوليۋتسيونەرلەر جوق ەدى. ەندى ولار بار. بىراق ولار ءالى از. بەيشارالىق, قۇلدىق قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ ەنشىسى ەمەس. ءبىز دە جاقسى, ادەمى تۇرمىستى ورناتا الاتىندىعىمىزدى كورسەتەمىز.
مەن اناۋ كۇنگى ماقالامدا وسىنى مىسال قىلىپ وتىرمىن. بۇنى قالايشا كىنالاۋعا بولادى؟
بارىمىزگە جولباسشى كارل ماركس ايتقان: «ەزىلگەن تاپ قۇلدىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن قانشا كۇرەسسە, قۇتىلعاننان كەيىن ءوزىن-ءوزى تاربيەلەپ, جاڭا تۇرمىس ورناتۋ ءۇشىن سونشاما كۇرەسۋ كەرەك», – دەپ. ءالى دە بولسا بايلار دا, بولىستار دا بار. قازاقتىڭ كەدەيى ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋگە ەندى كىرىسكەلى وتىر. بۇعان كوپ كۇش كەرەك. مۇنى ىستەيتىن ول كەدەيدىڭ ءوزى, وعان كومەكشى كوممۋنيست پارتياسى. ءسىز ەسكىردى دەسەڭىز دە لەنيننىڭ ءسوزى ەندى كەرەك. سوندىقتان الدە بولسا دا ايتقانىمدى قۋاتتايمىن.
مەن جاقىپ ۇلىنىڭ العىسىمەن كوممۋنيست بولىپ, قارعىسىمەن ۇلتشىل بولمايمىن. بىراق بۇل سەكىلدى «دەمەۋكوكتى» ءايت-شۋ قىلىپ مىنۋدەن بۇدان بىلاي ساقتانۋ كەرەك. «دەمەۋكوكتىڭ» تۇپكى ماقسۇتى ءھام اپاراتىن جەرى بەلگىلى دە.
سماعۇل سادۋاقاس ۇلى
دايىنداعان
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
