اسىلى, ۇلى ادامدار ءبىرىنشى – تەگىنە, ەكىنشى – وسكەن ورتاسىنا, ءۇشىنشى ىزدەنۋ مەن ەڭبەكتەنۋىنە قاراي قالىپتاسادى. جىگىتكە لايىق كاسىپ دەپ باعالاۋ تۇگىلى, بالەتتى قازاققا ءتان ەمەس ونەر رەتىندە كورەتىن زاماننىڭ وزىندە بولاتتىڭ بي مەكتەبىنىڭ ەسىگىن اشۋىندا بەكزات تەگىنىڭ ءبىر بەلگىسى جاسىرۋلى جاتقانى كۇمانسىز. تۋرا جانە جاناما ماعىناسىندا ءومىر بويى قازاق ونەرىنە اياعىنىڭ ۇشىمەن ءجۇرىپ قىزمەت ەتكەن بولات جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقالى بەرى ەشقاشان دا ەشكىمدى «اكە» دەپ اتاپ كورمەسە دە, نازىك ونەردىڭ نامىستى, رۋحتى ساربازى بولىپ ۇلتىنا قىزمەت ەتۋىنىڭ سىرى كومپارتيا ىسىنە ادال بولعان كەڭەستىك «اقسۇيەك» اكەنىڭ الپىس ەكى تامىرىنان جەتكەن قانى ەكەنىنە ءبىر ساتكە شەك كەلتىرگەن ەمەس. وزىنەن ۇلكەن ەكى باۋىرىن اناسى قولىنان جەتەكتەپ بالەت ۇيىرمەسىنە اپارىپ جازدىرعاندا, وزگەنىڭ ورەسى جەتە قويمايتىن ونەردى بالالارى باعىندىرسىن دەگەن اكەسى ولاردىڭ بيگە قاتىسۋىنا قارسىلىق بىلدىرمەگەن. بولات ومىرگە كەلمەي تۇرىپ تا بولاشاعىنىڭ بالەتپەن بايلانىستى بولاتىنىن وتباسىنداعى وسى مىسال ايعاقتاسا كەرەك....
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ارحيۆىندە ءجيى وتەتىن شارالارعا قاتىسا ءجۇرىپ, كەڭەس ءداۋىرى جانە پارتيا تاريحىنا بايلانىستى جيناقتالعان جەكە تەكتىك قور اراسىنان بولاتتىڭ اكەسى عازيز قۋاتوۆ پەن اناسى راحيل ايۋحانوۆا تۋرالى, جالپى وسى وتباسىنىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭ تاعدىر تۋرالى مول مالىمەتتەر ساقتالعانىن بىلدىك. پرەزيدەنت ءارحيۆى وزگە ايماقتارداعى مۇراعاتتاردا ساقتالعان عازيز بەن راحيل تۋرالى بارلىق مالىمەت-دەرەكتەرمەن جەكە تەكتىك قوردى مەيلىنشە تولىقتىرا تۇسكەن. ارحيۆپەن بىرگە ب.ايۋحانوۆتىڭ ءوزى دە, اناسى راحيل دە وسىنشاما مول مۇراعاتتىڭ سىنىق سويلەمىنە دە كولەڭكە تۇسىرمەي, الاقانداي پاراعىنا دەيىن ايالاي ساقتاپ, وسى كۇنگە امان جەتۋى ءۇشىن بارىنشا ۇقىپتىلىق تانىتقان.
بىردە بولات اعامىزدىڭ سۇحبات اراسىندا: «اكەم عازيز قۋاتوۆ سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسىنا دەيىن كوتەرىلىپ, «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەن, انام راحيل – تاتار قىزى», دەگەنى بار-تىن. ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, عازيز 1905 جىلى تۋعان, 1928 جىلى پارتيا مۇشەلىگىنە قابىلدانعان. 1924-1928 جىلدارى قىزىلورداداعى قازاق ولكەلىك كەڭەستىك پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى. ۇزىنقۇلاقتان ەستۋىنشە, اكەسى عازيز جەتىمدىكتەن ەرتە جەتىلىپ, شيراق, ەتى ءتىرى, قازاق, تاتار, ورىس تىلىندە ءان سالعان, ءبيدىڭ دە ءتۇبىن تۇسىرەتىن, اكتەرلىك قابىلەتى دە بار, ونەرگە جاقىن ادام بولعان. ءتىپتى عازيز بەن راحيل باس قۇراپ, قىزىلورداعا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن دە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, «ايمان-شولپان» سپەكتاكلىندە باستى رولدەردە وينايدى. جاس ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ونەرلى ەكەنىن بايقاعان قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ولارعا تاشكەنتتەگى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ينستيتۋتىنىڭ اكتەرلىك ياكي رەجيسسەرلىك فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسۋگە كەڭەس بەرەدى. بىراق ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى جوعارى عازيز ونەردى ەمەس, ەلگە قىزمەت ەتۋگە باستايتىن ساياسي-قوعامدىق جولدى تاڭدايدى.
ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىن بىتىرگەن عازيز قۋاتوۆ پەن راحيل ايۋحانوۆانىڭ كوممۋنيستىك يدەياعا جان-تانىمەن بەرىلگەنى سونشالىق, بالالارىنىڭ ەسىمىن قويعاندا دا سول جالىندى رۋحتىڭ ەكپىنىن ساقتاعان: اپكەسى مەري – اتاقتى اكتريسانىڭ, ال اعاسى كومينتەرن مۇشەسى, جاپونيا كومپارتياسىنىڭ باس حاتشىسى سەن-كاتايامانىڭ قۇرمەتىنە وسى ەسىمدەردى ەنشىلەيدى. بىراق ادامدى قۇمىرسقا قۇرلى كورمەي قۇمارلانا ويناعاننان ءلاززات الاتىن تاعدىر تالكەگى دەگەن بار. قارا تىرناعىنا دەيىن كوممۋنيست بولىپ جارالعان عازيز قۋاتوۆ جاپونيالىق كومينتەرن مۇشەسىن ۇلىقتاپ, ۇلىنا ەسىمىن سىيلاعانىمەن, ونى ءبىلىپ جاتقان كومپارتيا قايدا, ۇستالعان كەزدە, ءوزىن 58-باپ بويىنشا «جاپون تىڭشىسى» دەپ ايىپتايدى.
قۋاتوۆتار وتباسى وتە قاراپايىم ءومىر سۇرەدى. جىل سايىن قىزمەتى ءوسىپ, جوعارىلاپ كەلە جاتقان عازيزدىڭ ءاربىر جاڭا لاۋازىمى مانسابىنا سايكەس جاڭا پاتەرگە قونىس اۋدارۋمەن قاتارلاسىپ وتىرعان. زاتى ايەل ەمەس پە, كوشىپ-قونعاننان شارشاسا دا, ۇيىنە جىلتىراتىپ جيھاز جيناعىسى كەلگەن ايەلى: «باسىمىزعا الدەقانداي الماعايىپ «قارا كۇن» تۋا قالسا» دەپ, بىردە بانكتەن جيناق كىتاپشاسىن اشىپ قويادى. سوندا كۇيەۋى عازيز: «كوممۋنيستەردىڭ ومىرىندە «قارا كۇن» دەگەن بولمايدى, ولاردى تەك جارقىن بولاشاق كۇتەدى!» دەپ قاتتى رەنجىگەن ەكەن. كوممۋنيزم يدەياسىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى عانا بىلگەن ادال جانداردىڭ وسى قاعيدانى ءومىر ءسۇرۋدىڭ جالعىز ۇستانىمى دەپ تانىعاندىقتان ءوز وتباسى, بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا دا ۇران عىپ ۇستاپ, باسى ارتىق دۇنيە جيناۋعا تىيىم سالىپ وتىرۋىنىڭ بۇدان اسقان مىسالىن قايدان تابارسىز.
1938 جىلى 13 قىركۇيەك كۇنى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى عازيز قۋاتوۆتى «قارا قارعالار» كەلىپ ۇستاپ اكەتكەندە, بولات اناسىنىڭ جاتىرىندا جاتقان جەتى ايلىق شارانا بولاتىن. 8 جاستاعى اپكەسى مەري مەن 6 جاستاعى اعاسى كاتاياما سول ءتۇننىڭ ءار ءساتىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ەستەرىندە ساقتاپ قالعان. بولمەلەردىڭ ءبارى استان-كەستەڭ بولىپ تىنتىلگەننەن كەيىن 24 ساعاتتىڭ ىشىندە بۇلارعا حاتشىنىڭ ۇلكەن ءۇيىن بوساتۋعا بۇيرىق بەرەدى. تۇپ-تۋرا ەكى ايدان كەيىن بولات ومىرگە كەلەدى. «انامنىڭ ۇستالماي, بوستاندىقتا قالۋىنا ايى-كۇنى جەتىپ وتىرعان اياعىنىڭ اۋىرلىعى سەبەپ بولعان سياقتى», دەيدى بولات اعا. اكەسى الىستا, تىم الىستا, ماسكەۋدىڭ بۋتىركاسىندا وتىرعاندىقتان, تولقۇجاتى قولىندا جوق بولىپ, ءوز قۇجاتىن بەرەدى. ءبىر سەبەبى وسى بولسا, ەكىنشىدەن, اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جاتقان زاماننىڭ سۇرىنان قورىققان راحيل بولاتتىڭ بولاشاق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن امالسىز «ايۋحانوۆ» دەپ بالاسىن ءوز تەگىنە جازدىرادى. بىراق ەندىگى جەردە ءراحيلدىڭ دە كۇنى كۇن بولمايدى, «قاي كۇنى ۇستاپ اكەتەر ەكەن؟» دەپ ەسىككە جالتاڭداپ قاراۋمەن جارىق كۇندەردى جىلجىتادى. ويتكەنى 1923 جىلى كىسى ەسىگىندە جالشىلىقتا جۇرگەندە-اق كومسومول ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, كەيىن ورىنبورداعى سوۆەت-پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا تۇسكەن, ساكەن سەيفۋلليننىڭ تىكەلەي كەڭەس بەرۋىمەن پارتيا قاتارىنا الىنعان, كۇيەۋى ۇستالعانشا سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بولىمىندە ينسترۋكتور بولىپ قىزمەت ىستەگەن ءراحيلدىڭ قىراعى كوزدەردىڭ نازارىنا ىلىكپەي قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. الايدا ءبىر رەتتەۋشى كۇش ءراحيلدى بالالارىنان اجىراتپاي, رەپرەسسيا ماشيناسىنان امان الىپ قالادى.
عازيز قۋاتوۆ بۋتىركا تۇرمەسىنەن الماتىعا اۋىستىرىلىپ, دزەرجينسكي كوشەسىندەگى نكۆد تەرگەۋىنە جەتكىزىلەدى. اناسى اس-اۋقات, جىلى كيىم جەتكىزىپ ءجيى بارعانىمەن, جولىعا المايدى. تەك ءبىر رەت قانا ەسىك اۋزىنداعى كۇزەتشىنىڭ قولىنان ءىش كيىمنەن جىرتىلعان تىلدەي شۇبەرەككە قانمەن جازىلعان: «راحيل, مەنىڭ ەش جازىعىم جوق, بالالاردى جانە بولاتتى ساقتا! عازيز» دەگەن حات الادى. عازيز سەگىز جىل جازاعا كەسىلىپ, كومي اسسر-ىنە ايداۋعا جىبەرىلەدى. وندا شاحتادا ىستەيدى. كوپ ۇزاماي تۋبەركۋلەز دەرتىنە شالدىعادى. لاگەردە جازاسىن وتەپ ءجۇرىپ تە عازيزدىڭ پارتياعا سەنگەنى سونداي, تاعدىرىن تىلدەمەي, ايەلىنەن بالالارىن تەك كوممۋنيستىك رۋحتا تاربيەلەۋدى سۇراپ, ەلىمىزدىڭ قالاي دا ءفاشيزمدى جەڭەتىنىن (بۇل 1942-1943 جىلدار), وتباسىمەن, اسىرەسە ەشقاشان كورمەگەن بولاتىمەن كەزدەسەتىنىن ايتىپ حات جازعان. بىراق دەرتى مەڭدەپ كەتكەن عازيزدىڭ ارمانى ورىندالمايدى. 1943 جىلدىڭ اقپانىندا ينتۋ قالاسىنداعى كەن ورنىنا جازعان ءراحيلدىڭ ءۇشبۇرىش حاتى وزىنە قايتا ورالادى: «ادرەسات ولگەن» ...
اناسىنىڭ مەيىرىمىن, اعاسى مەن اپكەسىنىڭ قامقورلىعىن عانا سەزىنىپ, وتباسىنىڭ وتكەن تاريحىنان بەيحابار وسكەن بولات اكەسى تۋرالى شىندىقتى تەك 10 سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە عانا بىلگەن. وندا دا الدىمەن بۋتىركا تۇرمەسىندە بىرگە وتىرعان, كەيىن كوميدە بىرگە جازاسىن وتەگەن بەلگىلى اكتەر ياكوۆ ۋربانسكيدىڭ اناسىنا اكەسىنىڭ ءولىمى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى جازعان حاتىن كەزدەيسوق وقىپ قالادى. اناسى ايتقىسى كەلمەي قاشقالاقتاسا دا, القىمىنان الىپ وتىرىپ بولات بار شىندىقتى بىلەدى. ستالين اتىنداعى №28 مەكتەپتىڭ 10 سىنىبىندا وقىپ جۇرگەن ول نە سەبەپتى ءوزىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن كومسومول قاتارىنا قابىلدانباي جۇرگەنىن تۇسىنەدى.
العاشقى كومسومول ۇياسىن ۇيىمداستىرۋ ىسىنەن باستاپ رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى جەتەكشىلىك قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلگەن كورنەكتى پارتيا قايراتكەرى عازيز قۋاتوۆ ەڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1955 جىلى اقتالادى. بۇل تۋرالى كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كەڭەسىنىڭ توراعاسى, گەنەرال-لەيتەنانت ا.چەپتسوۆ قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە جولداعان انىقتاما حاتتا عازيز قۋاتوۆتى ايىپتاعان ءىستىڭ قايتا قارالىپ, قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, نكۆد جانىنداعى ايىرىقشا كەڭەستىڭ قاۋلىسىمەن ءىستىڭ توقتاتىلعانى تۋرالى حابارلايدى. ال «قۋاتوۆ قانداي ادام بولعان ەدى؟» دەگەن سۇراققا 1982 جىلى قاراعاندى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ جاريالاعان قازاقستان كومسومولىنىڭ 1920 جىلداردان بەرگى ارداگەرلەرىنىڭ ءبىرى ءاشىروپ مۇسابەكوۆا تۋرالى «سۋرەت سىر شەرتەدى» اتتى ماقالاسىندا: ء«ا.مىرزابەكوۆا ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانادى. بۇل كۋالىككە رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ سول تۇستاعى كورنەكتى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى, كەيىنىرەك جاۋاپتى پارتيا قىزمەتىندە بولعان, 1930-1933 جىلدارى قازاقستان ولكەلىك كومسومول كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى بولعان عازيز قۋاتوۆتىڭ قولى قويىلعان. عازيز ءبىز كورگەندە ۇستامدى, عيبراتتى, بايسالدى, كىشىپەيىل قىزمەتكەر ەدى. ونىڭ ءبىر بالاسى بولات ايۋحانوۆ وسى كۇنى رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن ءارتىس, قازاق ونەرپازدارىنىڭ ىشىنەن شىققان ءبيشى» دەپ جازادى.
قۋاتوۆتار وتباسىنىڭ تاعدىرىمەن تانىسا وتىرىپ, شاڭىراقتىڭ شايقالماۋى جانە بالالارىنىڭ عىلىم مەن ونەر جولىن تاڭداپ, تابىسقا جەتۋى, ەڭ الدىمەن, راحيل ايۋحانوۆانىڭ ەڭبەگى, قاجىر, پاراساتىنىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولعانىن بايقايمىز. وتباسىن امان ساقتاۋ جولىندا وت پەن سۋعا بىردەي ءتۇسىپ, جانكەشتىلىك تانىتقان راحيل انا ءوز ەستەلىگىندە: «تاعدىر ماعان 29 جاسىمدا كۇيەۋىمنەن ايىرىلىپ, قولىندا ءۇش بىردەي بالاسىمەن قالعان انانىڭ ازاپتى عۇمىرىن سىيلادى. ماعان دەنى ساۋ ادام بولىپ كورىنۋ قانداي قيىن بولدى دەسەڭىزشى! ايتسە دە ومىردە ءبىر قىسىلتاياڭ شاق تۋسا, باستى شەشىمدى ءوزىم قابىلداۋشى ەدىم. مەنىڭ حالىق جاۋىنىڭ ايەلى ەكەنىمدى بىلگەن بويدا بىرنەشە رەت جۇمىستان قىسقارتىپ تاستادى. بۇل مەنىڭ ەڭبەك كىتاپشامداعى وتە كوپ جازبالاردان دا كورىنەر ەدى. بالالارىما قاتالداۋ بولدىم. ولاردىڭ تيتتەي دە بوساڭسۋىنا جول بەرمەدىم. بالكىم سودان با ەكەن, بالالارىم تالاپتى بولدى ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ ءوستى», دەيدى.
ۇلكەنى مەري قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, عىلىم كانديداتى, دوتسەنت اتانادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى. 1932 جىلى تۋعان كاتاياما دا كازگۋ-ءدىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن, ماسكەۋ اسپيرانتۋراسىن ءتامامداپ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولادى. ال ءدال قۋعىن-سۇرگىننىڭ قىزىپ تۇرعان شاعىندا, 1938 جىلى تۋعان بولاتتىڭ ورنى بۇل وتباسى ءۇشىن عانا ەمەس, كۇللى قازاق ونەرى ءۇشىن بولەك. بولاتسىز بالەتتى ەلەستەتۋ مۇمكىن بە؟ جوق! نازىك ونەردى سەرىك ەتكەندىكتەن سىرت كوزگە جانى دا نازىكتەۋ كورىنەتىن بولات ايۋحانوۆتىڭ سىرعا, قۇپياعا تولى جۇمباق بولمىسىنان ءبارىبىر ءبىر «بۇلىكشىل» مىنەز بايقالىپ تۇرادى. وزىمەن ءوزى كەلىسپەي, ونەردەگى ادىلەتسىزدىكتەرمەن دە ىمىراعا كەلە الماي شايقاسىپ جۇرەتىن شالدۋار-شاقار مىنەزگە «شىعارماشىلىق ادامىنىڭ بارىنە ءتان قيقار مىنەز عوي» دەپ ءمان بەرمەۋگە بولادى. «الماتىنىڭ جاس بالەتى» سياقتى تەڭدەسى جوق تەاتر قۇرىپ, بالەت ونەرىن ءبىر-ەكى ساتى بيىككە كوتەرگەن, تالاي تالانتتىڭ ماڭدايىن جارقىراتىپ, جەر-جاھانعا تانىتقان, ەشقاشان قولىنا سىرا, اۋزىنا ساعىز سالىپ كورمەگەن, ءۇيى جوق, ومىرگە بەيىمسىز بالەت بيشىلەرىن ءتورت بولمەلى ۇيىنە ايلاپ, جىلداپ تۇرعىزىپ, جاقسىلىق جاساۋدى ءحوببيى كورەتىن, 40 جىل بالەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 40 بيشىگە ءۇي اپەرگەن ەڭبەگىنىڭ جانىندا بۇل مىنەز «ونداي-ونداي حاننىڭ قىزىندا دا بولاتىن» مىنەز عانا ەمەس پە؟ ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, قاتىگەز قۋعىن-سۇرگىننىڭ قارا تاڭباسى قارىپ وتكەن سوڭ, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمنەن ايىرىلىپ, قانشاما جىلدار بويى ۇرەيگە بەرىلىپ ءومىر سۇرگەن بارلىق «حالىق جاۋلارىنىڭ» بالالارىنا ءتان ادامعا, قوعامعا, زامانعا دەگەن وكپەنىڭ سىزى كوپ دۇنيەمەن كەلىسپەۋگە ەرىكسىز ءماجبۇر جاسايدى ەكەن عوي…
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
