ءتاتتى جۇتىپ, اششى تۇكىرگەندەي, الدانىپ قانى توگىلگەندەي كەزدە جەتىم دەپ جەبەۋشى كەم ەدى. سوسىن دا تۇڭىلۋدەن شارشاعانداي, ومىردەن باز كەشىپ, تىرلىگىنەن قاجىعانداي قالپى بار. جاستىعىن ويلاسا كوكىرەگى قارس ايىرىلار, قان جىلار. جاراتقانعا سىيىنادى, ۇرپاعىنا ازابىن تاپتىشتەپ ايتپايدى. قۋانىشتان ەسى شىعار سيرەك كەزىندە دە وزگەلەرگە ۇقساپ شالقىپ كەتپەيدى. ىزا-اشۋىنا دا ەرىك بەرگىسى جوق. ەسىندە تۇرادى تاۋ باۋىرى, ەلسىز وڭىردە قالعان ەكى ولىك. ەكى مولا. ەرجىگىتتىڭ اكەسى, اناسى. سۇرگىن كەزەڭ, اجالىنان بۇرىن كىسى قولىنان ءولۋى. ماڭدايىنداعى قوس جانارى ءبارىن كوردى. پاك جانى شوشىدى. اشتىق كەزى, قورقىنىش, ۇرەي. تاۋ باۋىرىن تۇرتكىلەپ, اناسىمەن بىرگە ادال ءشوپتىڭ تامىرىن جەپ جان ساقتاۋ. جەتىمسىرەۋ, كىسىگە قاراۋعا جاسقانۋ, ءتىلىن جۇتقانداي سويلەۋدەن قورقۋ. ەرجىگىتتى اۋىر وي ءتۇرلى-ءتۇرلى ساققا جۇگىرتىپ اربايدى. ءبىر ءسات ءتىل قاتپاي تاۋعا قاراپ تەلمىرەدى.تاۋ دا ءۇنسىز, مولا دا ءۇنسىز. وي ارپالىسىنا بەرىلىپ تۇرىپ اپتاپتان تەرشىدى , ماڭدايىنىڭ تەرىن ءسۇرتتى. تىنىسى تارىلدى ما, اۋزىنا ءسوز تۇسپەدى. سول مينوتتە ۇلكەن ۇلى ارداق اۆتوكولىگىندەگى بوشكەدەن ەكى شەلەك سۋدى اكەلىپ مولا باسىنداعى تەرەكتىڭ تۇبىنە قۇيدى. ۇلىنىڭ قىرانداي قايراتىنا ءسۇيسىندى دە:
– تاعى دا سۋ اكەل, اپتاپتا سۋعا ءبىر قانسىن تەرەك, – دەدى دە, ىشتەي اكەم مەن انامنىڭ ارۋاعىنا كولەڭكە بولىپ جايقالىپ ءوسسىن تەرەك دەپ ويلادى. – و دۇنيەدە «اكەنىڭ ەڭبەگىن, اناڭنىڭ اق ءسۇتىن اقتادىڭ با؟» – دەگەن ساۋال بولادى دەسەدى. ۇلىم ەسىڭدە بولسىن. اكەمە, اناما ادال قىزمەت ەتتىم دەپ ماقتانۋدى ماڭدايىما جازبادى. بار قىزمەتىم باسىن قارايتىپ, دۇعا تيگىزۋ بولعانى عوي.
– اكە ەسىمىن جالعاستىردىڭ. اتاعىنا جامانات, كىر كەلتىرمەسەڭ ارۋاق ريزا شىعار, – دەدى وتكىر قوڭىر كوزدى ارداق اكەسىنىڭ جانىن جەگەن وكىنىشىن ۇمىتتىرعىسى كەلىپ. ەرجىگىت ۇلىنىڭ سوزىنە توقتاپ يىعىن باسقان ءزىل جەڭىلدەپ, تۇلا بويى ازداپ سەرگەك تارتقانداي قالىپقا ءتۇستى دە, كەنەت مەلشيگەن تاۋ اراسىندا كەر بەستى اتىمەن اڭ قاعىپ جۇرگەندەي ەلەس كوز الدىنان جۇگىرىپ وتكەندەي بولدى. اڭ قاعۋ قىزىعىندا دوسى قايسى, دۇشپانى قايسى, ءبارى دە ەسىنەن شىقتى ما ەكەن. ءتۇرلى وقيعالاردى تابيعات ايتپايدى. اناسى عانا كەي-كەيدە كوزىنىڭ جاسىن سىعىپ وتىرىپ سول ءبىر قارعىس اتقان شاڭقاي ءتۇستى سىزدىقتاتىپ ايتۋشى ەدى. ونىسى قايعى-شەرىن تارقاتقىسى كەلىپ, بويىن جەڭىلدەتىپ, ۇرپاعىن وسىرۋگە ىنتىعىن ارتتىرۋى ءۇشىن بولار. كەنەت بوگەلىپ, ءسوزىن جۇتىپ, ناركەس كوزى جاۋتاڭداپ قامىعىپ قالادى. اق ءسۇتىن ايعا ساۋعان انا قارعىسى قاتە كەتپەيدى دەگەندى ايتا الماي بوگەلە مە؟ ءۇمىت بەكەر ...ەركىندىك وتىرىك ...قارعىس اتقاندار كىسى قانىن شاشىپ جاتقاندا...سەنىم جوق ...جاقسى مەن جايساڭدارىن قىرىپ جاتقاندا ...قانتوگىستى كورىپ ءداتىڭ شىداپ قالاي ەرتەڭگى ومىردەن ءۇمىت ەتە الاسىڭ؟ انانىڭ تىرلىكتەن كۇدەرىن ۇزدىرمەگەن ۇرپاعى عانا ەدى.. كىرپىگىنە ىلىنگەن جاستى ساۋساعىمەن سيپاپ, قارعىس اتقان وقيعاعا تولقىپ, كوز الدىنان تولقىن-تولقىن وتكىزىپ وتىردى...
جەتىمنىڭ ەسى ەرتە كىرەدى, قيىندىقتى جەڭۋگە تاس-ءتۇيىن دايىن تۇرادى. ەرجىگىتتىڭ دە كوزىمەن كورگەندەرى ميىندا ساقتالعان-دى. ەرەيمەننىڭ سۇلۋ تابيعاتىن قاناعات تۇتپاي, تاۋدان اققان بۇلاقتىڭ سىلدىرىن ەلەمەگەندەي, بۇگەجەڭدەپ اقساي باسقان, ساقال, مۇرتى اق قۋداي جۇدەۋ قارت ءتىرى ەكەنىن كەنەت ەسىنە الىپ: « بەرمەسە دە باي جاقسى, جەمەسەڭ دە ماي جاقسى» دەپ كەكەتىپ, قارعاپ, سىلەپ ەلىن باققان بايلاردى قۇرتىپ جولىمىز بولادى دەپ قۋانعانداي ەدىك. ەندى ءولىپ, ءتىرى قالعانىمىز كەڭەستى قارعاپ قۇلاتىپ المالىق, دەپ كۇبىرلەيدى. بار ءوشىن كىمنەن الارىن بىلمەي, اۋزىنا كەلگەنىن ايتا بەرەتىن ەسالاڭ دەمەڭىز. اشىققان ادامنىڭ قاباعى جابىلعانشا كوزى وڭمەنىڭنەن وتەردەي وتكىر بولاتىنىن ەرجىگىت ءبىرىنشى رەت بايقاسا دا قارعىس دەگەن ءسوز اناسىنىڭ ايتقان اڭگىمەسىنە تىرەلەدى. پەندە ولەر جەرىن بىلسە دە سوعان باس تىگە الماي ارپالىسادى ەكەن-اۋ. اكەسى وسىلاي ويمەن قاجىپ جانتالاستى ما؟ اجال قۇيىنداتىپ ۇيتقىپ تۇرعاندا اسپانعا ۇشساڭ اياعىڭنان تارتىپ, جەرگە سىڭسەڭ شاشىڭنان سۇيرەپ شىعىپ ءبىر وقپەن ولتىرە سالارىن ءبىلدى. جۇمىر جەرگە قاراقان باسى سىيماي تۇرعانىن ۇعىپ قورعانعىسى كەلدى. ونىسى جانۇياسىن امان ساقتاۋعا جانى تىرناعىنىڭ ۇشىنا تىرەلگەندەي الاسۇرۋى ەدى. بارماق شايناتقان ۇرەي الدىنداعى دارمەنسىزدىك. ونى ولەڭمەن دە ايتىپ كەتكەن:
قايتەيىن , مىنا زامان قۇيىندادى,
ماڭدايعا جايساڭ تىرلىك
بۇيىرمادى.
ىشەر اس, كيەر كيىم بولماعان سوڭ,
قانىشەردەن راحىم كۇتىپ سىيىنبادىم.
قانىپەز قاسىمىزدان تابىلىپ تۇر,
تۇرمەگە تالاي جايساڭ جابىلىپ تۇر.
ىشتەن شىققان ەسەرلەر ەلدى كەزىپ ,
جاۋلاردى اتامىن دەپ قاعىنىپ تۇر.
قارا مىلتىق اۋزىندا جانىم قالدى,
تىنتكىلەپ جيعان, تەرگەن بارىمدى الدى.
سودىرلار سويقانداتىپ جۇگىرىپ ءجۇر,
جالپاق ءورت جايپاپ كەتتى جالىندارى, − دەگەن اكە ءسوزى ەرجىگىتتىڭ بويتۇمارىنداي ەدى.
«الگى ءسۇرىنىپ, جىعىلىپ تەنتىرەپ جۇرگەن البا-جۇلبا قارتتى باستىقتىڭ ءۇيىنىڭ الدىندا قاسقىر يتتەرى تالاپ ءولتىرىپتى» دەگەندى اناسى مەن ناعاشى اجەسىنىڭ قايعىرىپ ايتىپ وتىرعانىنان ەستىدى. مارقۇمنىڭ رۋحى كەزىپ كەتىپ قۇدايدان بەزگەندەرگە قارعىس ايتىپ ء جۇر مە, كىم ءبىلسىن؟ ەرجىگىت بالاڭ جاستاعى قايعىلى وقيعانى, ءبىردىڭ ەمەس-اۋ, جۇزدەردىڭ, مىڭداردىڭ قاسىرەتىن نەگە ەسىنە الا بەرەدى. ونىسى اكەسىن جوقتاۋى ەكەنىن, ءبىر قايعىنى قوزعاسا, مىڭ قايعى قوزعالاتىنىن تۇسىنەرسىز.
تۇسىنگەندە قانداي! قاپتاعان ادام-جىرتقىشتار جەردى سىلكىندىرىپ, قارا مىلتىقتى توسەپ, رەسپۋبليكاداعى ون التى وبلىس, جيىرما ءبىر قالا, ەكى ءجۇز ءۇش اۋدان, 2672 اۋىلدىق كەڭەس بويىنشا (سەگىز مىڭداي قىرىق, ەلۋ ءۇيلى ەلدى مەكەندەر) 1932 جىلعى اشتىق باستالار الدىندا 278,2 مىڭ ء ىرى قارا, 549,4 مىڭ قوي, ەشكى, 63,5 مىڭ جىلقى, 48,9 مىڭ شوشقا, 16,6 مىڭ تۇيە بولسا (ف.141.وپ. 9 ل. 64-65, 69), بايلاردى تاركىلەۋدەن كەيىن 40 ميلليون ءتورت ت ۇلىك مالدان 1933 جىلعى ساناقتا ءتورت-اق ميلليون مال قالعان ەكەن. حالىق مالسىز كۇنكورىستەن ايىرىلىپ, قارا جولدىڭ قوس قاپتالى تولعان ولىككە اينالدى. قاندى اۋىز ز ۇلىمدارعا السىزدەر ءومىرىن بەرىپ, ءدۇيىم ەلدە ۇرەرگە يت, تىگەرگە تۇياق قالمادى. جازالاۋشىلار مەن قارالاۋشىلار ادام قانىن ساي-سالامەن اعىزىپ, تەڭىزدەرگە قۇيعانداي قىرعىندى جۇرگىزىپ جاتتى.
يتكە تالانىپ اشتان ولگەن قارتتىڭ قالتاسىنان شىققان قاعازداعى ءسوزدى اۋىلداستار وقىپتى. ول ءسوز ەرجىگىتتىڭ دە ەسىندە قالعان: «جان-جاعىمدا جاڭارىپ قازىلعان كور, جاقسىلىق جوق, ەڭبەك ەش, تۇزىم سور. ساياسات دەگەنى ەزۋدى ءتىلىپ تاستادى. بۇ زاماننىڭ جارالعان ادامى اياۋسىز قور. «كۇنشالعانعا» بۇلت تۇنەپ كوشكەن ەدى, ز ۇلىمدار كوممۋنيزم دەپ بوسكەن ەدى. قارا داۋىل قاسىرەت تونگەن شاقتا, كوكىرەكتى اجال وعى تەسكەن ەدى»-دەپ جازىپتى. بۇل مىڭدار, ميلليونداردىڭ كوز جاسى, تاريحتىڭ قالىڭ قايعىسى. ونى ازسىنساڭ, دۇنيەجۇزىلىك ەكىنشى سوعىستىڭ قاندى قىرعىنىندا باتىرلار ءوز جانىن قيىپ, ۇرپاق تىنىش ءومىر ءسۇرسىن دەگەن ءۇندى جاڭعىرىقتىرىپ قالدىردى. تالاي انالار كوز جاسىن سىعىپ, ۇلدارىن سوعىسقا اتتاندىردى. قازاق تاريحىندا جالعىزدى جاۋعا شاپتىرماسا, بۇل سوعىستا تالايلار جالعىزىنان ايىرىلدى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەر» دەپ ءبىرىن-ءبىرى تەكتەن-تەك جۇباتقانىمەن ءولى ورالار ما؟ سولاردىڭ ءبىرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اقادىلدىڭ اناسى جالعىزىنان ايىرىلىپ زارلاپ قالدى. ەرجىگىتتىڭ اناسى دا: «اكەڭ جالعىز ەدى, وكىمەت جاۋىن قۇرتامىز دەپ سۋماڭ قاققان ءجاۋمىت قۇزعىننان اجال تاپتى» دەپ كوز جاسىن توگەتىن-ءدى. ءتۇرلى قىرعىننىڭ سەبەبىن ايتۋعا ءتىل بايلانعان ۇرەيلى كەزدىڭ وقيعاسى جەتەرلىك.
وسىنداي وي تولقىندارى ەرجىگىت قارتتىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. ءيا, زۇلماتتى جىلداردىڭ زارى ۇمىتىلمايدى.
تابىل قۇلياس,
جازۋشى
