سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
جەڭسىك اس جەتكىلىكتى مە؟
وسىنداي جايتتاردى ەسكەرگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ 2008 جىلى استانا قالاسى مەن اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدەرىنە, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترىنە استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋدى اتاپ تاپسىرعان بولاتىن. بۇگىندە ەلوردانى ءتيىستى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتۋ شاھاردى دامىتۋداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلادى.
تاياۋدا عانا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ بارىسى تالقىلانعان جيىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى ەربولات دوساەۆ پەن ومىرزاق شوكەەۆكە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كەزەكتى مارتە تاپسىرعانى ەسىمىزدە.
«ناعىز تاۋەلسىز مەملەكەت – ءوزىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتە الاتىن مەملەكەت. ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلمىز. سوعان قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن وزىمىزدە بار ەت, شۇجىق, كوكونىس, جەمىس-جيدەكتى شەتەلدەن اكەلەمىز. ونىڭ ءبارىن 100 پايىز قامتۋ قيىن ەكەنىن تۇسىنەمىن, بىراق جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
قازىرگى تاڭدا قالا اكىمدىگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. جوبا ەلوردانىڭ عانا ەمەس, ورتالىق جانە سولتۇستىك ايماقتا قونىس تەپكەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى دەۋگە بولادى. سونىمەن قالالىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنان الىنعان دەرەكتەرگە كوز جىبەرىپ كورەيىك. بۇگىندە باس قالانىڭ اينالاسىن قورشاي ورنالاسقان ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ اياسىندا تاماق ونىمدەرىن وندىرۋمەن جانە وڭدەۋمەن شۇعىلداناتىن مىڭعا تارتا كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن.
باس قالانىڭ بازارلارىنىڭ سورەسىنە ەت, ماي, ءسۇت, ۇن تاعامدارى, وسىمدىك مايى, كوكونىس سىندى الەۋمەتتىك ماڭىزى ەرەكشە دەگەن 33 ءتۇرلى تاعام تۇراقتى تۇردە ءتۇسىپ تۇرادى. كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك نەگىزىنەن اقمولا, قاراعاندى وبلىستارىنان جەتكىزىلەدى. ارينە بۇگىن مول ءونىمنىڭ الداعى ۋاقىتتا تاپشى بولىپ قالمايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. سونى كۇنى بۇرىن ەسكەرگەن استانا اكىمدىگى قالا ماڭىندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدى قولعا العانىن اتاپ وتكەن ءجون.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى رۇستەم قۇرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىق-تۇلىك بەلدەۋى قالانىڭ جۇمىرتقا, قىزىلشا, قۇس ەتى, كارتوپ, قيار, تومات, جىلقى ەتى مەن شوشقا ەتىنە دەگەن سۇرانىسىن تولىق وتەيدى.
– سۇتپەن, قىشقىل ءسۇت ونىمدەرىمەن, سارى مايمەن, ىرىمشىكپەن قامتۋعا دا الەۋەتى جەتكىلىكتى. قوي ەتى, شۇجىق, قىرىققابات, ءسابىز سىندى ازىقپەن تولىق قامتۋعا دا مۇمكىندىك بار. ال بالىق, پياز, كۇنباعىس مايىن ءوندىرۋ استانانىڭ ماڭايىنداعى ايماقتاردا ونشا دامىماعان, – دەيدى ر.قۇرمانوۆ.
ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى استاناعا وتىزدان استام تاعام تۇرلەرىن جەتكىزۋگە قابىلەتتى. ونى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرۋ ءۇشىن اتقارىلۋعا ءتيىس شارۋا دا شاش-ەتەكتەن. قالالىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ءبىرىنشى كەزەكتە استانانىڭ اينالاسىنداعى فەرمەرلەردى وندىرىسكە جۇمىلدىرۋ كەرەك دەپ سانايدى. شىندىعىندا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وتكىزەتىن نارىق رەتىندە استانا وتە ءتيىمدى. اسىرەسە قالاعا جاقىن ورنالاسقان «رودينا» اگروفيرماسى» جشس, «يجەۆسكي» وندىرىستىك كووپەراتيۆى» جشس, «استانا مياكرو» اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىعى» جشس سىندى كاسىپورىنداردىڭ ايى وڭىنان تۋىپ تۇر دەۋگە بولادى. كۇندەلىكتى تۇتىنىلاتىن تاۋار تۇرلەرىن ايتپاعاندا, قويان ەتى, بودەنەنىڭ ەتى مەن جۇمىرتقاسى سىندى جەڭسىك استى دا ەلوردانىڭ ساۋدا ورىندارىنىڭ سورەسىنەن كەزىكتىرۋگە بولادى.
قاشىقتاۋ ورنالاسقان شارۋاشىلىقتار مەن كاسىپورىنداردىڭ ءونىمدى تاسىمالداۋعا كوپ شىعىنداناتىنىن, ولارعا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى قوسىمشا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن, ازىق-ت ۇلىكتى بۇزباي ساقتاۋدىڭ قيىندىعىن ەسكەرەر بولساق, وندىرۋشىلەرگە قوسىمشا قولداۋ قاجەت. وسىعان وراي, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە «ارنايى ەكونوميكالىق ايماق» مارتەبەسىن بەرىپ, بىرقاتار كومەك تۇرلەرىمەن قامتۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
استانا ىرگەلەس ورنالاسقان قاراعاندى, اقمولا وبلىستارى ءۇشىن ونىمدەرىن وتكىزەتىن ەڭ ءىرى نارىق سانالادى. ماسەلەن, ءبىر عانا اقمولا وبلىسىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جالپى قۇنى 9,2 ميلليارد دوللارعا باعالانعان 11 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى تاڭدا وبلىس شارۋاشىلىقتارى ەلوردانى ۇنمەن 100 پايىز, جۇمىرتقا جانە كارتوپپەن 52 پايىز, ەت ونىمدەرىمەن 50 پايىز مولشەرىندە قامتاماسىز ەتۋدە.
دەگەنمەن, قالا اكىمى اسەت يسەكەشەۆ اتقانداي, اقمولا وبلىسىندا يگەرىلمەي جاتقان بوس جەرلەر ءالى دە جەتكىلىكتى. وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار قاراجات قۇيسا, بۇل جەرلەردى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن دامىتۋعا پايدالانۋعا بولار ەدى. بىرلەسكەن لوگيستيكالىق ورتالىقتار, ءىرى قويمالار, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن, باسقا دا پايدالى وندىرىستەر قۇرۋ ەلوردانى ازىق-تۇلىكپەن قامتۋعا عانا ەمەس, جالپى دامۋىنا دا تىڭ سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز.
قويما كوپتىك ەتپەيدى
جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە استانانى كوكونىسپەن, جەمىس-جيدەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالادا «استانا اگرو» جشس, «استانا-اگرو-اا» جشس, «اگرونيۆا» جشس, «كارتوپ جانە كوكونىس» جشس, «Arul communication» جشس, «تسەلينسەلماش» جشس سىندى باس-اياعى 8 قويما سالىنعان. سەگىز قويمانىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 45 مىڭ تونناعا جۋىقتايدى. شامامەن العاندا قالا نارىعىندا ساتىلاتىن جەمىستىڭ – 40 پايىزى, كوكونىستىڭ 20 پايىزى وسى قويمالاردان الىنادى ەكەن. قالا ۇلعايعان سايىن قويماعا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتىپ كەلەدى. وسىعان وراي استانا اكىمدىگى جالپى ساقتاۋ كولەمى 35 مىڭ تونناعا جەتەعابىل تاعى 9 قويمانىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
استاناعا جىل سايىن 1800 توننا كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك بەرىپ وتىرعان «استاناەكوستاندارت» جىلىجايىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەشەن دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ينتەللەكتۋالدى باسقارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان, ءۇش گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان جىلىجاي جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە قالاعا قيار مەن قىزاناقتىڭ ءتۇرلى سۇرىپتارىن جىبەرەدى. جىلىجايدىڭ باس اگرونومى ليۋدميلا تەلتاەۆا:
– ءبىز گوللانديالىق تۇقىمنان قيار مەن قىزاناق تۇرلەرىن گيدروپونيكا ادىسىمەن وسىرەمىز. وسى ادىسپەن وسىرىلگەن كوكونىستەر ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولادى ءارى وسىمدىكتەر تەز وسەدى, – دەيدى.
ارينە جىل سايىن قانات جايىپ كەلە جاتقان قالاعا جىلىجاي مەن قويما كوپتىك ەتپەيدى. سول سەبەپتى جىلدىق ءونىمى 4850 تونناعا جەتەتىن تاعى ەكى جىلىجاي سالىنىپ جاتىر. بۇل ەكى جىلىجايدىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالىپ, كەلەسى جىلدان باستاپ ءونىم بەرە باستاۋعا ءتيىس.
جارمەڭكە ۇزىلمەيتىن جەر
وتكەن عاسىر باسىندا ەسىلدىڭ بويىن دۋ-دۋمانعا بولەگەن قاراوتكەل جارمەڭكەسىنىڭ داڭقى مەن داقپىرتى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن. قاراوتكەل جارمەڭكەسى قايتا تىرىلمەسە دە, سونىڭ ءبىر ۇشقىنى قازىرگى ەلوردادا دا بايقالىپ تۇرادى. بۇگىندە باس قالاعا ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان, شەت مەملەكەتتەردەن تاماق ونىمدەرىن جەتكىزۋ جولعا قويىلعان.
كۇزگە سالىم مال سەمىرىپ, جەمىس-جيدەك ءپىسىپ, قامبا استىققا تولعان تۇستا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ استانادا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جارمەڭكەسىن وتكىزەتىن ءداستۇر بار. ءار اپتانىڭ سوڭعى كۇندەرى وتەتىن جارمەڭكەدە ەلوردالىقتار وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ جەمىس-جيدەگى مەن كوكونىسىنە, قىزىلوردانىڭ كۇرىشىنە, جامبىلدىڭ قانتى مەن باسقا دا تاۋارلارىنا, اتىراۋدىڭ بالىعىنا قارىق بولادى. شىعىستىڭ بالى مەن وسىمدىك مايى, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ استىعى مەن ۇن ونىمدەرى, قاراعاندىنىڭ ەت-مايى, قىمىز-شۇباتى, باسقا دا وبلىستاردىڭ بەتكە ۇستار برەند ونىمدەرى استانادا بازارداعى باعادان ءبىرشاما ارزانعا ساتىلادى. بۇل باس قالانى ازىق-ت ۇلىكپەن ۋاقتىلى قامتىپ قانا قويماي, باعانىڭ تومەندەۋىنە دە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىنى تۇسىنىكتى.
بۇل شارانىڭ استانالىقتاردى ارزان ءارى ساپالى ازىقپەن قامتۋدان بولەك تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسىن ايتا كەتەيىك. جارمەڭكەنىڭ ارقاسىندا وبلىستارداعى ازىق-تۇلىك ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەر, شارۋا قوجالىعى يەلەرى ونىمدەرىن استانانىڭ نارىعىنا ەشقانداي دەلدالسىز, وزدەرىنە قولايلى باعامەن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. ياعني سۇرانىس پەن ۇسىنىس ءبىر-ءبىرىن اداسپاي تاپتى دەگەن ءسوز.
ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ اۋەل باستا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان جۇمىس. پرەزيدەنت ءوز نازارىندا ۇستاپ وتىرعان جوبانىڭ ارقاسىندا استانا حالقىنىڭ تاماقتان تارىققان جەرى جوق. بۇل جوبا ەلوردانىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ءبىرتالاي وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەردى. ەرتەرەكتە ايتىلعان «تاشكەنت – توق قالا» دەگەن تۇراقتى تىركەس ەسىمىزگە ورالىپ وتىر. سەبەبى ەلدىڭ كىندىگىندەگى, ەلباسىنىڭ نازارىنداعى استانا دا ازىق-ت ۇلىكتەن تارشىلىق كورمەگەن شاھارلاردىڭ ءبىرى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
