بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانى قىزۋ قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. 10 ناۋرىزدا باستالعان وتان قورعاۋشىلاردى ەسەپكە الۋ جۇمىستارى 30 ماۋسىمدا اياقتالادى. وسى ارالىقتا تولىقتاي تەكسەرۋدەن ءوتىپ, سولدات قىزمەتىنە جارامدى جاستار اسكەري بورىشىن وتەۋگە الىنادى. بيىل اسكەرگە شاقىرىلعانداردىڭ قاتارىن 1991– 2000 جىلدارى تۋعان بوزبالالار قۇراپ وتىر.
جالپى, ەر-ازاماتتىڭ وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋى ابىرويلى ءىس. «ارميا – ءومىر مەكتەبى» دەگەن قاعيدا قاي كەزەڭدە دە كۇشىن جويمايتىنى انىق. بىراق جاستار اراسىندا ءوز قالاۋىمەن اسكەرگە سۇرانىپ بارۋشىلار قاتارى سوڭعى جىلدارى سيرەپ كەتكەن ەكەن. اسىرەسە بۇل جاعداي جوعارى جانە ارناۋلى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستاردىڭ اراسىندا بەلەڭ الىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. راس, 1990 – 2000 جىلدارى دا بۇل ءۇردىس مۇلدەم قۇلدىراپ, ەل ىشىندە لاجى بولسا اسكەرگە بارماي قالۋدىڭ امالىن ىزدەگەندەر كوپ بولعان. كەيىن جاعداي تۇزەلىپ, اسكەري بورىشىن وتەۋگە قىزىعۋشىلار سانى كۇرت ءوستى. بۇل ەلىمىزدىڭ قادامى نىعايىپ, الەم الدىنداعى ابىرويى ارتا باستاعان كەز ەدى. اسكەري الەۋەتىمىزدىڭ ارتۋى مەن ازاماتتىق ومىردەگى اسكەري بورىشىن وتەگەندەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ تۋىنداۋى اركىمگە وتان الدىنداعى قىزمەتىن قالتقىسىز ورىنداۋعا جول اشتى. قازىر دە بۇل ءداستۇر جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانى ءسوزسىز. بىراق ءبىزدىڭ اسكەري بورىشىن وتەۋگە ىنتالى جاستاردىڭ قاتارى ازايدى دەگەن ءسوزىمىزدىڭ دە سەبەبى بار. وسى ماقالانى جازۋ ۇستىندە ءبىز الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى 19 بەن 22 جاس ارالىعىنداعى جاس جىگىتتەرگە ساۋال قويىپ, از-كەم تاجىريبە جاساۋدى ۇيعارعانبىز. ءبىز حابارلاسقان جيىرماعا جۋىق ستۋدەنت جاستىڭ پىكىرى كەرەعار ءۇش باعىتتا ءوربىدى. نەگىزىنەن جاستاردىڭ اسكەري ءومىر تۋرالى اقپاراتى مەن تۇسىنىگى جەتكىلىكتى بولعانىمەن, بەس مينۋتسىز مامان اتانعالى وتىرعان تۇلەكتەردىڭ ۇشتەن ەكىسى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە اسىعار ەمەس. ياعني اسكەر جاسىنداعى جىگىتتەردىڭ ءبىر بولىگى بۇل مىندەتتى اتقارۋدى ماڭىزدى دەپ سانامايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ادام وتان الدىنداعى بورىشىن باسقا سالالاردا دا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ اتقارۋى ءتيىس ەكەن. ال ەكىنشى توپ اسكەر قىزمەتىندە وتكىزۋگە ءتيىستى ۋاقىتتى, ول ءتىپتى 1 جىل مەرزىم بولعانىنا قاراماستان, «بەكەرگە وتەتىن ۋاقىت» دەپ سانايدى-مىس. ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا جاۋاپ بەرۋگە كەلىسكەن ءۇشىنشى توپ مۇشەلەرى بولسا, قازىرگىدەي دامىعان تەحنولوگيا عاسىرىندا اسكەري بورىشىن وتەۋگە قاتارداعى جاۋىنگەرلەر ەمەس, ارنايى اسكەري ءبىلىمى بار جاستار عانا شاقىرىلۋى كەرەك دەپ ويلايدى ەكەن جانە وسى باعىتتا قوسىمشا دايارلىقتان ءوتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلسا, اسكەرگە بارۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن اڭعارتادى. ارينە وسى ءبىر بۋىنداعى ۇرپاقتىڭ وكىلدەرى بىلدىرگەن ءۇش ءتۇرلى پىكىردى سارالاي كەلگەندە, «جاستار اسكەرگە بارۋعا ق ۇلىقتى ەمەس» دەگەن كەسىمدى پىكىر تۋماۋى كەرەك. مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جانە وتانسۇيگىشتىك سەزىمى قىسقا ساۋالعا قىزبالىقپەن جاۋاپ بەرۋدەن دە جوعارى ەكەندىگى ءسوزسىز. سونداي-اق اسكەري بورىشىن وتەۋگە ءوز ەركىمەن ىنتا ءبىلدىرۋشى جاستار اراسىندا نەگىزىنەن اۋىلدىق وڭىرلەردە تۋعان بوزبالالاردىڭ قاتارى كوپ ەكەنى دە ءبىزدى قۋانتادى. ياعني ءتۇرلى سەبەپتەرمەن جوعارى ءبىلىم الۋعا قولى جەتپەگەن جاس جىگىت اسكەر قاتارىنا بارۋعا الدىمەن سۇرانادى ەكەن. دەمەك «ارميا – ءومىر مەكتەبى» دەگەن ۇستانىم ءبىلىم قۋعان بوزبالادان بۇرىن, اۋىر ەڭبەكتىڭ ءدامىن بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ تاتقان ۇلدارعا جاقىنداۋ بولىپ تۇر...
ءبىز وسى «وقىعان جاستار اسكەري بورىشىن وتەۋگە نەگە اسىقپايدى؟» دەگەن ساۋالدى پسيحولوگ-مامانعا دا قويعانبىز. «يا» پسيحولوگيالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مارجان ەلىقۇلدىڭ ويىنشا, بۇل قالىپتى جاعداي بولىپ سانالاتىن كورىنەدى. ويتكەنى قالانىڭ دۋماندى ءومىرى مەن العان ءبىلىمنىڭ ناتيجەسى كەز كەلگەن جاستى ودان ءارى تالاپتانۋعا, جەتىلۋگە جانە ديپلومىنىڭ جەمىسىن جەۋگە الدىمەن ىنتالاندىرادى. «سول سەبەپتەن دە جاستار العاشقى كەزدە اسكەرگە بارۋعا ق ۇلىق تانىتپاۋى مۇمكىن, بىراق اسكەري مىندەتتى وتەۋ تۋرالى تالاپ جاستاردىڭ ويىن وزگەرتەرى انىق. ارينە بۇل جاعدايدا اسكەردەگى ءومىر تۋرالى ءتۇرلى اقپاراتتاردىڭ دا اسەرى بولادى. مىسالعا, جاعىمسىز دەرەكتەر. اسكەردەگى الىمجەتتىك, سوققىعا جىعۋ, سۋيتسيد پەن كەزدەيسوق ءولىم سياقتى فاكتورلاردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى اقپاراتتىق قولجەتىمدىلىك پەن سەنساتسيا قۋ ونسىز دا ۇركەك كوڭىلدى جاستىڭ ۇرەيىن ۇشىرۋى مۇمكىن. جالپى, سىزدەر, جۋرناليستەر اقپارات بەرگەندە ونىڭ كەرى اسەرى تۋرالى دا ويلانۋلارىڭىز كەرەك...» دەيدى پسيحولوگ.
راس, اسكەردەگى الىمجەتتىك تۋرالى اقپاراتتىڭ ءجيى جاريالاناتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق بۇل ەلىمىزدىڭ قورعانىس سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردىڭ الدىن الۋ مەن سالدارىن جويۋعا دەگەن نيەتتەن تۋعان جاريالىلىق تالابى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك سياقتى. ويتكەنى قازاق اسكەرىنە قاتىستى ايتىلعان سىن نەگىزسىز ەمەس. ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىك: جاقىندا قاپشاعاي قالاسىنداعى اسكەري بولىمدەردىڭ بىرىندە وقىس وقيعا ورىن الىپ, مىندەتىن وتەۋگە شاقىرىلعان بوزبالا اۋرۋحاناعا ءتۇستى. اۆتوماتتان اتىلعان 3 بىردەي وق جاۋىنگەردى اۋىر جارالاپ, ناۋقاس قازىر ءومىر ءۇشىن كۇرەسىپ جاتىر. سول سياقتى تالدىقورعان قالاسىنداعى قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى مەن ورىنباسارى اراسىنداعى كيكىلجىڭنەن كەيىن مىلتىق اتىلىپ, دەپارتامەنت باستىعى, پولكوۆنيك وققا ۇشقان بولاتىن.
الايدا ۇقساس وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى جاريا بولعان جايلار قازاق اسكەرىنىڭ ەل الدىنداعى بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەسى انىق. دەمەك جاستاردىڭ اسكەري بورىشىن وتەۋگە دەگەن ىنتاسى مەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىندەي كولدەنەڭ سەبەپ جوق. ەسەسىنە, وتان الدىنداعى ازاماتتىق پارىزدى وتەۋگە دەگەن قۇلشىنىس بوزبالانىڭ بويىنداعى نامىستى وياتۋى ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە اسكەري بورىشىن وتەۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ارنايى زاڭمەن رەتتەلەدى.
– رەسپۋبليكا بويىنشا كوكتەمگى اسكەر قاتارىنا شاقىرۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. الماتى وبلىستىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتى دە بۇل ناۋقانمەن بەلسەنە اينالىسۋدا. ەسەپ بويىنشا بۇل وڭىردەن 1991–2000 جىلى تۋعان 1800-دەن استام ازامات اسكەر قاتارىنا الىنادى. بۇگىنگە دەيىن ءۇش جۇزگە جۋىق جاس شەكارا قىزمەتىنىڭ اسكەري بولىمدەرىنە جىبەرىلدى. جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە قۇرىلىمدىق كۇشتەردىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان شاقىرۋ جانە مەديتسينالىق كوميسسياسى اسكەرگە قابىلدانۋشىلاردى تۇبەگەيلى تەكسەرۋدەن وتكىزۋدە. كوميسسيا مۇشەلەرى ءار ۇمىتكەردىڭ العان ءبىلىمىن, ماماندىعىن, وتباسى جاعدايىن, قىزىعۋشىلىقتارىن, سپورتتاعى جەتىستىكتەرىن نازارعا الا وتىرىپ, دەنساۋلىق جاعدايىنا قاراي مەرزىمدى اسكەر قاتارىنا قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى, – دەدى بىزگە ايماقتاعى كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋدىڭ جايى تۋرالى ايتىپ بەرگەن وبلىستىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى جانار ەرجانقىزى.
جالپى, شەكاراسى شەگەندەلگەن, اسكەري قۋاتى ەسەلەنگەن ەلدە «وتاندى كىم قورعايدى؟» دەگەن سۇراق تۋماۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىنىشتىعىن قازاق اسكەرى قاس قاقپاي قورعايتىنى ايان. ءتىپتى ايگىلى قولباسشى ناپولەون ايتتى دەيتىن ء«وز اسكەرىنە جاعداي جاساماعان ەل, وزگەنىڭ اسكەرىن اسىرايدى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى قازىرگى زامان كەلبەتىنە كەلىڭكىرەمەيتىن سياقتى. بۇگىنگى جاڭعىرعان الەمدە مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىنە اسكەري قاۋىپتەن گورى ەكونوميكالىق باسەكەگە توتەپ بەرۋ جايى باستى ورىنعا شىققانى انىق. ال قازاقستاننىڭ دامۋشى ەل رەتىندەگى اسكەري الەۋەتى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق. دۇنيەجۇزى بويىنشا مەملەكەتتەردىڭ اسكەر قۋاتىن سالماقتايتىن Global Firepower اتتى ۇيىمنىڭ وسىدان ءسال ارىداعى دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستان رەيتينگكە كىرەتىن 133 ەلدىڭ اراسىندا 55-ورىننان كورىنگەن بولاتىن.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
