سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, "ەگەمەن قازاقستان"
كەشە ەلوردادا ءحى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ءوز جۇمىسىن باستادى. «جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر ءسامميتى» اتتى حالىقارالىق فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى.
ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىنىڭ بازاسىنداعى كونگرەسس-ورتالىقتا وتۋدە. القالى جيىنعا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى, الەمگە ايگىلى ساراپشىلار, ساياساتتانۋشىلار, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بيزنەس ەليتاسى قاتىسۋدا. پلەنارلىق وتىرىستا مارتەبەلى مەيماندار ءارى سپيكەرلەردىڭ ساناتىندا بولعان حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ ەتيكا جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ سەگىزىنشى باس حاتشىسى پان گي مۋن, Apple كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋعا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ ءبىرى, ايگىلى مەتسەنات ستيۆ ۆوزنياك, فيزيك, فۋتۋريست جانە عىلىمدى دارىپتەۋشى ميتيو كاكۋ, Golman Sachs بۇرىنعى توراعاسى, بريتاندىق قارجىگەر, ەكونوميست, فيلوسوف دجيم و`نيل, فرانتسيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند, «ياندەكس» كومپانيالار توبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىسى ءارى باسشىسى اركادي ۆولوج جانە باسقالار پلەنارلىق وتىرىستا ءسوز سويلەپ, فورۋم تاقىرىبىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى.
عالامشار حالقىن ازىقپەن قامتۋ وڭايعا سوقپايدى
مەملەكەت باسشىسى پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋ كوپشىلىك ءۇشىن يگى داستۇرگە اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– ون ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان بۇل فورۋم ەكونوميكانىڭ, ينۆەستيتسيانىڭ جانە يننوۆاتسيانىڭ مەيلىنشە وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان. وسى ورايدا وسىندا كەلگەن قوناقتارىمىزعا, جالپى ءبىزدىڭ ازاماتتارعا زور العىس بىلدىرەمىن. 11-ءشى رەت فورۋم الەمدىك ەكونوميكانىڭ ينۆەستيتسيالارى مەن يننوۆاتسيالارىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ الاڭىنا اينالىپ وتىر. بىلتىرعى فورۋمنان بەرى ءبىز الەمدەگى وراسان زور وزگەرىستەردىڭ كۋاسى بولدىق. جاڭا قايشىلىقتار, تەكەتىرەستەر پايدا بولۋدا, مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ قيىنداپ بارادى. اسىرەسە ۇلكەن مەملەكەتتەر اراسىندا. ءوزارا سەنبەۋشىلىك, قارسىلاستىقتىڭ ۇستانىمىن ءتۇسىنۋدى قالاماۋ ءجيى ورىن الۋدا. بۇل الەم ءۇشىن وتە كۇردەلى كەزەڭ, – دەگەن ن.نازارباەۆ وسى تەكتەس قيىندىقتارعا قاتىستى ماسەلەلەردى ءادىل جانە وبەكتيۆتى تۇردە تالقىلاۋ مۇمكىندىگى ادامزات ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
– بيىلعى فورۋم جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە لايىقتى جاۋاپ تابۋ ماسەلەلەرىن دە قاراستىرادى. سايكەسىنشە, فورۋمدا وسى سالالارداعى بىلىكتى ماماندار جينالىپ وتىر. ولاردىڭ ءسوزىن تىڭداۋ, ۇسىنىستارىن پايدالانۋ ءبىز ءۇشىن قاشاندا ماڭىزدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇگىندە ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋى, حالىق سانىنىڭ قارقىندى كوبەيۋى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالىپ وتىر.
– عالامشار تۇرعىندارى سانى جىلدام ءوسىپ كەلەدى. سوڭعى ونجىلدىقتاعى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرى ادام ءومىرىنىڭ ورتاشا ۇزاقتىعىن ايتارلىقتاي ۇلعايتا ءتۇستى. سوڭعى 70 جىلدا ول 23 جىلعا, ياعني 48-دەن 71 جاسقا دەيىن ءوستى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ىشىندە عانا 65 جاستان 72,5 جاسقا جەتتى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە ايتىلعانداي, قارقىندى دەموگرافيالىق وزگەرىستەرگە بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەر تيىسىنشە كۇردەلى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىن تالاپ ەتەدى. ۇستىمىزدەگى عاسىر ورتاسىنا قاراي جەر شارىن مەكەندەيتىن 10 ملرد حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازىرگى دەڭگەيدەن 60 پايىزعا كوپ ازىق-ت ۇلىك وندىرۋگە تۋرا كەلمەك. ال عالامشارداعى بازالىق رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگىن, اسىرەسە تازا سۋ تاپشىلىعىنىڭ جىل ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. بۇل پروبلەمانى ەڭسەرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورىن ەكونوميكانىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالىق سالاسىنا اينالدىرۋ كەرەك. سول سەبەپتى بۇگىندە قازاقستان زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ءوسىمدى 2 ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتىن العا قويىپ وتىر.
– تاعى ءبىر سىن-تەگەۋرىن – ادامداردىڭ قارتايۋىنا بايلانىستى زەينەتاقى جۇيەسىن, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ قاجەتتىگىندە. بۇل اتالعاندار دەموگرافيالىق شىندىققا ساي بولۋى ءتيىس, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
كريپتوۆاليۋتالار فەنومەنى كەلە جاتىر
Global Challenges Summit 2018 فورۋمىندا ەلباسى جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرۋى الەمدىك وزگەرىستەرگە ىقپال ەتكەن بەس نەگىزگى ءۇردىستىڭ ءبىرى دەپ اتادى. قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندار ءۇشىن جۇمىس كۇشىنىڭ ارزاندىعى ەمەس, بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ كوپ بولۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى.
– تاياۋ بولاشاقتا ادەتتەگى ەڭبەك كۇشىنىڭ 80 پايىزىن روبوتتاندىرىلعان جۇيەلەر الماستىراتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا كاسىپورىندار ءۇشىن جۇمىس كۇشىنىڭ ارزاندىعى ەمەس, بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ بولۋى ماڭىزدىراق. دامۋشى ەلدەردەگى ءوندىرىس ورىندارى دا دامىعان ەلدەرگە كەرى قايتارىلىپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ۇلتتىق ەكونوميكالار مەن الەۋمەتتىك جۇيەلەر ءۇشىن ۇلكەن سىناق. بۇل ماسەلەنىڭ باستى شەشىمى – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ. ءبىلىم بەرۋ ىسىندە كرەاتيۆتى ويلاۋ, قاجەتتى اقپاراتتى تابا ءبىلۋ, ونى ۇتىمدى پايدالانۋ ماشىقتارىن ۇيرەتۋگە كوشۋ كەرەك. تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جىلدامدىعى قازىرگى ادامنان بىرنەشە ماماندىقتى مەڭگەرۋدى جانە ءومىر بويى ءبىلىم الۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا ءتيىستى جۇمىستاردى جۇرگىزۋدە. ءبىز بۇل سىناققا دايىندالدىق جانە ءالى دە دايىندىق ۇستىندەمىز, – دەدى ەلباسى.
وسى جيىندا ايتىلعانداي, كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى كۇردەلى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ جاستارىنا الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان «بولاشاق» باعدارلاماسى ومىرگە كەلدى. سونىڭ ارقاسىندا شيرەك عاسىر ىشىندە 13 مىڭنان استام ادام مەملەكەت ەسەبىنەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الدى. بۇگىنگى تاڭدا 70 مىڭ ستيپەنديات شەتەلدە وقىپ جاتىر.
– سونىمەن قاتار ءبىلىم ساپاسى الەمدىك دەڭگەيدەگى ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدى دە اشتىق. ولاردىڭ قاتارىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى, قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, قازاقستان مەنەدجمەنت, ەكونوميكا جانە جوسپارلاۋ ينستيتۋتى, حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ۋنيۆەرسيتەتى بار. اتالعان وقۋ ورىندارىندا بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندار ازىرلەنۋدە. مەملەكەت گرانت سانىن كوبەيتۋگە, ستۋدەنتتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا كۇش سالۋدا. وتكەن جىلى جاستارعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستىق, وسى باعدارلاما بويىنشا جاستار العاشقى ماماندىعىن الادى, جۇمىسقا ورنالاسادى, ءارى قاراي ءوز ءومىرىن جوسپارلايدى, – دەدى ەلباسى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, "ەگەمەن قازاقستان"
ساپالى, باسەكەگە قابىلەتتى ادامي كاپيتالدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە رەفورمالار جاسالۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا حالىقارالىق اتتەستاتسيادان وتكەن 20 زياتكەرلىك مەكتەپ بار, قالعان مەكتەپتەردى دە بولاشاقتا وسى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار اتقارىلۋدا.
قازاقستان پرەزيدەنتى بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلاندىرۋدىڭ ادامزات ءومىرىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرىنشى مەگاترەندى بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
– كوز الدىمىزدا ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلى قارقىندى تۇردە قۇرىلۋدا. بيزنەس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ بارلىق سالالارى تسيفرلاندىرىلۋعا بەت الدى. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى بازالىق فاكتورلاردى وزگەرتەدى. قازىر ءوندىرىستى قاداعالايتىن ءارى جاقسارتا الاتىن, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرەتىن ەلەكتروندى جۇيەلەر ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەلەدى. 2030 جىلعا قاراي جاساندى ينتەللەكت الەمدىك ەكونوميكانى 16 ترلن دوللارعا ارتتىرادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى اتاپ وتكەندەي, بولاشاقتا كريپتوۆاليۋتالار فەنومەنى مەن بلوكچەين تەحنولوگيالارى بانكتەردى قامتىپ, قارجى نارىعىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, الداعى ون جىل ىشىندە الەمدەگى 500 ءىرى كومپانيانىڭ 200-ءى جويىلىپ كەتەدى.
ەكونوميكانىڭ جاڭا تسيفرلى مودەلىنىڭ ناتيجەسى ونىڭ ۇلعايۋىنا عانا ەمەس, سونداي-اق 2017 جىلى بيزنەس ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى دەپ تانىلعان كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ ارتۋىنا دا بايلانىستى. 2016 جىلعى تىزىمدە كيبەرقىلمىس تەك بەسىنشى ورىندا تۇرعان بولاتىن. ارينە وسى جانە وزگە دە فاكتورلار كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن تسيفرلى پروۆينتسيادا قالىپ قويماۋ ءۇشىن جاسالعان ەسكەرتۋدەي بولدى. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعان. اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ قازاقستاندا تسيفرلى ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىنا جول اشاتىن بولادى.
– ءبىز دە وسى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلىپ كەلەمىز. «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەلىمىزدە تسيفرلى ينفراقۇرىلىمنىڭ جانە ءىت-ەكوجۇيەسىنىڭ دامۋى قامتاماسىز ەتىلىپ, تۇرعىنداردىڭ 85 پايىزىنىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعى ارتادى. ءبىز جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, 5 جىل ىشىندە وڭدەۋ سەكتورىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 1,5 ەسە ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەگاپوليستەر داۋرەنى ورنايدى
ءححى عاسىر ورتاسىندا دۇنيە جۇزىندە مەگاپوليستەردىڭ ءداۋىرى تۋىپ, ولاردىڭ اراسىندا باسەكەلەستىك ورنايدى. وسىنداي وي ايتقان ن.نازارباەۆ اگلومەراتسيانى دامىتۋ ستراتەگياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجامىنا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي ءىرى قالالاردا تۇراتىن حالىقتىڭ سانى 7 ملرد ادامعا جەتەدى. بۇعان قوسا, اگلومەراتسيالارعا حالىقتىڭ كوپتەپ شوعىرلانۋى ورىن الادى. وسىلايشا, مەگاپوليستەر ءداۋىرى تۋادى, ولاردىڭ اراسىندا ءوزارا باسەكەلەستىك بولادى. ينۆەستيتسيا, ۇزدىك اقىل-وي, تەحنولوگيالار ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ, وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالادى. ەكونوميكا ءۇشىن يدەيا مەن ءبىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعى ودان ءارى ارتا تۇسەدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
وسى رەتتە قازاقستان اگلومەراتسيانى دامىتۋ ستراتەگياسىن قولعا الىپ وتىر. بۇرىن ميلليون تۇرعىنى بار قالا جالعىز الماتى شاھارى بولسا, قازىر استانا مەن شىمكەنت وسى قاتارعا قوسىلدى. بۇل پروتسەسس ودان ءارى جالعاسا بەرەتىن بولادى. ياعني ەلوردامىز استانانىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا 5 شىلدە كۇنى ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان ەلدەردىڭ ءىرى قالالارىنىڭ فورۋمىن وتكىزۋ بەكەر قولعا الىنىپ وتىرعان جوق دەۋگە بولادى.
پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى جاھاندىق ترەندتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيانى, الەمنىڭ تازا ەنەرگياعا بەت بۇرعانىن اتاپ كورسەتتى.
ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيا, الەمنىڭ تازا ەنەرگياعا بەت بۇرعانى – جاھاندىق ترەند. سوڭعى 30 جىلدىڭ وزىندە جىل سايىن بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنەن الىناتىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كولەمى 13 ەسەگە ارتتى. 5 جىل ىشىندە كۇن پانەلدەرى ارقىلى ەنەرگيا الۋ قۇنى 2 ەسەگە جۋىق ارزاندادى.
لەكتروموبيلدەرگە دەگەن بەتبۇرىس بايقالۋدا. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگەر اۆتوپاركتى ەلەكتروكارلار الماستىراتىن بولسا, بۇل جەر بەتىندەگى اۋانى 200 جىل بۇرىنعى دەڭگەيگە دەيىن تازارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەگەن مەملەكەت باسشىسى الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى باستى ورىنعا تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى شىعىپ وتىرعانىن ايتتى.
– تابيعي رەسۋرستارعا الەمدىك سۇرانىستىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرى بۇگىندە ايتارلىقتاي باسىمدىققا يە بولا الماي تۇر, قازىر ول كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن جوعارى تابىستىڭ كوزى ەمەس. وسى ورايدا ەنەرگەتيكالىق نارىقتاردىڭ بارلىق ءىرى ويىنشىلارى, ياعني كورپوراتسيالار مەن ەلدەر جاڭا ەنەرگەتيكاعا كولەمدى ينۆەستيتسيالار سالۋمەن اينالىسۋدا,– دەدى پرەزيدەنت.
بۇدان ءارى ول 2017 جىلى ەلوردادا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە توقتالدى. ەلباسى ايتقانداي, قازاقستان جاڭعىرمالى ەنەرگيا الۋ پروتسەسىن دامىتۋدان تىس قالعان جوق.
– اتاپ ايتار بولساق, «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبىمەن تابىستى وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ەلىمىزدە «جاسىل» ەكونوميكانى جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا نەگىزگى بازا بولدى. جالپى, 2030 جىلعا قاراي ءبىزدىڭ ەنەرگيالىق بالانسىمىزداعى جاڭعىرمالى ەنەرگيا ۇلەسى 30 پايىزعا دەيىن ارتادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
باستاما بۇۇ اياسىندا قاراستىرىلۋى كەرەك
استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ بازاسىنداعى Global Challenges Summit 2018 كونگرەسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, مارتەبەلى مەيمانداردى وسى قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسۋعا شاقىردى.
– ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ورنىنا بۇگىندە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ سىزدەردى اتالعان قارجى ورتالىعىنىڭ اعىمداعى جىلعى 5 شىلدەدە وتەتىن رەسمي اشىلۋ سالتاناتىنا شاقىرامىن,– دەدى ەلباسى.
جالپى, پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندە شيەلەنىستى جاعدايلاردىڭ كوبەيگەنىنە جانە قازىرگى وركەنيەتتىڭ جاڭا جاھاندىق ترانسفورماتسياسىنا توقتالدى, عالامدىق دامۋدىڭ باستى-باستى بەس مەگاترەندىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا جوعارىدا اتالعانداي, ادام قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىن تسيفرلاندىرۋ, ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيا, جەر شارىنداعى تۇرعىندار سانىنىڭ جىلدام ءوسۋى, ۋربانيزاتسيا قارقىنى مەن سيپاتىنىڭ وزگەرۋى, سونىمەن قاتار جاھاندىق ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرۋى بار. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتالعان جاھاندىق 5 ترەند الەمدە ورىن الىپ جاتقان تۇراقسىزدىق جاعدايىنىڭ ارتا ءتۇسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى بولىپ سانالاتىنىن جانە G-Global باستاماسىن ۇسىنعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل باستاما G-7 جانە G-20 باستامالارىنا قاراعاندا, بارلىق ەلدەردىڭ پىكىرلەرى مەن مۇددەلەرىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, مەيلىنشە تەڭگەرىمدى شەشىمدەر تابۋدىڭ ناقتى تەتىگىنە اينالا الادى.
– وسى باسقوسۋدا ورنىقتى دامۋ, ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى قىسقارتۋ, حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ, جالعان اقپارات تاراتۋدىڭ, كريپتوۆاليۋتانى قولدانۋ مەن ونى رەتتەۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا بولادى. جاھاندىق داعدارىسقا قارسى شەشىمدەر ازىرلەۋ ىسىنە بۇكىل حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اتسالىسۋى قاجەت ەكەنىن ەسكەرىپ, بۇل باستامانى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى اياسىنداعى الاڭدا جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنامىز, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
ءسوز سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى شاراعا قاتىسۋشىلارعا تابىس تىلەپ, فورۋم جۇمىسى ناتيجەلى ءارى جەمىستى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
مارتەبەلى مەيماندار وي ءبولىستى
پلەنارلىق وتىرىستا بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى ەتيكا جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ توراعاسى پان گي مۋن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرۋگە وتە ءتيىمدى الاڭ ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ول دۇنيەجۇزىلىك ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ىسىمەن الەم ەلدەرى بىرلەسىپ اينالىسۋى كەرەكتىگىنە توقتالدى.
– بارلىق ساياسي كوشباسشىلاردى, بيزنەس جانە قوعام كوشباسشىلارىن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋگە, حالىقارالىق ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتۋگە شاقىرامىن,– دەدى پان گي مۋن.
ايگىلى فيزيك, فۋتۋرولوگ ميتيو كاكۋ بولسا بولاشاقتا مەديتسينا سالاسىن رەۆوليۋتسيا كۇتىپ تۇرعانىن جەتكىزدى.
– مەن الداعى 30-100 جىلعا قاتىستى وپتيميستىك كوزقاراستامىن. بولاشاق 30 جىلدا كومپيۋتەرلىك چيپتەر وتە ارزان تۇراتىن بولادى. كومپيۋتەر ءسوزى اعىلشىن تىلىنەن جوعالادى. ينتەرنەتتى ءتىپتى كوز لينزالارىندا دا قولدانۋعا بولادى. ول جارق ەتسە, ءسىز ونلاين تارتىپتە ينتەرنەتكە شىعا الاسىز. سونىمەن قاتار مەديتسينا رەۆوليۋتسيالاندىرىلادى. سەبەبى چيپتەر تەگىن بولادى. شاعىن عانا ميكروسكوپيالىق چيپتەر ءسىزدىڭ ىشكى اعزالارىڭىزدى فوتوسۋرەتكە تۇسىرەدى. بۇل دا ادام جاسىن ۇلعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونىمەن قاتار الداعى جاقىن بولاشاقتا ادامزات بالاسى ترانسپلانتاتسيالاۋعا ارنالعان ورگانداردى زەرتحانالاردا ءوسىرىپ, دامىتا الادى. ءسىز ءوز باۋىرىڭىزدى زەرتحانادا دامىپ-جەتىلگەن باۋىرعا الماستىرا الاسىز. سول سياقتى بۇل چيپتەر دە ينتەللەكتۋالدى بولادى, – دەدى عالىم.
سيليكون القابىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعاسى ستيۆ ۆوزنياك ءوزىنىڭ العاشقى كومپيۋتەر قۇراستىرۋىنا كىمنىڭ ىقپال ەتكەنى تۋرالى باياندادى.
– بالا كەزىمدە ءوز كومپانياسىن قۇرعان جاس ينجەنەر تۋرالى كىتاپ وقىدىم. بۇل ماعان قاتتى اسەر ەتتى. مەنىڭ اكەم دە ينجەنەر بولاتىن. ءبىر كۇنى اكەم ماعان بولاشاقتا تەز جۇمىس ىستەيتىن كومپيۋتەر بولاتىنىن, ونىڭ سول كەزدەگى كومپيۋتەرلەردەن قىمبات بولاتىنىن جەتكىزدى. سوندا «ونى قۇراستىراتىن ينجەنەردىڭ ءبىرى مەن بولاتىن شىعارمىن» دەپ قيالعا بەرىلدىم. سودان كەيىن مەن ارنايى كلۋب قۇردىم. وندا پروفەسسورلار, قاراپايىم ستۋدەنتتەر بولدى. ءبىز «تەز جۇمىس ىستەيتىن دەربەس كومپيۋتەردى قالاي جاساپ شىعارۋعا بولادى» دەگەن تاقىرىپتا ءوزارا پىكىر الماستىق, ونى جاساپ شىعارعىمىز كەلدى. اقىرى وسى ارمانىمىز جۇزەگە استى,– دەدى ستيۆ ۆوزنياك.
«جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ جايى تالقىلاندى
فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان اسا ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. وعان بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, جاھاندىق «جاسىل ءوسىم» ينستيتۋتىنىڭ توراعاسى پان گي مۋن, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى راە كۆون چۋنگ, بۇۇدب-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى نوريماسا شيمومۋرا, فرانتسيانىڭ يندۋستريا, ەنەرگەتيكا جانە تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى ءمينيسترى ەريك بەسسون سەكىلدى تانىمال الەمدىك ساياساتكەرلەر, قازاقستان تاراپىنان ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ, قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى ءا.نازارباەۆا جانە «جاسىل» تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءراپىل جوشىباەۆ قاتىستى.
سەسسيادا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ جانە قورشاعان ورتاعا زياندى اسەردى ازايتۋ, رەسۋرستاردى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى, «جاسىل ەكونوميكا» قۇرالدارىن ەنگىزۋ, جوعارى تەحنولوگيالىق جانە عىلىمعا نەگىزدەلگەن سالالارعا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. تۇراقتى دامۋ ساياساتىن العا جىلجىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن تاراپتاردىڭ مازمۇندى اشىق ديالوگى ءوربىدى.
ايتقانداي, استاناداعى «حالىقارالىق «جاسىل» تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار ورتالىعى» بيىل ەكسپو-2017 بازاسىندا قۇرىلعان بولاتىن. جيىندا ورتالىق قىزمەتى تانىستىرىلدى. ورتالىقتىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى – «جاسىل» مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ جانە الدىمەن قازاقستاندا سودان سوڭ ورتالىق ازيا ءوڭىرى ەلدەرىندە جاسىل تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ارقىلى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ. ورتالىق ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى ترانسفورماتسيالاۋ, «جاسىل» بيزنەسكە كوشۋ, ترانسفەرت جانە «جاسىل» تەحنولوگيالار مەن ۇزدىك تاجىريبەلەردى بەيىمدەۋ مىندەتتەرىن اتقارۋعا ارنالعان.
ال ءوز كەزىگىندە ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ق.بوزىمباەۆ وسى سالادا ەلىمىزدە اتقارىلعان شارالار, سونداي-اق الداعى جوسپارلار جايىن باياندادى. «كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن «جاسىل ەكونوميكا» مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ درايۆەرىنە اينالدى. «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ جىلدارىندا رەسۋرستاردى ۇنەمدەيتىن تازا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ قالالاردا ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋعا قولجەتىمدىلىكتى 94 پايىزعا جانە اۋىلدىق جەرلەردە 57 پايىزعا جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىنە كوزىمىز جەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ەكى ەسە ءوستى. قازىرگى زامانعا لايىقتى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزى قۇرىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قۋاتى شامامەن 460 مۆت بولادى دەپ كۇتىلۋدە. قولدانىستاعى كومىر ەلەكتر ستانسالارىندا زاماناۋي كۇلدى وڭدەۋ قۇرىلعىلارىن ەنگىزۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە قايتا وڭدەۋ 31 پايىزعا جەتتى», دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارىدا اتالعان ناتيجەلەرگە ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ سالالارىنا «جاسىل» ەكونوميكا ۇستانىمدارىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردىڭ جانە شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن كونسترۋكتيۆتى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلىپ وتىر. «جاسىل» تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل پروتسەستىڭ كەڭەيە تۇسەرىنە سەنىم ارتامىز. ورتالىق ەلىمىزدە جانە تولىقتاي العاندا ورتالىق ازيادا جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدىڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋى ءتيىس. قازاقستان جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ىزدەۋگە جانە ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇددەلىلىك تانىتاتىندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ق.بوزىمباەۆ.
اتالعان شارانىڭ قورىتىندىسىندا «قىزىلوردا وبلىسىندا قۋاتى 50 مۆت بايقوڭىر كۇن ەلەكتر ستانساسىن سالۋ» جوباسىن قولداۋ جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى, «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جانە «شەلل» كومپانياسى اراسىندا مەموراندۋمعا جانە بىرقاتار ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
اوك سالاسىنا قوماقتى قارجى قۇيىلادى
نەگىزىنەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اۋقىمىندا كوپتەگەن ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. سونىڭ بىرقاتارى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى بولدى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن, سونىڭ ىشىندە يتاليانىڭ «Crەموnini» («Inalca Eurasia Holding»), ءيزرايلدىڭ «M.A.D. Developing Agricultural Projects», اۋستريالىق «Cedar Meاts», امەريكالىق AGCO, قىتايلىق «Golden Camel GROUP LTD», وڭتۇستىك كورەيانىڭ «Hyundai Corporation», بريتاندىق «Dunbia» كومپانيالارىمەن جالپى كولەمى 300 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن مەموراندۋم جانە جول كارتالارىنا قول قويدى. اتالعان كومپانيالار اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر اراسىندا كوشباسشى بولىپ تابىلادى. ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالار قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن قارجى رەسۋرستارىن عانا ەمەس, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار ترانسفەرتىمەن دە قامتاماسىز ەتۋگە دايىن.
جوبالارعا قول قويىلعاننان كەيىن ينۆەستورلارمەن دوڭگەلەك ۇستەل فورماتىندا كەزدەسۋ وتكىزىلدى. اتالعان ءىس-شارانى اشقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قازاقستانعا تارتۋ, ونەركاسىپتىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالاسى بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ جىلدىق ءوسىم قارقىنى 104,5 پايىزدى قۇراپ وتىر. قازاقستاننىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ الەۋەتى مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ قورلارى ەلىمىزدىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋى ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. ەلباسى ەڭبەك ونىمدىلىگىن جانە وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى مىندەتتەر قويدى. ءىرى ترانسۇلتتىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ جەتكىلىكتى مولشەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق ينۆەستورلاردىڭ وزدەرى ەسەبىنەن دايىندالعان ونىمدەردى ودان ءارى ەكسپورتتاۋدى جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ال كاسىپكەرلىككە قولايلى جاعداي جاساۋ جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ اگروونەركاسىپتىك كەشەندە مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باسىم فاكتورى.
ەاەو ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدى
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) پەن يران اراسىندا ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى ۋاقىتشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. ناتيجەسىندە تاراپتار بىرقاتار تاۋارلار بويىنشا كەدەندىك باج سالىعىن 3 جىلعا دەيىن تومەندەتۋگە ۋاعدالاستى.
اتاپ ايتقاندا, يران 246 تاۋارعا, ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى 175 تاۋارعا تاريفتىك جەڭىلدىك جاسايتىن بولادى. ماسەلەن, قازاقستاننىڭ 102 ەكسپورتتىق تاۋارى بويىنشا يراندا كەدەندىك باج سالىعى تومەندەيدى. سونىڭ ىشىندە سيىر ەتى, قوي ەتى, سارى ماي, نوقات, بۇرشاق, جاسىمىق, ارپا, كۇرىش, وسىمدىك مايلارى, ماكارون ونىمدەرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, بولات پروكاتى, رەلستەر, اككۋمۋلياتورلار جانە تاعى باسقا ونىمدەر بار.
ءوز كەزەگىندە يران مەملەكەتى ەاەو-عا پىستە, قۇرما, ءىنجىر, مەيىز, اسشايان, اپەلسين, ليمون, لايم, كونديتەرلىك ونىمدەر, شىرىن تۇرلەرى, قۇرىلىس بوياۋلارى, لاكتار, ىدىس جۋ قۇرالدارى, كىلەمدەر, پلاستماسسا بۇيىمدارى سياقتى تاۋارلاردى 10 پايىزعا دەيىنگى جەڭىلدىكپەن تاسىمالداي الادى. ال الما, قيار, تومات سياقتى يراندىق ونىمدەرگە تەك ماۋسىمدىق, ناقتى ايتقاندا, قاراشا مەن ناۋرىز ارالىعىندا عانا جەڭىلدىكتەر بەرىلمەك.
يرانعا شىعارىلعان قازاقستاندىق ونىمدەر ەكسپورتى ۇلەسىنىڭ ارتۋى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتىڭ جاندانۋىنا جول اشاتىنى ءسوزسىز. اتالعان مەملەكەتپەن اراداعى تاۋار اينالىمى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 170 ملن اقش دوللارىن قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 70 پايىزعا ءوسىم كورسەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا تاراپتار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ەرەجەلەرىنە سايكەس ەركىن ساۋدا ايماعى تۋرالى تولىق فورماتتى كەلىسىمگە كوشۋدى قاراستىرماق.
بۇعان قوسا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازاقستان تاراپىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين, سونداي-اق ارمەنيانىڭ ۆيتسە-پرەمەرى تيگران اۆينيان, بەلارۋستىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى ۆاسيلي ماتيۋشەۆسكي, قىتايدىڭ مينيستر دارەجەسىندەگى xالىقارالىق ساۋدا وكىلى فۋ تسزين, قىرعىستاننىڭ ۆيتسە-پرەمەرى زاميربەك اسقاروۆ, رەسەيدىڭ ۆيتسە-پرەمەرى دميتري كوزاك جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى تيگران ساركيسيان كەلىسىمدى رەسىمدەۋ شاراسىنا قاتىستى.
ودان كەيىن ەاەو ەلدەرىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرىنىڭ جانە قىتايدىڭ مينيستر دارەجەسىندەگى xالىقارالىق ساۋدا وكىلىنىڭ قاتىسۋىمەن «ەۋرازيا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قالاي قۇرۋعا بولادى؟» دەپ اتالاتىن پانەلدىك وتىرىس ءوتىپ, وندا جوعارىدا اتالعان قۇجات توڭىرەگىندە پىكىرلەر ايتىلدى. ءوز سوزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ توراعاسى ت.ساركيسيان قازىرگى تاڭدا قىتايمەن تاۋار اينالىمى 100 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىنىن, ەاەو-نىڭ ەكسپورتى 40 پايىزعا ارتقانىن ايتتى.
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن ۇسىنۋ بارىسىندا بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋعا مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرگەن بولاتىن. بەكىتىلگەن كەلىسىمشارت نەگىزىندە ەكى جاقتا دا تاۋار اينالىمىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتىپ, تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ۇلعاياتىنى تۇسىنىكتى. قىتايمەن جاسالعان ورتاق كەلىسىم ءبىر باعىتتا شەكتەلمەي, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنداعى تاۋار اينالىمى قامتىلىپ وتىر. بۇل رەتتە, دسۇ-نىڭ تالاپتارىنا باعىنىپ, ەرەجەلەرىن ەسكەرەتىنىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون. قىتايمەن جاسالعان ورتاق مامىلە نەگىزىندە وداققا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا كەدەندىك كەلىسىمدەردى ناقتىلاپ, قۇجاتتاردى رەتتەۋ الداعى 60 كۇن ىشىندە ءوز شەشىمىن تابادى. ەكىنشى ماسەلە سانيتارلىق جانە فيتوسانيتارلىق شارالارعا قاتىستى بولىپ وتىر. كوپ جاعدايدا تاۋارلاردىڭ شەكارالاردا تەكسەرىلۋى ءبىرشاما ۋاقىتقا سوزىلادى. وسى ماسەلەنى بىرجاقتى شەشۋ ءۇشىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانعان. ورتالىقتا ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىن ەنگىزۋ دە نازارعا الىنادى. جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, كولىك, ءوندىرىس, تەxنولوگيالار, يننوۆاتسيالار, اقپاراتتىق-تەxنولوگيالىق ينفراقۇرىلىم, قارجى مەن قورشاعان ورتا سالاسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. قازىردىڭ وزىندە قىتايلىق ارىپتەستەرگە كولىك سالاسى بويىنشا 40 جوبانى قاراستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. كەلىسىمدە كەدەندىك جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعان. نەگىزگى ماقسات – ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, قارىم-قاتىناستىڭ ناقتى جولدارىن بەلگىلەۋ, ورتاق جوبالار ءۇشىن ءتيىمدى جاعداي جاساۋ, – دەدى ت.ساركيسيان.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار ماميننىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى قىتايمەن بىرلەسكەن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنا 5 جىل تولادى. ونىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ وڭىرلەرىندە ينفراقۇرىلىمدىق باستامالار ىسكە اسىپ وتىر. ەكى جىل بۇرىن باستالعان «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي ءدالىزى اياسىندا, اۆتوموبيل جولدارىن جاقسارتۋ باعىتتارى بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا.
قىتايدىڭ مينيستر دارەجەسىندەگى xالىقارالىق ساۋدا وكىلى فۋ تسزين ءوز كەزەگىندە, ءوزارا ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنىڭ اسا ماڭىزعا يە ەكەنىنە توقتالىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىندەرىن دە باسا ايتتى. سونىمەن قاتار ول اەف اياسىندا ينفراقۇرىلىمدى تسيفرلاندىرۋدى جۇيەلەۋ بارىسى كەڭىنەن تالقىلاناتىنىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قىتايدا بۇگىنگى كۇنى ەلەكتروندى كوممەرتسيا جاقسى دامىعان, تەك ينتەرنەت ارقىلى ساۋدا جاساۋدان تۇسەتىن پايدا 100 ملن دوللاردى قۇرايدى. قىتايدىڭ ساۋدا-ساتتىق الاڭىندا ەۋروپا مەن اقش-تىڭ ۇلەسى باسىم. ەندى بۇل تىزىمگە ەاەو قوسىلىپ, ساۋدا نارىعىن ينتەرنەت ارقىلى جۇرگىزۋ ءىسى دە كەلىسىم ارقىلى وڭ شەشىم تاپتى.
رەسەي فەدەراتسياسى ۆيتسە-پرەمەرى دميتري كوزاك ءوز سوزىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ەنەرگەتيكا ماسەلەسىنىڭ شەشىم تابۋىنا نەگىز بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى مەن ەۋرووداق جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى بايلانىستىڭ ارتۋى ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋدىڭ تەتىگىنە اينالاتىنىن ايتقان بەلارۋستىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەرى ۆاسيلي ماتيۋشەۆسكي, جىبەك جولى جوباسى يندۋستريالىق پاركتىڭ جۇمىسىن جەدەلدەتۋگە ىقپال ەتەتىنىنە توقتالىپ, قول قويىلعان قۇجات اياسىندا باسىمدىق بەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بولاشاعى باياندى بولارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
وزەكتى تاقىرىپتار تالقىلاندى
استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بازاسىنداعى Global Challenges Summit 2018 بارىسىنداعى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك تاقىرىبىنا ارنالعان پانەلدىك سەسسيادا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى اتو براۋن قازاقستاندا سوڭعى 20 جىلدا كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەندەگەنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا كوپتەگەن ەلدەردە كەدەيلىكپەن كۇرەس جولدارى قاراستىرىلماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستار ارتىپ, جاعداي ۋشىعۋدا. اتو براۋن قازاقستاندا سوڭعى ەكى ونجىلدىقتا كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى تومەندەگەنىمەن, بۇل ماسەلەدە نازارعا الاتىن تۇيىتكىلدەر بارىن دا اتادى. ولاردى شەشۋ ءۇشىن قازاقستان ءوز حالقىنىڭ 65 پايىزىن قۇرايتىن ورتا تاپقا ءمان بەرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار قارجى ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى تۇراقتى وكىلى اتاپ وتكەندەي, دۇنيەجۇزىلىك بانك ءوز زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە وتە كەدەي كوپتەگەن مەملەكەتتەردە سوڭعى جيىرما جىلدا ءبىرشاما ەكونوميكالىق ءوسىم بايقالعان.
مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ بارىسىن تالقىلايتىن پانەلدىك پىكىرتالاس بارىسىندا گريگوري ۆىگون, وليۆە لازار, نيكولاي گوربان, ولەگ كارپۋشين سىندى ماماندار پىكىر الماستى. وندا دۇنيە ءجۇزى تۇتىناتىن قۋاتتىڭ 85 پايىزى مۇناي مەن گازدان جانە كومىردەن الىنادى دەگەن اقپارات ايتىلدى. ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, الەم ەلدەرى قۋات كوزىن بالامالى ەنەرگيادان الۋدى كوزدەيدى. مۇناي مەن گازعا, ۋران مەن كومىرگە باي قازاقستان دا «جاسىل» ەكونوميكانى تولىق قۋاتتايدى. ال ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس 2040 جىلعا قاراي 70 پايىزعا دەيىن ارتپاق.
فورۋم بارىسىندا قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ارقىلى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى دا نازارعا الىندى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆ وسى ورايدا ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىس ىستەيتىنىن, وندا بريتاندىق قۇقىقپەن تەك بريتاندىق سۋديالاردىڭ قىزمەتى ينۆەستورلاردىڭ سەنىمدەرىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن مالىمدەدى. قايرات كەلىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك بانك كەلتىرگەن اقپاراتتا قازاقستان ماكروەكونوميكالىق ءوسىم بويىنشا جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن. ونىڭ ىشىندە سوڭعى جىلدارى جەكەلەي ينستيتۋتتار جۇمىسىنىڭ جاندانۋى, قارقىندى دامۋى بايقالادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۇستەم قۇرمانوۆ Global Challenges Summit 2018 فورۋمى بارىسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا جالپى سوماسى 300 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيتىن قۇجاتقا قول قويىلعانىن مالىمدەدى.
مازمۇندى وتكەن العاشقى كۇن
اەف-ءتىڭ العاشقى كۇنىندە تالقىلانعان تاعى ءبىر تاقىرىپ – «جاھاندىق ەكونوميكالىق سىن-تەگەۋرىندەر جاعدايىنداعى سالىق جانە بيۋدجەت ساياساتى». بۇگىندە ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ باسەڭدەۋى مەن ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار باعاسىنىڭ ءتۇسۋى نارىققا دەگەن باسەكەلەستىكتى كۇشەيتىپ, قورعاۋ شارالارىن ىنتالاندىرادى. بۇل پروتەكتسيونيزمنىڭ ماڭىزدى شيىرشىعىنا اينالا ما نەمەسە قانداي دا ءبىر ساتتە توقتاي ما – بۇل ازىرگە سۇراق كۇيىندە قالىپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتا قالىپتاسقان ۇردىسكە قاراعاندا, ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرى جاھاندىق وزگەرىستەرگە دايىن بولۋعا جانە تەحنولوگيالىق سالالاردى ىنتالاندىرۋ ۇدەرىستەرىن باستاۋعا ءتيىستى.
وسىنداي ءىس-قيمىلداردىڭ ۇتىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى ەكونوميكانىڭ باسىمدىقتى سالالارىن سالىقتىق ىنتالاندىرۋ بولۋى مۇمكىن.
اتالعان قايتا قۇرۋلار بارىسىندا قازاقستان مەن باسقا دا مەملەكەتتەر قانداي سالىق ساياساتىن تاڭداۋلارى ءتيىس جانە جاڭادان تۋىنداعان جاعدايلاردا قانداي ماسەلەلەر مەن مۇمكىندىكتەر بار؟ دوڭگەلەك ۇستەلدە, مىنە, وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وي-پىكىرلەر ورتاعا سالىندى.
ءيا, الەمدىك تاجىريبەدە كەپىلدەندىرىلگەن دۇرىس شەشىمدەر گالەرەياسى جوق, ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر ساتتە جانە بەلگىلى ءبىر جاعدايدا عانا وزەكتى. بىراق سونىمەن بىرگە العا ۇمتىلۋدىڭ تابىستى كەيسى بار, سولاردىڭ جارقىن مىسالدارىنىڭ ءبىرى – قىتايدىڭ ەكونوميكالىق عاجايىبى. دەسە دە, قىتاي ەكونوميكاسى كاپيتالدىڭ جىلىستاۋى, مەملەكەت قارىزىنىڭ ءوسۋى جانە حالقىنىڭ قارتايۋى سەكىلدى ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلەدى. قىتاي «ورتاشا تابىس قاقپانىنان» قاشا الا ما؟ ءوسىمنىڭ جاڭا كوزدەرىن قايدان تابۋعا بولادى؟ اەف اۋقىمى بۇل تاقىرىپتى دا نازاردان تىس قالدىرمادى. بۇل رەتتە الەمگە تانىمال ساياساتكەرلەر «قىتاي نەنى جاسىرادى؟ ەۋرازيا ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن قيىندىقتارى» اتتى پانەلدىك پىكىرتالاستا قىتاي ەكونوميكاسى جايىندا وي ءوربىتتى.
اەف اياسىندا وتكەن «تەڭىزگە شىعاتىن جولدارى جوق دامۋشى ەلدەردەگى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ» بويىنشا پىكىرتالاس تا وتە تارتىمدى ءوتتى. وندا ايتىلعانداي, اۋماقتا تەڭىزگە شىعار جولدىڭ جوقتىعى, وقشاۋلانۋ جانە الەمدىك نارىقتان قول ءۇزۋ, جوعارى كولىكتىك جانە ترانزيتتىك شىعىندار تەڭىزگە شىعۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق 32 دامۋشى ەلدىڭ (LLDCs) جالپى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە كۇردەلى شەكتەۋ سالادى. ال LLDCs حالىقارالىق ارەنادا جوعارى شىعىنداردى ازايتۋى جانە جالپى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋى وزىنە بىرقاتار سىن-تەگەۋرىن جۇكتەيدى. «ونداعى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي ۇسىنىستار مەن مۇمكىندىكتەر جاساۋعا بولادى؟ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا جىلدام قول جەتكىزۋ جولىندا LLDCs مۇددەسى ءۇشىن كولىكتىك بايلانىستار مەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى كولىكتە حالىقارالىق قولداۋدى كەڭەيتىپ, ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ كەرەك پە؟ تەڭىزگە شىعار جولدارى جوق ەلدەر ءۇشىن قانداي كومەك بولۋى ءتيىس؟» دەگەن ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلاندى.
جالپى, فورۋم اياسىندا جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ بارلىعى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاندى. ماسەلەن, «ون ميللياردقا جۋىق ادامزاتتى اسىرايتىن تەحنولوگيالار», «الەمدىك ەكونوميكانىڭ باسەڭدەۋى. ترەند پە الدە اۋىتقۋشىلىق پا؟», «جاسىل ەكونوميكا». كەدەرگىلەر جانە ەنگىزۋگە ىنتالاندىرۋلار», «باسقا اقشا. رەتتەۋشى قالاي ءۇن قاتۋى ءتيىس؟», «عارىش, الەمدىك تەڭىز جانە اتموسفەرا. ەلىمىزدى جانە عالامشاردى تولىق تازالاۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋ» ء«ۇشىنشى الەمدىك سوعىستى قالاي بولدىرماۋعا بولادى؟» «مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ وڭتايلى شەگى. ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟», «ەكولوگيالىق ستاندارتتار, ينۆەستيتسيالار مەن ساۋدا. قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن سىن-تەگەۋىرىندەر مەن مۇمكىندىكتەر» سياقتى جاھاندىق ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, ءتۇرلى ۇسىنىستار ايتىلدى. سونداي-اق «كريپتوۆاليۋتا ميللياردەرلەرى بولاشاق ەليتاسى بولا ما؟», «ۇلكەن ەۋرازيا قۇرىلا ما؟ گەوەكونوميكانىڭ سىندارلى سىن-تەگەۋرىندەرىنە جاۋاپ ىزدەۋ», «بيرجانىڭ جاڭا كەلبەتى. قارجى الاڭدارى قالاي وزگەرەدى؟» دەگەندەي قارجىلىق ماسەلەلەر دە تىلگە تيەك ەتىلدى.
جالپى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ العاشقى كۇنى قامتىلعان شارالار اۋقىمى وتە كەڭ. ءبىر كۇن ىشىندە بىرنەشە ماڭىزدى پانەلدىك پىكىرتالاستار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, تانىستىرىلىمدار ءوتىپ, وندا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى تاقىرىپتار تەرەڭىنەن تالقىلاندى. ايتالىق, فورۋم جۇمىسىنا جالپى 500-گە جۋىق سپيكەر قاتىسىپ جاتقانى دا شارانىڭ سالماعىن سيپاتتايدى. ال بۇل وسىمەن ون ءبىرىنشى رەت ءوتىپ جاتقان فورۋم ءۇشىن رەكوردتىق كورسەتكىش. فورۋم بۇگىن جانە ەرتەڭ دە جالعاسىن تابادى
ارنۇر اسقار,
دينارا بىتىك,
